Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت انداس وماراقىن ىزىمەن

تاستەمىر، قاراعاي باتىر، سارمىق بيدەن

admin
2025/12/30
انداس وماراقىن ىزىمەن
0
Тастемір, Қарағай батыр, Сармық биден

1710 جىلدارى قۇتتىباي اۋىلى قىزىلجار اسۋىندا وتىرعاندا قۇتتىبايدىڭ بايبىشەسى نارشا بيكە بوسانىپ، ۇلدىڭ شىلدەحاناسىنا قازداۋىستى قازىبەك بي باستاعان يگى-جاقسىلار قوناققا كەلەدى. ەرتەسى قوناقتار قايتارىندا قۇتتىباي سۋداي جورعا ءبىر بەستىنى قازىبەك ءبيدىڭ الدىنا تارتىپ، بالاسىنا ات قويىپ بەرۋدى وتىنەدى. سوندا بي:

كوز تويمايتىن بۇل جالعان،

ءبىر كۇن بىزدەن قالادى.

اۋدارىسپاق ويناعان،

زامان قالاي بولادى.

پەرىشتە دەگەن اقىلگوي،

جاقسىلىققا بۇراتىن.

ءومىردى سوڭعا جالعايتىن،

بالا دەگەن قۋاتىم.

سۇتپەن بىتكەن مىنەزگە،

اقىلدىڭ كۇشى جەتپەيدى.

ەل ءۇشىن ولگەن ەر جىگىت،

ولسە دە اتى وشپەيدى.

«تاستاي» قاتتى جۇمىلىپ،

جوڭعارعا قارسى تۇرايىق.

«تەرىمدەي» بىتە قايناسىپ،

اپتىعىن جاۋدىڭ بۇزايىق.

ەسىڭدى جي، ءاز حالقىم،

جاۋ كەلەدى ويانىپ.

سەرت قىلىپ وسى بالاعا،

«تاستەمىر» دەپ ات قويالىق، – دەپ نارەستەنىڭ قۇلاعان «سەنىڭ اتىڭ تاستەمىر» دەپ ءۇش رەت ايعايلاپ، اتىن قويىپ اتتانادى.

ابىز بابا ايتسا ايتقانداي تاستەمىر بالا جاسىنان باتىرلىعىمەن تانىلادى. ماتايدىڭ قىزىل شاشاقتى نايزاسىن قولعا الىپ، «قاپتاعايلاپ» جاۋعا كىرگەندە قارسىلاسىن جەر قاپتىرماي قايتپايدى. 1729 جىلى ارال تەڭىزى بويىندا قازاقتار مەن ەدىل قالماقتارى اراسىندا ۇلكەن سوعىس بولادى. وسى سوعىستىڭ العاشقى جەكپە-جەگىنە شىققان ارعىن قۇسبولات باتىر جاۋ قورشاۋىنا ءتۇسىپ قالعاندا تاستەمىر شەپتى بۇزىپ قۇتقارىپ اكەتەدى. 1730 جىلى اياگوز بويىنداعى جوڭعار سوعىسىندا ۇلكەن ولجامەن ەلىنە ورالعاندا بايبىشەسى ادەسيمان بوسانىپ، ۇل تابادى. سوندا تاستەمىردىڭ شەشەسى نارشا ۇلىمەن بىرگە جورىقتان قايتىپ، ەلىنە بارا جاتقان قۇسبولات باتىعان نەمەرەسىنە ات قويىپ بەرۋىن وتىنەدى.

قارت باتىر:

– مەن تاستەمىرگە بورىشتىمىن. قازىر قازاقتار ازىپ-توزىپ، جوقشىلىقتىڭ ازابىن كورىپ ءجۇر. وسى كۇندەر كەلمەسكە كەتىپ، قازاق باي-قۋاتتى ەل بولسىن دەگەن نيەتپەن نەمەرەڭىزگە بايقازاق دەپ ات قويدىم، – دەپ ىرىمىن جاساپ، سابيگە ات قويىپ اتتانادى.

1755 جىلى جوڭعارلار جويىلىپ، ەل ىرگەسى بۇتىندەلە باستاعاندا كۇشىك حانعا قارايتىن زايسانداعى سىبان رۋىنىڭ باتىرلارى  ەرتىستەن ءوتىپ جوڭعارعا جورىق جاسايدى. الايدا جوڭعارلاردى كەزدەستىرمەي، جىلان تاڭبالى قالىڭ جىلقىعا كەزدەسىپ، باقتاشىسىن بايلاپ، جىلقىنى قۋىپ اكەتەدى.

جىلقىنىڭ ىزىنە تۇسكەن ەسەنگەلدى، قاراعاي، الەت باستاعان قىزاي باتىرلارى سىبان ەلىنە كەلىپ، جوقتىڭ ۇستىنە تۇسەدى.

قۋعىنشىلار ارىز-ارمانىن كۇشىك حانعا ايتىپ، شاعىمدانادى. داۋدى سىباننىڭ بايعارا ءبيى قاراپ، جىلان تاڭبانىڭ قىزايلارعا ءتان ەكەنىن انىقتايدى. سونىمەن جىلقىنى تۇگەندەپ، سىبان باتىرلارىنا جازا كەسپەي، ات-شاپان ايىپ بەرىپ، داۋدى شەشپەك بولعاندا، ونىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇرگەن سارمىق بي تەنتەكتەردى جازالاماي، ەل ىشىندەگى ىرىڭ-جىرىڭ بىتپەيتىنىن العا تارتىپ تۇرىپ الادى. ونىڭ تەگىن تەكتەگەن قىزاي باتىرلارى سارمىقتىڭ تاستەمىر باتىردىڭ ۇلى، وزدەرىنىڭ قانى ەكەندىگىن بىلەدى دە داۋدى تاستاپ، تاستەمىردىڭ بايبىشەسى اديسمانعا جولىعىپ، ولاردى ەلگە قايتۋعا كوندىرەدى. سارمىقتىڭ داڭقى سودان باستاپ قىزاي ىشىنە كەڭ تارالادى.

تىلەۋقابىل تۇقىمى ورازايدىڭ بالاسى جانمىرزا قايتىس بولىپ، وعان اس بەرىلەدى. سول اسقا سارمىق بي قاتىسىپ، استىڭ باتاسىن بەرەدى. سوندا:

اۋىلىڭنىڭ ارداعى بول،

حالقىڭنىڭ ارلانى بول.

مارتەبەڭ بيىكتەپ،

زاماننىڭ تارلانى بول.

ەلىڭنىڭ ەركەسى بول،

جورىقتىڭ سەركەسى بول.

جەتىم مەن جەسىردىڭ،

باسىنداعى كۇركەسى بول.

ابىرويىڭ اسا بەرسىن،

باق-داۋلەتىڭ تاسا بەرسىن.

ەگەسكەنىڭ قۇم قۇشىپ،

جاۋىڭنىڭ قۇتى قاشا بەرسىن.

ۇرىسپايتىن ۇلىڭ بولسىن،

كەرىسپەيتىن كەلىنىڭ بولسىن.

قىزىر دارىپ شاڭىراعىڭا،

مالىڭ ءورىستى بولسىن – اللاھۋاكپار، – دەپتى.

سول كەزدە ىلىكتەن شاتاق ىزدەگەن ءبىر توپ تورە تۇرىپ، قارا نەگە باتا جاسايدى دەپ شۋ كوتەرەدى. سول كەزدە سارمىق بي:

بارلىعىن قىلىپ كۇشىنىڭ،

ورىنسىز ءىستى بۇزعان يت.

ءوزى بولعان كىسىنىڭ،

اتاتەگىن قۋعان يت، – دەپ سالادى.

قاراعاي باتىر ءبىر جولى ناعاشىسىنا بارىپ، جيەنشىلەپ قايتار جولىندا وتىز شاقتى قۋىپ كەلە جاتقان قىرعىزدىڭ بارىمتاشىلارىنا كەز بولادى. ولاردىڭ قۋىپ كەلە جاتقانى ءوز اۋىلىنىڭ جىلقىسى ەكەنىن كورەدى. قولىندا قارۋ جوق باتىر ءبىر بالدىرعان قاراعايدى جۇلىپ الىپ، بارىمتاشىلاردى ۇرىپ جىعىپ، جىلقىلاردى الدىنا سالىپ اۋىلعا كەلەدى. جىلقىنى تۇگەندەگەندە ءبىر بيەنى سويىپ جەگەنى، قالعاندارىنىڭ تۇگەل ەكەندىگى انىقتالادى. سوندا قاراعاي باتىر ولاردىڭ ءبىر اتىن الىپ، بارىمتاشىلاردى قويا بەرەدى دە:

– بۇل جولعى قاتەلىكتەرىڭدى كەشتىم. شىعىن بولعان جىلقىنىڭ ورنىنا ءبىر اتتارىڭدى الىپ قالدىم. ەلدەرىڭە بارىپ، بي-باتىرلارىڭا ايتىڭدار. ەلدەسەم دەسە ەرۋلىگىم دايىن، جاۋلاسام دەسە، تۇرىساتىن جەرىن ايتسىن، – دەپ قايتارادى. كوپ وتپەي قىرعىزدار جاۋشى جىبەرىپ:

– تەنتەكتەردى تەزگە سالدىق، كورشى ەل، بەرەكە-بىرلىكتە وتەيىك، – دەگەن حابار ايتادى.

قاراعاي باتىردىڭ وسى جومارتتىعىن ەستىگەن ابىلمامبەت حان باتىردى شاقىرىپ الىپ:

– قازاق-قىرعىز اراسىنداعى داۋدى دۇرىس شەشتىڭ. قانداي مانساپ الاسىڭ؟ – دەپ سۇراپتى.

سوندا قاراعاي باتىر:

– تاقسىر حان، مانساپ المايمىن. ماعان وسى قۇرمەت تە جەتكىلىكتى. ەلىمدى قورعاپ، ەر اتانسام بولدى، – دەپ جاۋاپ بەرەدى.

كەيىن قازاق، قالماق اراسىندا جەر داۋى ورشىگەندە ماسكەۋگە ارىز ايتا بارعان 12 ەلشىنىڭ ءبىرى وسى قاراعاي باتىر بولعان ەكەن.

قاراعاي باتىردىڭ داۋسى وتە زور بولىپ، اقىرعاندا جاۋلارى قارسىلاسا الماي، مىسى باسىلىپ قالادى ەكەن. بىراق اشۋى تۇسپەسە جاۋعا شاپپايتىن مىنەزى دە بولىپتى.

ءبىر جولى جوڭعارلار قاراعاي باتىردىڭ اۋىلىن شابادى. بىراق باتىردىڭ اشۋى تۇسپەي ۇيدە قام-قايعىسىز قىمىزىن سوراپتاپ وتىرا بەرەدى. ءبىر كەزدە اعاسى اتىعاي جاۋلاردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان اۋىر جارالانىپ، جانى قينالىپ ۇيگە ەنسە، توردە وتىرعان قاراعايدى كورىپ:

– سەنى دە باتىر دەيمىز-اۋ، ەلىڭ قىرىلىپ جاتسا، قام-قايعىسىز وتىرعان ءتۇرىڭ مىناۋ، – دەپ قولىنداعى بوس مويىن شوقپارمەن سالىپ قالادى.

– سول كەزدە قاراعاي باتىردىڭ اشۋى تۇسكەن ەكەن:

– ءاي، يت قالماق، سەنىڭ كەسىرىڭنەن اكەدەن جەمەگەن تاياقتى اعادان جەدىم-اۋ، – دەپ اقىرىپ قالىپ، اتقا قونىپتى.

بەت كەلگەن قالماقتى سىپىرا قۇلاتىپ، ءبارىن جۋساتىپ سالادى. اشۋلانعاندا تۇكتەرى تەبەندەي بولىپ كيىمىنىڭ سىرتىنا شىعىپ كەتكەن ەكەن. ءۇش كۇننەن كەيىن بارىپ تۇكتەرى قايتىپ قالپىنا كەلگەن دەسەدى.

قازىنالى قارتتاردان جازىپ الىپ، ساقتاعان انداس وماراقىنۇلى

دەرەككوز: دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.].                     https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 20
Қышқыш қалай жасалған?
انداس وماراقىن ىزىمەن

قىشقىش قالاي جاسالعان

August 12, 2026
Адамның пайда болуы
انداس وماراقىن ىزىمەن

ادامنىڭ پايدا بولۋى

August 10, 2026
Күн және жұлдыздар
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن جانە جۇلدىزدار

August 5, 2026
كۇن مەن جەر
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن مەن جەر

August 4, 2026
Аспанның биіктеуі
انداس وماراقىن ىزىمەن

اسپاننىڭ بيىكتەۋى

July 31, 2026
Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)
انداس وماراقىن ىزىمەن

جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە (كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى)

July 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz