حالقىمىز وسىدان 3 مىڭ جىلدىڭ الدىندا بال اراسىنىڭ قۇپياسىن مەڭگەرگەنىمەن، وسىعان دەيىن ونىڭ تىرشىلىگى مەن ءوسىپ-جەتىلۋى تۋرالى جازىلعان ەڭبەك تاپشى بولدى. الدارىڭىزداعى «بال ارا باعىمشىلىعى» اتتى ەڭبەك اۆتوردىڭ وتىز جىلدىق ومارتاشىلىق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ارقىلى سول اقتاڭداقتى تولتىرىپ وتىر. وندا عىلىمي ۇستانىمنان گورى، ناقتىلى ومىردەن الىنعان تاجىريبەلەر مول جيناقتالعان.
ميللياردتار ەلىندە قازاق بالاسى جازعان قاراپايىم ەڭبەك جوعارى باعالانىپ كەلەدى. مۇنىۇلكەن قۋانىشتىڭ ناتيجەسى دەپ بىلۋگە تۇرارلىق. سوندىقتان دا، ءبىز كىتاپتى اۋدارا وتىرىپ اۆتور جايلى جانە ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى تولىقىراق بىلۋگە تىرىستىق.
ادىلبەك كۇنەسۇلى 1952 جىلى قحر-دىڭ كۇنەس اۋدانى، ارالتوبە اۋىلىنا قاراستى قاراسۋ وزەنىنىڭ بويىندا ديرمەنشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
باستاۋىش، ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ جالعاستى وقۋ ورايىنا يە بولا الماي، 1965 جىلى 3 ايلىق قىسقا مەرزىمدى كۋرسقا قاتىسىپ، ارالتوبە اۋىلىنىڭ 3-بولىمشەسىندە تەحنيك بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى.
1966 جىلدان باستاپ مال دارىگەرى بولىپ قىزمەت ەتەدى.
سودان بەرى اسىل تۇقىمدى مال جەتىلدىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى. كەيىن ساپالى قوي ءجۇنىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ەڭبەگى مەن بۇزاۋلارى الىنعان سيىرلاردى وپەراتسيا جاساۋ ارقىلى ءتول الۋ تاجىريبەسى قىتايدا جوعارى باعالاندى. تالاي ماراپتاتتاردىڭ دا يەسى اتاندى.
قاشاندا جۇرتقا جاقسىلىق اكەلەتىن تاماشا ەڭبەك ومىرگە كەلگەندە جۇرەگىمىز جارىلa قۋانa الماساق، وندا ادامدىعىمىزدىڭ، اعايىندىلىعىمىزدىڭ قۇنى كوك تيىن. بۇل ەڭبەك قىتايدا جازىلعانىمەن ىلە مەن ەرتىستىڭ ءبىرى باسى، ءبىرى اياعىن جايلاعان ومارتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قاراكوزدەرىمىزدىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ، ارا شارۋاشىلىعىنان مول ءونىم الىپ، وسى ءبىر ۇلتتىق ءوندىرىستىڭ وركەنىن ءوسىرىپ، «قازاقستاندا جاسالعان» بال ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ، الەم ەلدەرىمەن باسەكەلەسۋگە قوسىمشا قۇرال بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
سونداي-اق بۇل ەڭبەك ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا، ارا شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر مەن بىلىمگەرلەرگە، وسى سالا بويىنشا عىلىمي ەڭبەك جازىپ جۇرگەن ىزدەنۋشىلەرگە پراكتيكالىق تۇرعىدان كومەكشى قۇرال انىق.
اتالارىنان مۇراعا قالعان ارا شارۋاشىلىعىمەن ۇزاق جىلدار اينالىسىپ، مول تاجىريبە جيناقتاعان ادىلبەك كۇنەسۇلى كەيىنگى جىلدارى ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەن تاجىريبەسىن قورىتىندىلاپ، ۇرپاقتارىنا اماناتتاۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. اتالمىش ەڭبەك اتادان بالاعا جالعاسقان ءبىر عاسىرلىق تاجىريبەنىڭ ناتيجەسى. ارينە، كىتاپ جايلى بۇل جەردە ۇزاق اڭگىمەنىڭ رەتى جوق شىعار. ونى اتالمىش ەڭبەكتى باستان-اياق بايىپتاپ، وقىپ شىقساڭىز تۇسىنەتiن بولاسىز.
عىلىمعا قۇيىلعان بۇلاق
قاشاندا جۇرتقا جاقسىلىعى تيەتىن تاماشا ەڭبەك ومىرگە كەلگەندە جۇرەگىمىز جارىلا قۋانا الماساق، وندا ادامدىعىمىزدىڭ، اعايىندىلىعىمىزدىڭ قۇنى كوك تيىن. اسىرەسە، بۇگىنگى قازاق بولىپ، قاۋىم بولىپ، ەل بولىپ بەرەكەمىزدى اسىرىپ، بەيبىت كۇندە بابالار جاراتقان پاراسات ۇشقىنىن قايتادان شاڭنان ارىلتىپ، كادەگە جاراتىپ جاتقاندا سانامىزعا جاڭالىق بولىپ ەنگەن دۇنيەلەردىڭ ورنى ەرەكشە. راسىندا، وسىدان 6 مىڭ جىل بۇرىن شۋ اساۋدى اۋىزدىقتاپ، ۇستىنە ەر-توقىم ەرتتەپ، قولعا ۇيرەتكەن، ات ۇستىندە ساداق تارتىپ، جاۋىنىڭ قۇتىن قاشىرعان بابالارىمىز سول كەزدەن بەرى ادام دەنساۋلىعى مەن وندىرگىش كۇشتىڭ وركەندەۋى جولىندا تالاي ءنارلى تۋىندىنى كەلەشەككە ەنشىلەپ قالدىرعانى انىق. سونىڭ ءبىرى – دەنساۋلىققا پايدالى، جەگەننىڭ تابەتىن اشىپ، بويىنا قۋات سىيلايتىن جەڭسىك اس بال بولاتىن. ءيا، حالقىمىزدىڭ بال اراسىن قولدا باعىپ، ونى ءوسىرىپ، وربىتكەنى تۋرالى ەرتەدەن قالعان ناقتى دەرەك جوق. بىراق ەل اراسىندا تارالعان اڭىز، اڭگىمە، قيسسا-داستان، تاعى دا باسقا فولكلورلىق مۇرامىز بەن دەنساۋلىققا قاتىستى ايتىلاتىن تاعىلىمدى اڭگىمەلەردە بال اراسىنان الىناتىن بالدىڭ دەنساۋلىققا وتە پايدالى ەكەندىگى تۋرالى اقپارات مول. ءتىپتى، بۇل جاندىك پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) ولتىرۋگە تىيىم سالعان بەس جاندىگىنىڭ ءبىرى. ولاردىڭ تىرشىلىك ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە الىنعان ءونىمنىڭ شيپاسى تۋرالى ءدىني كىتاپتاردا جانە ەجەلگى گرەكيا مەن ريم جازبالارىندا كەڭىنەن ايتىلعان. ءتىپتى كەي دەرەكتەردە ولاردىڭ ىزىڭداعانى اللاعا زىكىر، پايعامبارعا سالاۋات ايتقانى دەگەن مالىمەت بار. قۇراننىڭ «ناحل»، ياعني وسى جاندىكتىڭ اتىمەن اتالاتىن سۇرەسىندە وسى كىشكەنتاي جاندىكتىڭ پايداسى سيپاتتالادى. مەيلى تاريحىمىز تۇرعىسىنان كەلەيىك، مەيلى يماندىلsق بويىنشا قاراستىرساق تا، بال اراسى تۋرالى تارتىمدى ەستەلىكتەر مول.
ءيا، ول جايلى ايتا بەرسەك اڭگىمە جەتەرلىك. ەڭ باستىسى، ارانىڭ تىرشىلىگىمىز بەن وندىرىسىمىزدەگى ءرولى وتە زور. ناقتى اقپاراتقا سۇيەنسەك، بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 48 ميلليون ارا وسىرەتىن وتباسى بار، جىلىنا 370 000 توننا بال وندىرىلەدى. مىسالى، جىلىنا اقش 108 000 توننا، كانادا 19000 توننا، ال ارگەنتينادا ءتورت ايدا عانا 10 000 توننا بال ءوندىرىلىپتى. بۇل تىرشىلىك يەسىنىڭ ادام بالاسىنا كەلتىرەتىن پايداسىنىڭ ءبىر بولىگى. كوپتەگەن وسىمدىكتەر جاندىكسىز تىرشىلىك ەتە المايدى. سەبەبى ولار وسىمدىكتەردى توزاڭداندىرادى. دالىرەك ايتقاندا، باقشا داقىلدارىن جاندىكتەردىڭ 147 ءتۇرى، جوڭىشقانى 105، المانى 32 ءتۇرى توزاڭداندىرادى ەكەن. تەك ءبىر ارانىڭ ءوزى 5–6 مينۋتتا المانىڭ 40 شوق گۇلىن توزاڭداندىرادى. ارانىڭ ءبىر جۇمىس كۇنىنىڭ ۇزاقتىعى 17-دەن 20 ساعاتقا دەيىن سوزىلادى، سوندا ءبىر الما اعاشىن 2 843 890 رەت توزاڭداندىرۋ جۇمىسىن جاساي الادى.
ارا توپتاسىپ تىرشىلىك ەتەدى. ارا ءۇيىرى ءبىر عانا ارا پاتشاسى مەن بىرنەشە جۇزدەگەن ەركەك ارادان جانە ون مىڭداعان جۇمىسشى ارالاردان قۇرالادى. ارا پاتشاسىنىڭ بىردەن-ءبىر مىندەتى – جۇمىسشى اراعا گۇل توزاڭىن جانە بال جيناۋ، بالاۋىز شىعارتۋ، ۇيا سالدىرۋ، بالاپان قۇرتتاردى، ارا پاتشاسىن، ەركەك ارانى باعۋ، ۇيانى تازالاۋ، سونداي-اق، قورعاۋ مىندەتىن اتقارادى. ەركەك ارانىڭ بىردەن-ءبىر مىندەتى – ارا پاتشاسىمەن شاعىلىسۋ.
ارانىڭ ءبولىپ شىعاراتىن بالاۋىزى، ۋلى سۇيىقتىعى، بالى دارىلىككە جاسالادى. جيناۋ مەن وڭدەۋ – جاز جانە كۇز ايلارىندا ومارتا ىشىنە جينالعان بالدى الۋ ادىستەرى بويىنشا ساۋىپ الادى. دارىلىككە جاسالاتىن بالدى وتقا جىلىتىلىپ، سۇيىلعان سۇزگىدەن وتكىزىپ ازىرلەيدى. بال اق جانە سارعىلت ءتۇستى بولادى. جاز، كۇز مەزگىلدەرى تۇنىق وسىمدىك مايى تەكتەس سۇيىقتاۋ بولىپ، قىس مەزگىلىندە قويۋلانىپ، شەكەر وڭدەس ىرىكتi كريستالعا اينالادى.
ارانىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىنا جانە قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا تيگىزەر ىقپالى كوپ. ويتكەنى ولار وسىمدىكتەردى توزاڭداندىرا وتىرىپ، توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرادى. ارالار جايلاعان… القاپتىڭ ءشوبى بىتىك شىقسا، باۋ-باقشا ونىمدەرى مەن ءداندى داقىلداردىڭ توقسان پايىزى بال ارالارىنىڭ ارقاسىندا مول ءونىم بەرەدى. الايدا، قازىر عالىمدار الەمدە ارالاردىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىپ وتىرعانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. سەبەبى ەگىس القاپتارىنا ۋلى حيميكاتتاردىڭ ءجيى سەبىلۋىنىڭ سالدارىنان بال اراسى ازىقتاناتىن وسىمدىكتەردىڭ قاتارى سيرەپ بارادى. سوندىقتان قازىر دامىعان ەلدەر ارا شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ماسەلەن، كانادا مەن ۇلىبريتانياداعى بال اراسى شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعى وسى سالانى دامىتۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما جاساۋدى قولعا الىپتى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اتالعان شارۋاشىلىققا ءالى دە كوڭىل بولىنبەي كەلەدى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بال ارالارىنىڭ سانى جىل سايىن ازايىپ بارادى. 1990 جىلدارى قازاقستاندا 10 ميلليوننان استام ارا بولسا، بۇگىندە سونىڭ 400 مىڭى عانا قالعان. بۇل ويلاناتىن جاعداي.
ەلىمىزدەگى ارا سانىنىڭ وسىلاي ازايىپ كەتۋىنىڭ دە ءتۇرلى سەبەبى بار. ونىڭ ەڭ نەگىزگىسى – ارا شارۋاشىلىعىنا دەگەن عىلىمي ىزدەنىس پەن قولدا باعۋ-ءوسiرۋدiڭ كەمشىلىگى. راسىندا، قازىر دالالىق جەردە بال اراسىن ءوسىرىپ، بال الىپ جاتقان جەرلەستەرىمىز جەتەرلىك. الايدا، ولاردىڭ ارا شارۋاشىلىعىن عىلىمي تۇردە باسقارۋ تۋرالى تانىمى ءالى دە ويانا قويعان جوق. سەبەبى، قازىرگى ومارتاشىلار تەك بال تارتۋ مەن ونى ساۋدالاۋ ارقىلى قارجى كوزىن مولايتۋدى ويلاعانىمەن، ارانىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ، ونىڭ تىرشىلىگىن عىلىمي تۇرعىدا رەتتەۋ جايىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋدا.
بۇل تۇرعىدا، ارا باعىمشىلىعى تۋرالى وزگە ۇلت تىلىندە جازىلعان ەڭبەك كوپ. بىراق، ولاردىڭ پايىمى، تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسى، كورگەنى مەن كوكەيگە تۇيگەنى كوپ جاعدايدا ارا شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىن قازاقتاردىڭ ناقتى تىرلىگىمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى. ءتىپتى، ومارتا شارۋاشىلىعىندا كەزدەسەتىن كەيبىر كۇردەلى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە المايدى. سوندىقتان قازاق ومارتاشىلارى حالقىمىزدىڭ وسىدان 3 مىڭ جىل بۇرىن اينالىسقان ارا شارۋاشىلىعىنداعى تاجىريبەسىن وندىرىسكە قولدانسا قۇبا-قۇپ بولادى. بىراق، ول جايلى ايتىپ بەرەتىن ەڭبەك وتە تاپشى. قازىرگى…
ەلىمىزدەگى كىتاپحانالاردان ارا شارۋاشىلىعى جايلى قازاق تىلىندە جازىلعان ەڭبەكتى ىزدەپ تابا المايسىڭ. عالامتوردان قاراستىرعانداردىڭ ءبارى وزگە ءوڭىر ومارتاشىلارى مەن وزگە ۇلت عالىمدارىنىڭ ەڭبەگى. ونىڭ ناتيجەسىن باسىندا ايتتىق. قايتپەك كەرەك؟
وسىنداي ىزدەنىس ۇستىندە قولىمىزعا توتە جازۋمەن قىتاي ەلىندە جازىلعان جانە بىرنەشە باسپا ورنى جارىسا باسقان ادىلبەك كۇنەس دەگەن اعامىزدىڭ «بال ارا باعىمشىلىعى» اتتى ەڭبەگى ءتۇستى. بايىپتاپ، ءتۇسىنىپ وقىپ شىقتىق. ءبىزدى بۇل كىتاپتىڭ ناقتىلىعى، ومىرشەڭدىگى، قازاق بالاسىنىڭ ومارتا شارۋاشىلىعى جايلى قيىن سۇراقتارعا ءتۇيىندى جاۋاپ بەرە الاتىندىعى، ەڭ باستىسى، باعالى تۋىندىنىڭ اۆتوردىڭ ۇزاق جىلدىق ومارتا شارۋاشىلىعى تۋرالى جالىقپاي جيناعان تاجىريبەسى نەگىزىندە جازىلعانى قىزىقتىردى.
جاسىراتىنى جوق، كىتاپتىڭ ءتىلى اسا جاتتىق ەمەس، بىراق ونىڭ عىلىميلىعى مەن ناقتىلىعى، ءومىردىڭ وزەگىنەن الىنعان شىنايىلىعى اقيقاتقا ءبىر تابان جاقىنداتا تۇسەدى.
سونداي-اق، بۇل ەڭبەك قىتايدا جازىلعانىمەن ىلە مەن ەرتىستىڭ ءبىرى باسى، ءبىرى اياعىن جايلاعان قازاق بالاسىنىڭ ارا شارۋاشىلىعىنداعى ۇقساستىعىنا ۇتىمدى جاۋاپ بەرەدى. دەمەك، بۇل ەڭبەك قىتايداعى قانداستارىمىزبەن قاتار، قازاقستاندىق ومارتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قاراكوزدەرىمىزدىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كورىپ، ارا شارۋاشىلىعىنان مول ءونىم الىپ، وسى ءبىر ۇلتتىق ءوندىرىستىڭ وركەنىن ءوسىرىپ، «قازاقستاندا جاسالعان» بال ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ، الەم ەلدەرىمەن باسەكەلەسۋگە قوسىمشا قۇرال بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
ارينە، ميللياردتار ەلىندە قازاق بالاسى جازعان قاراپايىم ەڭبەكتىڭ جوعارى باعالانۋى ۇلكەن قۇلشىنىستىڭ ناتيجەسى دەپ بىلۋگە تۇرارلىق.
قاجەت انداس،
«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى











