Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Қажет кітап

Құснихат және Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлік өнері

admin
2026/08/30
Қажет кітап
0
Құснихат және Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлік   өнері

Көркем жазу (каллиграфия) арабшадан шыққан. «Хусни» сөзі «әдемі, көркем» дегенді, «хат» сөзі – «жазу» дегенді білдіреді. Шығыста қашанда сөз өнерімен бірге жазу өнеріне де үлкен мән берілетін. Әдемі сөйлеу қалай жоғары бағаланса, әдемі жазу да солай жоғары бағаланған. ​​Араб жазуы V ғасырда пайда болып, шыққан жері Ефрат өзенінің бойындағы Куфи қаласының атымен аталған. VII ғасырда куфидің көркем түрлері «әшекейлі куфи», «гүлденген куфи» деген нұсқалары жарыққа шықты. X ғасырда араб жазуының дөңгеленген форламаларға құрылған жаңа нұсқалары пайда болды.  XI-ХIII ғасырда «тоуги» мен «рика» жазуын жасап шығарған. Сөйтіп араб көркем жазуының классикалық алты үлгісі қалыптасты. Бұл жазулар «алтылық»-«ситте» деген ортақ атпен аталды. Бұлардың ішінде ең бірінші пайда болғаны «сүліс» жазуы. Қалғандары соның негізінде дамып шықты.

 

«Құтты білік», «Түрік тілдер сөздігі», «Тарихи рашиди», «Құтып-Шахи» кітаптарынан. Суреттер көрнекілік үшін интернет желісінен алынды.

 

XIV ғасырда Иранда араб жазуының парсылық нұсқасы (тоуғи мен риканың негізінде) «талиқ» жазуы пайда болды. Бұл хат түрімен көбіне кітаби ақындардың шығармалары, ғылыми еңбектер жазылатындықтан оны «наме» (кітаби деген сөз) деп те атаған. Кейін талиқ, насталиқ жазуларының тез жазылатын нұсқасы «шикесте» пайда болды. XIV-XVIII ғасырларда араб жазуын дамытуға түркі халықтары өзінің мол үлесін қосты. Тиын ақшаларға қолданылатын «ижазет» «гырма», «туграни» қатарлы көркем жазу түрлері де шыққан.Түркістанда пайда болған көркем жазу үлгісі «сиягет» деп аталған.

Әр жазу үлгілерінің өзіндік қолдану аясы болды. «Куфимен»  құлпытас, металл ақша, мемлекеттік мөрлердегі жазулар, шығармалардың тақырып-тақырыпшалары жазылды. «Насх» жазуымен діни әдебиеттер көшірілді,  ал «тауки» және «рика» сияқты курсивтік жазулармен мемлекеттік мекемелердің іс қағаздары, сот шешімдері, «Талиқ», «насталиқ» жазумен әдеби шығармалар көркемделді (1-сурет). Ал көлеміне қарай үлкен жазулар – «жали», ұсақ жазулар – «хафи», өте кішкентай жазулар – «губар» деп аталған.

Құснихат өнерінің пайда болуы араб жазуының көркемдік, сұлулық және өрнектік сипатында тікелей қатысты. Оны осы жазу түріне ғана тән ерекшелік деуге болады. Себебі, Еуропа алфавиттерінің әріптері көлемі жағынан біркелкі болып, бір жол бойына жазылса, араб әліпбиінің әріптері көлемі жағынан әртүрлі, олардың ені, ұзындығы әрқилы болып келетіндіктен жолдың астына да, үстіне де, бойында да жазыла береді. Әріптердің суреті сөздің басында, аяғында, ортасында келуіне байланыстыда өзгеріп отырады. Яғни, араб жазулардың әсемдігі әліпби түрінде аса көрінбейді, тек жазғанда ғана ашыла түседі. Әріптердің бұл өрнектілік сипаты жазуды мың құбылтып, көркемдеп жазуға мүмкіндік береді.

Әлбетте, хаткерлік өнердің араб жазуы негізінде үлкен ғылыми деңгейге көтерілгенін жоққа шығармаймыз. Бірақ хаткерлік өнер тек арабтарға ғана тән деген ұғымға келіспеймін. Себебі, әлемнің әр тұсындағы халықтар өз дәуірінде ұлтының, мемлекетінің іргесін бекіту үшін сан түрлі жазу үлгісін ойлап тапты және оны көркемдеп жазудың шеберлігін қалыптастырды.  Шығыс халықтарында, Кіші Азияның тұрғылықты елдерінің тұрғындары арасында кең қолданылғанын білеміз. Түркі мәдениетінің түп қазығы саналатын қазақ даласы да бейнелі жазудың белгілі мекені саналады. Сондықтан әлемдік хаткерлік өнеріне қазақ ұлтын құраған найман, қаңлы, қоңырат, тағы да басқа тайпалардан шыққан тұлғалар көп үлес қосты.

Әлбетте, өз тарихымызды тасқа қашап жазған ұлттың өкіліміз. Өкінішке қарай, діндер қақтығысы сансыз мұрамызды тас-талқан етсе, отаршылдық қамыты жазу түгілі, қара басымыздың амандығын қорғап қалуға мәжбүр қылды.  Бұл жазба тарихи ақтаңдақтардың себебі мен салдарын анақтауға емес, көркем жазу мәдениетіне бағытталғандықтан соған қарай ауысайын.

Тоныкөк ескерткіші   

 

       Күлтегін ескерткіші   

Білге қаған ескерткіші 

Жоғарыдағы ескерткіштегі жазулар табылған аймағына қарай  «Орхон жазуы» деген анықтама берілген. Негізінен түркі немесе түркілер жазуы деп атаған орынды болар еді. Себебі, Орхан өзенінің бойы наймандардың ежелгі атақонысы. Күлтегін құлпытасы табылған орыннан 20 шақырым жерде Найман хандығының астанасы болған Қарақорым қаласының көне жұрты жатыр.  Бұлар тек аман-есен сақталып, бүгінге жеткен ескерткіштер ғана. Мұнанда асқақ, мұнанда шебер ойылған қаншама мұарамыз тас-талқан болғанын айтып бере алмаймын. Десе де, бұл қазақ тегін құраған тайпалардың жазу мәдениетіне қаншалықты мән бергенін білдіреді. Кейін келе бабаларымыз соғды жазу үлгісімен де талай тарих жасады. Төмендегі суретке назар аударсаңыз. Қағазға емес, қаратастың бетіне өте бір шеберлікпен жазылған қуснтхатты көре аласыз.

Талас өзені бойынан табыған жазу.

Арыдан таратсақ, VIII, ІХ ғасырдан  ХІV, ХV ғасырларға дейін түркі тілдес халықтар соғды жазумен қыруар тарихи ескерткіштер жазып қалдырды. Олардың ішінде Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігі» және «Оғызнама», «Тоқтамыс жарлықтары», «Темір-Құтлық жарлықтар», «Аспанға ұшу естеліктері», «Бақыт күй» дастаны, «Шуанзаңның өмір баяны», «Алтын Ярук» және қоңырат тайпасынан шыққан Мұхаммед Зорезми жазған «Махаббатнама»  сиқты керемет еңбектер бүгінге жетті.  Х ғасырдың екінші жартысынан бері Орта Азияға ислам дінінің таралуына байланысты. Бұл ескерткіштердің кейбіреуі араб жазуымен қайта көшірілді. Айталық «Құтты біліктің» Вена қаласында сақталған нұсқасы соғды жазуымен жазылған алғашқы нұсқасы болса, енді бірі Стамбұлда сақталған арабша жазылған нұсқасы. Мұнан басқа, «Кодекс – Кұманикустың» («Қыпшақ тілі сөздігі») бізге соғды жазуымен жазылған нұсқасы емес, латын жазуымен жазылған нұсқасы жетіп отыр. Осылардың ішіндегі ең көрнектісі Оғыз батыр жайлы жазылған «Оғызнама» жыры.

Оғызнама» дастанының Париждегі соғдыша  нұсқасы және транскрипциясы.

Шыңғыс хан тұсында найман Тататоңа найман жазуы үлгісі бойынша жаңа бір әліпби құрастырды. Оны жалпылама моңғол жазуы деп атап жүрміз. Осы жазумен Құпия шежіре және Шыңғыс ханның мұрагерлері мен Юуан патшалығының тарихы, патша жарлықтары, ел ішіндегі және шетелдердегі хат-қатынастар жазылды. Патша сарайларының маңдайшалығы мен тарихи кітаптардың мұқабасы көркемделді, белгі тастарға қашалды.

Плано Карпини Күйік ханның қабылдауында болып, еліне қайтарда алып барған хан жарлығының бір паршасы. Ватикан мұрағатында сақтаулы.

Осы тұста жазуды көркемдеп жазу араб, түркіге ғана тән деп қалмаңыз. Бірнеше мыңжылдық жазба тарихы бар қытайлықтардың қуснихат өнеріндегі ерекше жетістіктерді айтпай кетуге болмайды. Яғни, қытай иерегулфі негізіндегі хаткерлік өнерінің басып өткен соқпағы, шұғылалы жетістіктері болған. Бұл ретте оның бәрін зерделеуге тиісті емеспіз. Өйткені, ол үлкен тақырып. Тек Қытай қуснихат өнеріне үлес қосқан қазақ ұлтын құраған қарлық, найман, қаңлы, қоңырат тайпаларынан шыққан оқымыстылар туралы хабардар еткіміз келеді. Сол қатарда қытай хаткерлік өнерінде ерекше аталатын қаңлы Нау Науды мақтанышпен айтуға болады.

Қаңлы Наунау (Зысан деп те аталады) Юуан патшалығы дәуірінде өмір сүрген, патша ордасында лауазымды қызметтер атқарған саяси қайраткер, ақын әрі сазгер Бохумның ұлы. Өз кезінде ордадағы ғұламалардың басшысы болған. Ағасы қаңлы Хуи Хуй да әдебиет пен хаткерлік жақтан үлкен жетістікке жеткен белгілі тұлға еді. Әкесі мен ағасынан тәлім алған Нау Нау жас кезінде патша сарайындағы ханзадалар мектебінде білім алып, қуснихатшы Шүй Хыңнан хаткерлік өнерді меңгереді. Ми Нан Гүңды үлгі етіп, Да Лиңге (қытай хаткерлері) еліктеп көркем жазулар жаза бастайды. Есейе келе Мол білімінің арқасында патша ордасында түрлі лауазымды қызметтер атқарғанымен хаткерлік өнерімен танымал болды және сол арқылы аты тарихқа қалды. Ол негізінен Саушу (Сүйкек жазу) стілін жетік меңгерді. Тіпті сол тұстағы атағы жер жарып тұрған Жыңшу жазуының пірі Уй Юың Шиң, Хың шу жазуының пірі Жұң Тай Фу және Уаң Ю Жин, хаткер Жау Мың Фумен аты қатар аталды. Нау Наудың бүгінге дейін ерекше тілге алынатын жазу стилі Ли Байдың «Ежелгі салт» атты өлеңдерінің көшірмесі.

Зерттеушілер: «Нау Наудың (Зысанның) сүйкекті және сүйкексіз жазуы бейне кең далада жүйіткіп шапқан тұлпар, қалықтап ұшқан қыран, қасқайған заңғар тау, ирелеңдеп аққан асау өзен сияқты» деп сипаттағаны да тегін емес. Өйткені оның бойында кең байтақ даланың рухы тасқындап жатты. Осыған қарап, Юуан патшалығы дәуіріндегі қытай хаткерлік өнерінің өркендеуіне қазақ хаткерлері де мол үлес қосты деуге болады.

Қаңлы Нау Наудың «Балықшы шал» атты сүйкек жазу үлгісі. Деректер мен сурет Су Би Хай мырзаның «Қазақ мәдениетінің тарихы» (төтеше нұсқасы 492-502 беттер) атты кітабынан алынды.

Жалпы, қаңлы Нау Нау өзінің қуснихат өнеріндегі тәжірибесін жинақтай келе «Көрікті жазудың тоғыз түрлі шартын» жазды. Бұл өзінен кейінгі қуснихатшыларының бұлжымас қағидасына айналды. Өмірден өткеннен кейін де оның хаткерлік өнерін қаңлы Хуй Хуй, Қара, Таштемір, Шиң Туң, қаңлы Бұқа, Тайбұқа сияқты шәкірттері жалғастырды. Бүгінгі таңдағы қытай хаткерлері арасында Нау Наудың сүйкексіз жазу үлігісіне мұрагерлік етушілердің көп екендігіне де сенімдіміз.

Мейлі түрік, қазақ, араб, қытай хаткерлері әлемнің әр тұсында өмір сүргенімен, бірі-бірін мүлде танымасада көркем жазу өнеріндегі әдіс-тәсілдерінде ортақтық пен сабақтастық сақталды. Ең алдымен хаткерлер жазу жазатын қаламсапқа ерекше мән берді. Оны ағаштан немесе  қамыстан жасап, жазудың түріне қарай әртүрлі әдіспен ұштады. Сондай-ақ, жазуға арналған қаламсапты арнайы орында сақтап, жанынан тастамай алып жүрді. Тіпті, көркем жазуға арналған қағаздарды өздері жасап, оларды түрлі-түске боятын бояқтарды да қолдан жасады. Патша сарайларында арнайы хаткерлік ұжым жұмыс істеді. Шәкірттер оқытатын мектептер ашылып, мемлекет қазынасынан қаржыландырылды.  Олардың өнімі ұлттың байлығы ретінде бағаланды.

Осындай қолдау болған соң қуснихатшылардың шығармашылық шеберлігі мен ойлау жүйесі де тереңдей түсті. Олардың арасында белгілі бәсекелестік те, тіпті пендешілдік те болды. Нәтижесінде көркем жазу өнеріне арналған, осы салада танымал болған шеберлер қаламынан туған көптеген ортағасырлық қолжазба-трактаттар жазылды. Құснихат өнері алғашында кітап безендіру саласына арналып, ақындардың, тарихшылардың, ғалымдардың қолжазба кітаптары безендірілсе,  кейін келе  жануарлардың, аңдардың, адамдардың, құстың, ғимараттардың бейнесін әдіптеу, кәдесыйларға да осы өнерді қолданып, оның көз тартатын көркемдігі мен өтімділігін арттыруға әсер етті. Бұл хаткерлерден ерекше көркем қабілетті, шығармашылықты, біліктілікті талап етсе, мұндай туындыны тамашалау көрерменнен зерделілікті, биік эстетиқалық талғамды, білімділікті қажет етті. Қазір бұл міндетті тек компютер атқаратындықтан адамдардың көркем жазуға деген қызығушылығы бәсеңдеп қалды. Тіпті, қолжазбадан да алыстап бара жатқанымыз жасырын емес.

Тарихты парақтап көрсек, ерте орта ғасыр немесе бу машинасы ойлап табылғанға дейінгі дәуірдегі адамдардың эстетикалық әуестігі көркем жазумен тікелей байланысты өркендеді. Шығыстың ұлы ғұламалары, ақындары, философтары қуснихаттың қыры мен сырын терең меңгерген. Оны Әбу Нәсір Әл-Фарабидің трактарттарынан да байқауға болады. Өкінішке қарай, ұлы ғұламаның қолтаңбасы бізге толық жеткен жоқ. Алайда, Ахмет Байтұрсынұлының араб харпі негізіндегі төте жазуы қолданысқа енгізуі қазақ хаткерлігіне бетбұрыс әкелді. Нәтижесінде төте жазу үлгісіндегі өрнекті де бейнелі көркем шығармалар жазыла бастады. Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төтеше  (төте жазу) жобасы тек қазақ халқының ағартуы мен мәдениетінде емес, түркі текті xалықтардың біразының өркениетіне өлшеусіз ықпал етті. Әсіресе, Байтұрсынов әліпбиінің бауырлас қырғыз, ұйғыр ағайындардың (арғы-бергі беттегілері де бар) ағартушылық тарихы мен арғы беттегі (Қытайдағы) қазақтардың мәдениеті мен өркениетін өрлеткені анық. Оны https://abai.kz/post/147870 осы жерден оқи аласыз.

Демек, Ахмет Байтұрсынов эмлесіне Шыңжаң қазақтары адалдық танытып, аялап сақтап отыр. Сондықтан да төте жазумен жазылатын қусинат өнерінің мұрагері де солар.  Қарібі араб жазу дегені болмаса, төтеше жазудың  ішкі руxы қазақ руханиятының тұнған үні. Сондықтан ШыңЖаңдағы қазақтар қазақтың бай мәдениетін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпы, шұрайлы тілін сақтап қалды. Әрине, бұл қазақ халқының тазалығы мен арлылығының көрінісі десек те, оған күш пен жігер берген төте жазудың да құдіреті еді.

 

Ата-бабасының адал қасиетінен келген сол құдіретті өнерді жалғастырып отырған Тұрсынбек Қияшұлы Қызай анасынан мұраға қалған құдіретті өнердің бүгінгі өкілі. Қызай ана – тарихи адам. Өзінің даналығы, іскерлігі, кеңдігі, шеберлігі, парасаттылығымен бір рулы елдің атына айналған санаулы аналадың бірі. Он саусағынан өнер тамған анамыздың қазақтың ұлттық киім үлгісіне қосқан «Қызай қалпақ», «Қызай шылауыш», «Қызай тақия», «Қызай кесте» деген атпен жеткен қолөнер бұйымы қызай ұрпақтарының қолөнердегі жаңалықтарына жебеуші болды. Анасынан қалған асыл қасиетті ұрпақтары әр қырынан жарқырата көрсетіп, ұлт мәдениетіне әр деңгейде үлес қосуда. Ал Тұрсынбек Қияшұлы (суретте) хаткерлік өнері арқылы Қызай анадан қалған сан түрлі өнердің бір қырын тарихқа таңбалап жүр.

«Өнердің жолы ауыр» деген нақыл бар. Әрине, оның биігіне шығу үшін төзімділік, табандылық, шеберлік, сезімталдық, біліктілік керек. Осы және де басқа жақсы қасиеттердің де текпен беріліп, тереңге бойлайтынын жасыра алмаймыз. Осы тұрғыдан келгенде Тұрсынбек Қияшұлының бойындағы табандылық қазақтың 100 сарбазын бастап, 1697 жылы орын алған Қызылжар шайқасында жасанып келген жоңғардың тебінін қайтарып, елінің амандығын қорғаған Құдайназар батыр мен қазақтың батыр қызы Гүлайым Құдайназарқызының қаны арқылы берілген. Жаугершілік кезінде Қызай елінің көш тізгінін ұстап, құтты қоныс іздеген Абылайханның ақылшысы, Қаракерей Қабанбай батырдың сенімді серігі Есенгелді би Құдайназарұлының өсиеті мен аманатын арқалағаны деуге болады. Сондықтан өнер жолында қаншама қиын-қыстау жағдай кезіксе де берілмей, хаткерлік өнердің биік шыңына шығуының себебі де осында.

Ендеше, хаткердің өмірі және өнердегі өзгешелігі туралы тоқтала кетейік. Тұрсынбек Қияшұлы 1944 жылы ҚХР Нылқы ауданының Сүпітай деген ауылда дүниеге келген. Әкесі Қияш сол тұстағы аумалы-төкпелі өмірді басынан өткерсе де пендешілдікке бой ұрмаған, болашаққа үмітпен қарайтын, қарпайым да айналасына қадірі мол адам болыпты. Ең бастысы, баласының бетін қақпай, белін бекем буып, аңсаған арманына жету жолындағы ізденісін үнемі үкілеп отырды. Танымал хаткер болуды армандаған бозбала үкілеген үміттің жетегімен Нылқы ауданының бірнеше мектебіне ауысып оқыды. Қай жер де жақсы ұстаз, талантын ашатын тәлімгер болса, сол жерге құмарланды. Оның талабын әкесі де тойтарған жоқ. Есесіне, қолында барын жолына тосып, айтқанын қолдап отырды. Орта мектепті бітірген соң жоғарылап оқуға мүмкіндігі болмады. Өйткені, сол тұста қырдағы қазақ баласы үшін университетте оқу деген танымның да толық қалыптаса қаймаған шағы. Оның үстіне «Халық үшін қызмет ету» деген ұранның бәсі басым еді. Сонымен Тұрсынбек кентте есепші, бөлімше басшысы, партиялық ұйымның ұйымдастырушысы болып кезіккен жұмысты істеп кете берді. Бірақ жанына жақын хаткерлік өнерін тастаған жоқ. Ауылдық өкіметтің түрлі ұрандарын жазып, плакаттарын әрлеп жүрді. Дегенмен, бұл жолға жаңадан қадам басқан соң, оның үстіне тәжірибесінің аздыған байланысты сол өңірдегі хаткерлік шеберлігімен танымал болған Қабікен, Ахмет Кішібайұлы сияқты аға буындардан да үнемі тәлім алып тұрды.

Өзі жас әрі елпек жұмыскерді кім шетке сырсын. Ерінбейтін еңбегі, қолынан келер өнері бар жас көп ұзамай жоғары-төмен басшылықтың да аназарына ілікті. Көп өтпей туған жері Сүпітай ауылының басшысы, кейін Нылқы аудандық орман шаруашылығы мекемесі басшысының орынбасары сияқты лауазымдарға өрледі. Бірақ қайда барса да жанынан қаламсабын тастамай, ақ қағазға көркем жазудың сан түрін жазуды ұмытпады. Төккен тері де текке кеткен жоқ 1964 жылы ҚХР-ның «Облыс дәрежелі Еңбек ері» атағын, 1969 жылы ҚХР мемлекет дәрежелі марапаттың иегері болды.

«Іздеген жетер мұратқа» дегендей, 1976 жылы Тұрсынбектің  өміріне жаңа бетбұрыс әкелетін ерекше жағдай орын алды. Сол жылы ҚХР астанасы Бейжің қаласындағы Орталық ұлттар университетінің шақыртуын тапсырып алып, екі жылдық оқуға аттанады. Қанша дегенмен де сан ғасырлық қытай мәдениетінің өркені болған ірі қала арман қуған жастың қанатын ашып, қадамына серпін берді. Оған дейін де ел арасындағы аңыз-әңгіме, қиса-дастан, өлең-жарларды жинаумен әуестеніп келген оған мәдениет пен ғылымның өркені ұштасқан орта жанына жалын бітірді. Білім шаңырағының қазынаға мол кітапханасы оның серігіне айналды. Сол жерде Қытайдың және шет елдердік қуснихатшыларының өмірі мен еңбегімен танысып, оны зерделеп, рухани азық жинауына мүмкіндік туды. Осы арқылы әуесқой қуснихатшының пайымы өнерді  ғылыми және көркемдік тұрғыда меңгеруге қарай бағыттады. Оның қолынан шыққан көркем жазулар көпшіліктің назарын аударды. Сонымен Іле қазақ автономиялы облысының қуснихатшылар одағының мүшесі атанды.

Оқуын бітіріп, елге оралғаннан кейінде  қарбалас қоғамдық қызмет оның хаткерлікпен белсенді айналысуына мүмкіндік бермеді. Бірақ 1997 жылы зейнетке шыққан соң сап өнерге белсене кірісті. Бәрін қайырып қойып, қолынан қаламын тастамай, алдында жаюлы тұрған ақ параққа асыл арманын өрнектеді. Жасы ұлғайса да, бала жасынан қызққан өнер тыным бермеді. Айналдырған бірнеше жылда 3 мың данадан артық бейнелі, түсті, көркемдігі терең қуснихаттар жазды. Ауыл көлемінде 5 рет қуснихат туындылары бойынша жеке көрмесін ашты. 2015 жылы «Қазақ хаткерлігі және ою-өрнектің ғылыми негіздері» атты әдістемелік кітабын да жазып шықты. Қытайдағы баспасөздер Тұрсынбектің шеберлігін жарыса жазса, газет-журналдарда қуснихаттарын үзбей жарияланып тұрды. Осы тұста «Аққайнар хаткерлігі» атты бір томдық еңбегі де жарық көрді. Туындылары ҚХР Астанасы Бейжің қаласында өткен республикалық көрмеге қатысып, жоғары бағаланды. Нылқы ауданының орталығы нылқы қаласынан қуснихат жазуды үйренушілерге арнап қысқа мерзімді курс ашып, мыңға жуық шәкірт тәрбиеледі.

Тұрсынбек Қияшұлы хаткерлігінің де өзіндік дара жолы болды. Ол төте жазу арқылы хаткерлік өнеріне түсті бейнелі жазу, егіз өрнекті жазу, құпия қол таңбалы жазу үлгісін енгізді. Сондай-ақ, төте жазуды 150 түрлі құбылтып, 17 түрлі бейнеге икемдеп жазудың алғашқы жолын салды. Сондай-ақ, жануарлар мен құстардың бейнесін төте жазу және оның қосымша элеметтері арқылы көркемдеп көрсетудің шебері атанды. Оны арнайы зерттеп, зерделеу керек. Бұл алдағы күннің еншісінде.

Осы тұста, мына бір жағдайға да назар аудару керек. Жалпы, ҚХР-да миллиярттан астам адам тұрса, соның 1-2 миллион тұрғыны ғана қазақтар. Олар бір ғасырдан астам уақыт Ахмет Байтұрсыновтың жазуын көзінің қарашығындай сақтап, тарихи мұраларын таңбалап келеді. Әрине, бүгінгі жаһандану дәуірінде тілінен де, ділінен де, салт пен дәстүрінен де, жазу үлгісінен де айырылып жатқан ұлттар әлемнің әр түкпірінде жетерлік. Ал Қытайдағы қазақтардың тілі мен ділін сақтауына Қытай елінің көпвекторлы сасяатының тиімділінен шығар, дегенмен, төте жазу негізіндегі қуснихат өнеріне деген қызығушылықтың да ықпалы болды. Өйткені, жазуды өнер ретінде қабылдау ұрпақты үнемі жаңалыққа, жасампаздыққа құлшындырып отырады. Мұндай өнері бар адам құрметтелуге тиіс, мұндай өнері бар ұлт мұрасы ешқашан жойылмайды да.

Түйін:

Біз қазір «Балалар кітап оқымайды», «Мемлекеттік тілге деген құрмет аз» деген сылтауды көп айтамыз. Әрине, ол көз алдымызда болып жатқан көріністер. Өкінішке қарай, мемлекеттік тілді жас ұрпақтың санасына сіңірудің ұмтылысы жоқ бізде. «Құснихат» немес «Көркем жазу» деген сөзді теріп, гугулды ақтарсақ, жарық етіп араб немесе төте жазу, болмаса латын харпіндегі көркем жазулар жамырап шыға келеді. Ал біз қолданып жүрген крилшеде тек компютер дайындап берген нұсқаларды ғана таба аламыз. Демек, крилл харпімен жазылатын құсхихаттар жоқтың қасы. Тіпті осы харіп үлгісінде көркемдеп жазуға үйрететін курстарда болмай тұр. Қысқасы, жазу – ең алдымен мәдениеттің жол нұсқаушысы. Ал көркемдеп жазу жас ұрпақты санасын көркемдікке құмарлық арқылы тәрбиелеп, діттеген мақсатқа тезірек жеткізетін әдіс. Сондықтан көркем жазу мәдениетін насихаттау және оны қалыптастыру мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеруге оң әсер етпесе, кедергісі жоқ дүние. Осы жағын ескерсек деген ниетпен бұл жазбаны дайындадық.

Айту бізден, атқару сізден, ағайын!

Қажет Андас,

Өлкетанушы-журналист.

 

 

ХУДОЖЕСТВЕННОЕ ПИСЬМО

или

ИСКУССТВО КАЛЛИГРАФИИ ТУРСЫНБЕКА КИЯШУЛЫ

 

Художественное письмо (каллиграфия) имеет арабское происхождение. Слово «хусни» означает «красивый», слово «хат» – «письмо». На Востоке всегда большое значение наряду с искусством слова придавалось искусству письма. Как высоко ценилось умение красиво говорить, так высоко ценилось и умение красиво писать.

Арабская письменность возникла в V веке и была названа в честь места происхождения – города Куфи, расположенного у реки Ефрат. В VII веке вышли в свет такие виды художественных форм куфи, как «богато украшенный куфи» и «цветущий куфи». В X веке появились новые версии арабской письменности, построенные на округлых формах. В XI-ХІІІ веках создана письменность «тоуги» и «рика». Так, сформировались шесть классических образцов арабского художественного письма. Они получили общее название «алтылық»-«ситте». Среди них первое появившееся – «сүліс», на основе которой развились остальные формы.

В XIV веке в Иране появилась персидская версия арабской письменности (на основе «тоуги» и «рики») – «талиқ». Так как в основном этим видом письма писались произведения поэтов и научные труды, его называли «наме» (книжный). Впоследствии появилась версия быстрого написания «талика» и «насталика» – «шикесте». В XIV-XVIII веках в развитие арабской письменности большой вклад внесли турки. Наряду с «ижазет», «гырма», «туграни», используемых на денежных монетах, появились и виды художественного письма. В Туркестане появившийся вид художественного письма назывался «сиягет».

Каждый образец письма имел свою область применения. «Куфи» использовался на надгробиях, металлических деньгах, государственных печатях, в названиях и подзаголовках произведений. «Насх» применялся при переводе религиозной литературы, курсивное написание «тауки» и «рика» – в оформлении деловых бумаг государственных учреждений, решений суда, «талик» и «насталик» – в написании художественной литературы. А в зависимости от размера крупные надписи назывались «жали», мелкие – «хафи», очень мелкие – «губар».

Возникновение искусства «куснихат» напрямую связано с художественным, красочным и выразительным характером арабской письменности.Его даже можно назвать уникальной особенностью именно данного типа письма. Связано это с тем, что буквы европейских алфавитов одинаковы по объему и пишутся вдоль одной строки, буквы арабского же алфавита различаются по объему, имеют разную ширину и длину, поэтому пишутся как под, так и над, и вдоль строки. Рисунок букв меняется в зависимости от начала, конца, середины слова. То есть красота арабского письма не очень заметна в алфавитном виде, а раскрывается только при написании.Такой характер букв позволяет в тысячу раз видоизменять каллиграфию и писать более красочно.

 

 

 

 

 

 

Из книг «Құтты білік», «Түрік тілдер сөздігі», «Тарихи рашиди», «Құтып-Шахи». Изображения для наглядности взяты из интернета

Мы не исключаем, что искусство каллиграфии поднялось на большой научный уровень на основе арабского письма. Но не согласны с тем, что данное искусство присуще только арабам. Дело в том, что народы со всех уголков мира, чтобы укрепить основы своей нации и государства, в свое время изобрели различные образцы письма и сформировали мастерство его художественного написания. Так же знаем, что он широко использовался среди народов Востока и Малой Азии. Казахская степь, являющаяся источником тюркской культуры, тоже является одним из местхудожественного письма. Поэтому большой вклад в мировое искусство каллиграфии внесли люди из племен найман, канлы, конырат и др., составляющих основу казахской нации.

Мы – представители нации, высекавшей свою историю на камнях. К сожалению, конфронтация религий разрушило наше богатое наследие, а колониальный режим заставил думать не о письме, а о сохранении своих жизней. Так как эта статья направлена не на выяснение причин и последствий данных горьких страниц истории, перейду снова к культуре художественного письма.

Памятник Тоныкөк     

 

      Памятник Күлтегін   

Памятник Білге қаған

Вышеуказанным памятникам дано определение «Орхонские надписи» в зависимости от места их нахождения, тем не менее будет правильным назвать их тюркскими. Не ошибемся, если назовем и «Письменность найманов», «Письменность кереев», «Письменность култегинов», так как побережье реки Орхон является древним поселением найманов. В 20 километрах от места обнаружения камня култегинов находился древний город Каракорым – столица найманского ханства. Это единственные памятники, сохранившиеся до наших времен. И не могу донести горечь сожаления, а сколько было еще более значительных и искусно высеченных камней. Тем не менее, даже это говорит о том, насколько племена, представляющие казахский народ, придавали большое значение культуре письма. И в последующем наши предки создавали историю посредством высеченного письма. Обратите внимание на изображение ниже – вы увидите мастерски написанную надпись не на бумаге, а на черном камне.

Письмо, найденное у реки Талас

Если посмотреть вглубь истории, то с VIII, IX до XIV, XV веков тюркоязычные народы оставили множество исторических памятников, написанных письмом «согды». Среди них: «Құтты білік» («Благословленные знания») и «Оғызнама» («Книга об Огузе») Жусупа Баласагуни, «Тоқтамыс жарлықтары» («Указы Тохтамыса»), «Темір-Құтлық жарлықтары» («Указы Темир-Кутлыка»), «Аспанға ұшу естеліктері» («Воспоминания о полете в небо»),  сага «Бақыт күй» («Состояние счастья»), «Шуанзаңның өмір баяны» («Биография Шуанзана»), «Алтын Ярук» («Золотой Ярук») и написанные Мухаммедом Зорезми из племени конырат «Махаббатнама» («Книга любви»). Из-за распространения исламской религии в Средней Азии со второй половины X века, некоторые из этих памятников были переписаны арабской надписью. Скажем, сохраненный в Вене «Құтты білік» является первой версией, написанной «согды», а в Стамбуле – версия, написанная по-арабски.  Кроме этого, до нас дошла версия «Кодекс-Куманикус» («Словарь кыпчакского языка»), написанная латиницей. Самая красочный из них- «Оғызнама» – эпос о батыре Огуз.

 

 

 

 

 

 

 

Версия написания на «согды» и транскрипция эпоса «Оғызнама», хранящейся в Париже

При Чингисхане найман Тататона разработал новый алфавит на основе  письма найманов. Мы называем его монгольским письмом. Им были написаны Тайная хроника, история наследников Чингисхана и царствования Юуаня, королевские указы, переписка внутри страны и зарубежными государствами.Художественно оформлены портьеры царских дворцов и переплеты исторических книг, гравировки на указательных камнях.

Плано Карпини был на приеме у Куик  хана и, возвращаясь в свою страну, захватил кусок указа хана. Хранится в архиве Ватикана

Не стоит думать, что вертикальное написание этого текста характерно только для арабов и тюрков. Нельзя не упомянуть особые достижения в китайском искусстве письма, которое имеет несколько тысячелетий письменной истории. То есть, были свои яркие достижения у художественного письма, основанного на китайских иероглифах. Но мы не будем все это изучать, так как это – большая тема. Лишь хотим рассказать об ученых из казахских родов карлык, найман, канлы, конрат, внесших вклад в художественное письмо Китая. В этом ряду можно с гордостью назвать имя Нау Науа из рода канлы, имевшего особое место среди китайских каллиграфов.

Нау Нау (также известный как Зысан) жил в эпоху правления Юуаня, был сыном Бохума – политического деятеля при царской Орде, поэта и композитора, главы ученых. Его старший брат Хуи Хуй также был известным человеком, добившимся больших успехов в литературе и письме. Беря пример с отца и брата, Нау Нау в юные годы получил образование в школе принцев при королевском дворе и изучал художественное письмо у каллиграфа Шуй Хына. Подражая Ми Нан Гунду и Да Лингу (китайским писарям), начинает каллиграфически писать. В зрелом возрасте благодаря обширным знаниям занимал различные должности при царской Орде, но остался известным в истории как каллиграф. Он полностью освоил стиль Саушу. И его имя называлось в ряду таких великих имен, как: Уй Юын Шин – покровителя письма Жыншу, Жун Тай Фу – письма Хын шу, каллиграфа Жау Мын Фу. Стиль письма Нау Нау является копией стихов Ли Бая «Ежелгі салт»(«Древний обычай»).

Не зря исследователи описывали: «Два противоположных друг к другу стиля письма Нау Науа (Зысана) олицетворяют скачущего по степи скакуна, парящего в небе орла, раскинувшуюся могучую гору, извивающуюся и бурлящую реку», так как в нем бушевал дух необъятной степи. Из этого можно сказать, что и казахские каллиграфы внесли большой вклад в развитие китайского искусства художественного письма в эпоху царства Юуаня.

Образец стиля написания Нау Науа в «Старике рыбаке». Данные и рисунок взяты из книги г-на Су Би Хая «История казахской культуры» (стр-цы 492-502).

 

В целом, Нау Нау из рода канлы, обобщая свой опыт в искусстве каллиграфии, написал «девять различных условий художественного письма». Они сталинепоколебимым принципом для его последователей. Даже после смерти Нау Нау его искусство письма продолжили такие ученики, как канлы Хуй Хуй, Кара, Таштемир, Шин Тун, канлы Бука, Тайбук. Мы также уверены, что и сегодня среди китайских каллиграфов есть много людей, наследовавших его «сүйкексіз» стиль написания.

Несмотря на то, что турецкие, казахские, арабские, китайские каллиграфы жили в разных уголках мира, в искусстве художественного письма сохранялась общность и преемственность. В первую очередь онипридавали особое значение ручке для написания. Ее изготавливали из дерева или тростника и заостряли разными способами в зависимости от типа письма. Хранили ручку в специальном месте и всегда держали при себе. Даже сами делали бумаги для художественного письма и вручную раскрашивали их в разные цвета. В королевских дворцах работал специальный штат каллиграфов. Открывались школы для учеников, которые финансировались из государственной казны. Их продукция ценилась как богатство нации.

При такой поддержке углубилось творческое мастерство и мышление каллиграфов. Присутствовал и дух соперничества, и человеческой слабости. В результате из-под пера мастеров было написано множество средневековых рукописей-трактатов, посвященных искусству художественного письма. Данное искусство изначально предназначалось для книжного оформления – украшались рукописные книги поэтов, историков, ученых. Затем стали создаваться изображения животных, зверей, людей, птиц,зданий. Применялось это искусство и к сувенирам, что способствовало повышению их привлекательности и реализации. Все это требовало от каллиграфов особых художественных способностей, творчества, компетентности, а от публики – интеллекта, высокого эстетического вкуса, знаний. Сейчас, когда эту задачу стал выполнять компьютер, интерес людей к художественному письму стал угасать. И не секрет, что мы стали отдаляться от написания слов рукой.

Листая страницы истории, можно сказать, что до эпохи изобретения паровой машины эстетическое увлечение людей раннего средневековья процветало, что напрямую связано с художественным письмом. Великие ученые, поэты, философы Востока глубоко овладели гранями и секретами данного искусства. Это можно увидеть и в трактатах Абу Насира аль-Фараби. К сожалению, почерквеликого ученого до нас не дошел. Однако введение Ахметом Байтурсыновым прямого написания на основе арабских слов внесло поворотный момент в казахскую каллиграфию. В результате стали писаться образные художественные произведения. Стиль письма, разработанный Ахметом Байтурсыновым, оказал неизмеримое влияние не только на просвещение и культуру казахского народа, но и на цивилизацию некоторых тюркских народов. В частности, очевидно, что алфавит Байтурсынова способствовал развитию истории просвещения братских киргизов, уйгуров, культуры и цивилизации казахов в Китае. Об этом можно прочитать, пройдя по ссылкеhttps://abai.kz/post/147870

Верность и бережное отношение к наследию Ахмета Байтурсынова проявили казахи из Синьцзяня. Именно поэтому они являются наследниками прямого написания искусства художественного письма. Пусть буквы арабские, но внутри них содержится казахская духовность. Именно казахи в Синьцзяне сохранили богатую казахскую культуру, традиции, обычаи, язык. И это воплощение чистоты и порядочности казахского народа с одной стороны, сила и бодрость, придаваемые ему письмом с другой стороны.

Турсынбек Кияшулы Кызай – хранитель искусства, унаследованного от матери, и продолжатель художественного письма, переданного благородными предками. Мать Кызай – историческая личность. Это одна из немногих матерей, имя которой благодаря ее мудрости, широте души, деловитости и мастерству стало именем целого рода. Мастерица на все руки, она ввела в образцы казахской национальной одежды такие изделия рукоделия, как «Қызай қалпақ», «Қызай шылауыш», «Қызай тақия», «Қызай кесте», что стало основой новшеств в ремесле потомков кызай. Сегодня ее потомки, демонстрируя во всей красоте бесценное наследие матери, вносят тем самым свой вклад в национальную культуру. А Турсынбек Кияшулы своим искусством художественного письма записывает эту часть истории, оставленной матерью Кызай.

В народе есть слова:«Труден путь искусства». Для его преодоления нужны выносливость, настойчивость, мастерство, чуткость, компетентность. И мы не можем не признать тот факт, что эти и другие хорошие качества также передаются глубоко по наследству. Так, стойкость в характере Турсынбека Кияшулы передана ему через кровь батыра Кудайназара и его дочери Гулайым, которые во главе 100 казахских воинов повернули вспять джунгарские войска и защитили родную землю. Это произошло в 1697 году при Кызылжарской битве. Во времена вражеских набегов в поисках спокойного места обитания Кызай был советником Абылай хана, соратником батыра Каракерей Кабанбая, хранителем завещания бия Есенгельди Кудайназарулы. И сколько бы не было трудностей на пути искусства художественного слова, он смог достичь ее вершину.

Если рассказать о его жизни, то Турсынбек Кияшулы родился в 1944 году в селе Сутай Нылгинского района КНР. Несмотря на то, что жизнь в то время была полна перемен, его отец Кияш никогда не поддавался человеческим слабостям, был простым и уважаемым человеком. Главное, несмотря на трудности, постоянно поддерживал сына в стремлении достичь заветной мечты. Мечтая стать известным каллиграфом, юноша проходил обучение, переходя из одной школы Нылгинского района в другую в поисках хорошего учителя и наставника, которые сумели бы раскрыть его талант. Его требование поддерживал и отец, более того, оказывал материальную помощь и поддержку.  После окончания средней школы у Турсынбека не было возможности обучаться дальше, так как в то время было еще далеким понятие обучения казаха в университете. К тому же преобладал лозунг: «Служба во имя народа». Так, Турсынбек продолжал работать в поселке бухгалтером, руководителем отделения, организатором партийной организации. Но не оставил близкое к сердцу искусство художественного письма: писал различные лозунги и плакаты для сельской власти. Тем не менее, будучи новичком в этом деле, он постоянно обучался у таких старших товарищей и мастеров пера, как Кабыкен и Ахмет Кишибайулы.

Кто даст стоять в стороне молодому и предприимчивому работнику? Вскоре трудолюбивый и творческий молодой человек оказался в поле зрения руководства.Через некоторое время он стал руководителем родного аула Супитай, после заместителем руководителя учреждения лесного хозяйства в Нылгинском районе. Но где бы он не находился, всегда при нем было его перо, которым он каллиграфически выводил на белой бумаге различные стили написания. Труд Турсынбека Кияшулы был высоко оценен: в 1964 году он стал обладателем звания «Герой труда» КНР, в 1969 году – обладателем государственной награды КНР.

«Стремящийся достигнет цели»: в 1976 году в жизни Турсынбека произошло поворотное событие. Он получил приглашение от Центрального национального университета, расположенного в столице КНР Пекине, и отправился на двухлетнее обучение. Город многовековой китайской культуры позволил молодому человеку раправить крылья и сделать шаг к заветной мечте. Задолго до этого он увлекался сбором легенд, сказок, эпосов, поэм, а новая среда, где соприкоснулись культура и наука, еще больше воодушевила его. Его постоянным спутником стала богатая библиотека университета, гдеу него появилась возможность познакомиться с жизнью и трудами китайских и зарубежных каллиграфов, изучить их и подпитаться духовно. Таким образом, любитель каллиграфии стал изучать данный вид искусства уже с научной и художественной точки зрения. его художественные написания привлекли внимание большинства. Также он стал членом Союза каллиграфов Илийской казахской автономной области.

После окончания учебы и возвращения в родные края напряженная общественная деятельность не позволила ему активно заниматься любимым делом. Но после выхода на пенсию в 1997 году он начал активно заниматься искусством художественного письма. Отставив все в сторону, не сходящим с рук пером он рисовал на белом листе бумаги узоры своей мечты. Несмотря на преклонный возраст, искусство, любимое с детства, не давало покоя. За несколько лет он написал более 3 тысяч экземпляров образных, цветных, художественных каллиграфических произведений,провел в селе пять персональных выставок. В 2015 году написал методическую книгу «Казахская каллиграфия или научные основы орнаментов». Если пресса в Китае соревновалась в описании мастерства Турсынбека, то газеты и журналы публиковалисами работы. В это же время был опубликован однотомный труд «Аккайнарская каллиграфия». Произведения приняли участие в республиканской выставке в столице КНР Пекине и получили высокуюд оценку. В центре Нылгинского района городе Нылги открылись краткосрочные курсы для студентов по изучению художествнного письма, где обучением прошли около тысячи учеников.

В искусстве каллиграфии у Турсынбека Кияшулы – свой личный путь. Он через прямое написание привнес в свое искусство письма образное написание, двойное узорчатое, написание секретным почерком. Он первым проложил путь к 150 вариациям прямого написания и адаптировал к 17 различным образам. Он также стал мастером художественного оформления письма изображеними животных и птиц, а также дополнительными элементами. Все это требует исследования и изучения, и это дело следующего дня.

К слову, необходимо обратить внимание на следующее. Если в общем в КНР проживают более миллиарда человек, то 1-2 миллиона жителей – это казахи. Они уже более века как зеницу ока хранят произведения Ахмета Байтурсынова и маркируют его историческое наследие. Конечно, в сегодняшнюю эпоху глобализации в разных частях света достаточно народов, лишившихся своего языка, религии, обычаев и традиций, а также письменности. В то время как сохранение языка и менталитета казахов в Китае, вероятно, было обусловлено эффективностью многовекторной китайской политики, и вместе с этим большим интересом к искусству художественного письма. Ведь восприятие письма как искусства постоянно заставляет поколение жаждать новизны и созидания. Человек с таким искусством должен быть уважаемым, и наследие нации с таким искусством никогда не исчезнет.

Послесловие:

Сейчас мы много говорим: «Дети не читают книг», «Мало уважения к государственному языку». Конечно, это то, что мы видим собственными глазами. К сожалению, у нас нет стремления впитывать государственный язык в сознание подрастающего поколения. Если мы набираем в гугле слова «Құснихат» и «Көркем жазу», то сразу открываем художественные написания на арабском языке или латинице. А по используемой нами кирилице мы находим только те варианты, которые подготовил компьютер. Следовательно, нет художествнного письма, написанного на кирилице. Нет и подобных обучающих курсов. Одним словом, письмо – это, прежде всего, путеводитель культуры. А художественное письмо-это метод, который помогает молодому поколению быстрее достигать намеченной цели, посредством воспитания сознания через страсть к красоте. Поэтому пропаганда и формирование культуры художественного письма только окажет положительное влияние на повышение статуса государственного языка. Чтобы учесть эту сторону, мы и подготговили данную статью.

Мы говорим, вы исполняете!

Кажет Андас,

краевед-журналист

 

KHUSNIKHAT AND WRITING ART OF TURSYNBEK KIYASHOVICH

Artistic writing (calligraphy) has Arabic origin. The word «Khusni» has the meaning of «beautiful, artitic», and the word «khan» means «writing». In the Orient, along with literature, great importance has always been assigned to the art of writing. Both beautiful speech and beautiful writing were highly valued.​​ Arabic writing dates back to the 5th century and was named after the city of Kufi along the Euphrates River where it originated. In 7th century, artistic versions of Kufi appeared under the names “decorated kufi”, “blooming kufi”. In 10th century, new versions of Arabic writing appeared, developed on the rounded shapes. In 11th-13th centuries, the “tougi” and “rika” scripts were created. This is how six classic examples of Arabic artistic writing were formed. These scripts were united by the common name “six” – “sitte”. Examples of these scripts can be seen in mosques, madrassas, buildings, books and items. The first writing system orginated from them was “sulis”. The rest developed on its basis. Therefore, sulis is called the “mother of writing”.The word “Sulis” has the meaning of“third” in our language, implying it is equal to one third of the written letter height, circles – to one third, and straight lines – to two thirds.

In the 14th century, “talik”, the Persian version of Arabic writing (based on touga and riki) appeared in Iran. It is said to have been invented by the Isfahan calligrapher Taj Salmani. This type of writing is often called “nahme” (a word meaning “bookish”) as works of written poets and scientific works are written in this writing. Later, a quick version of the Talik script, Nastaliq “Shikeste”, appeared. Turkic peoples made a great

Contribution to the development of Arabic writing in 14th-18th centuries. In-line forms of artistic writing appeared on coins: “izhazet”, “gyrma”, as well as “tugrani”, in which the tughras of the Sultan were written.

Example of artistic writing that arose in Turkestan was called “siyaget”. It contained a characteristic defined feature, the place of application, pen sharpening method and other writing techniques, determined by the size, shape, ligature nature, thickness and bending of lines, techniques of relative arrangement of letters.

Each writing pattern had its own application. Tombstones, metal money, inscriptions on state seals, titles and subtitles of works were written in“Kufi”. The Korans were copied with the Naskh script, while official documents of government institutions and court decisions were written in cursive inscriptions such as “tauqi” and “rika”, and literary works were written with “Talik” and “nastaliq”. Depending on the size, large inscriptions were called “jali”, smaller ones – “khafi”, very small – “gubar”. These different writing options in the same text and use of different fonts increased the artistry of the letter.

The art of husnihat originates to the artistic, colorful and expressive nature of Arabic writing. This may be said to be a unique feature of this type of writing. It is related to the fact that the letters of the European alphabets are uniform in volume and are written along one line, while the letters of the Arabic alphabet vary in volume, have different widths and lengths, and therefore are written under, above and along the line. The pattern of letters varies depending on their use at the beginning, end, and middle of a word. That is, the beauty of Arabic inscriptions is not very

Noticeable in alphabetical form, but is revealed only in writing. This expressive feature of the letters encourages more artistic writing, changing the pattern.

 

 

 

 

 

 

From the books “Kutadgu Bilig”, “Dictionary of Turkic Languages”, “Tarihi Rashidi”, “Kutyp-Shahi”. Images taken from the Internet for illustration

By no meands do I deny that the art of writing reached a high scientific level on the basis of Arabic writing. But I do not agree that the art of writing is unique to the Arabs since people from different parts of the world in their era developed various writing patterns to reinforce the core of their nation, state and develop the skill of its artistic writing. We know that it is widely used among  peoples of both Each and Asia Minor. The Kazakh steppe, being the source of Turkic culture, is also a famous place for artistic writing. Therefore, personalities from the Naiman, Kanly, and Konyrat clans, establishing the Kazakh nation, made a great contribution to the global writing art.

We are a nation that has left our stories carved in stone. Unfortunately, the confrontation of religions destroyed our  countless heritage, and colonialism led to oblivion of our own history, not to mention writing. I will further move on to the culture of artistic writing, being the main focus of the present work, rather than to analysis of causes and consequences of blind spots in history.

Tonykok Monument     

 

      Kultegin Monument               

Bilge Kagan Monument

 

 

 

 

 

 

 

Although, depending on the area where the inscriptions on the above monuments were discovered, they were defined as “Orkhon writing,” Turkic writing would be a more appropriate term to apply to them. “Naiman writing”, “Kerey writing”, “Kultegin writing”would not be a wrong term to use as the ancient ancestral home of the Naiman  stretched  along the Orkhon River. 20 kilometers from the Kultegin tombstone finding is the ancient city of Karakorym, the capital of the Naiman. These are only those monuments that have survived to this day. The scope of even greater historical heritage that was destroyed is impossible to estimate. Nevertheless, it is not difficult to understand how the tribes making up the Kazakh clan back in the old days devoted attention to artistic writing. Subsequently, our ancestors made a significant contribution to history with the Sogdin writing pattern. Please take not of the image below. You can see husnikhat, written with special skill not on paper, but on stone

Inscription found along the Talas River.

 

On in-depth study, from the 8th, 9th to the 14th, 15th centuries, Turkic-speaking peoples created a considerable number of historical artifacts in Sogdian script. Those include wonderful works, such as “Kutadgu Bilig” by Zhusup Balasagun and “Oguznama”, “Edicts of Tokhtamys”, “Edicts of Temir-Kutlyk”, “Memories of Flight to the Sky”, “Bakhyt kuy” dastan, “Life of Shuanzan”, “Altyn Yaruk” and “Mahabbatnama” by Muhammad Khorezmi from the Konyrat clan, have survived to this day. In the second half of the 10th century, due to spread of Islam in Central Asia, some of these artifacts were rewritten in Arabic script. It should be noted that one version of “Kutadgu Bilig”, preserved in Vienna, was the first version written in Sogdian script, and the other, stored in Istanbul, in Arabic. It is worth mentioning that a version of the Codex Cumanicus (Dictionary of the Kipchak Language) has reached us, written in Latin, and not in Sogdian script. The most famous of them is “Oguznama” epos about Oguz Batyr.

 

 

 

 

 

 

 

Sogdian version and transcription of “Oguznama” epos in Paris.

Under Genghis Khan reign, Naiman Tatatunga created a new alphabet based on the ancient writing pattern. We collectively call it Mongolian writing. It  was used to write the Secret Chronicle and history of the heirs of Genghis Khan and the Yuuan Kingdom, royal decrees, correspondence within the country and abroad. Signs of royal palaces and covers of historical books were decorated with this script, engraved on stones.

. Very essential are also outstanding achievements of the Chinese art of husnihat, which has several thousand years of written history. That is, the art of writing, based on the Chinese hieroglyph, had a history of several thousand years on the path of its achievements. However, we are not obliged to study it completely, since it is a very broad topic. We would like to mwntion only  scientists from the Karlyk, Naiman, Kanly, Konyrat clans who contributed to the Chinese art of Husnihat. As part of the same patern, we can proudly mention the Nau Nau Kanly, which is especially famous in the Chinese art of writing

Plano Carpini visited Guyuk Khan and returned to his country with this piece of the Khan’s order. Is kept within the walla of the Vatican Archive.

Kanly Naunau (also known as Zysan) was the son of Bochum, a politician, poet and composer who lived under Yuuan reign, who maintained a position in the Horde. He was the head of scientists in the Horde at his time. His brother Kanli Hui Hui was also famous for his great achievements in literature and writing. Trained by his father and brother, Nau Nau was educated at a young age at the school of princes at the royal court and studied the art of husnihat with the calligrapher Shui Heung. His first artistic scripts were imitating Mi Nan Gong and Da Lin. In adulthood, due to his extensive knowledge, he held various positions in the royal Horde, but was known for his writing art and thereby left his name in history. He basically mastered the Saushu (condensed writing) style. His inscriptions on paper and fabric were bought by people like precious stones. His name was mentioned at the same level as the names of Wu Yuyn Shin, the father of the Zhinshu script, Rong Tai Fu, the father of the Heung Shu script, and Uan Yu Jin, the calligrapher Zhau Men Fu. Nau Nau’s writing style, until now referred to as unique, is a copy of Li Bai’s “Ancient Custom” poems.

Researchers were right when describing: “Tight and loose Nau-Nau (Zysan) script resembles a horse galloping in the endless steppes, a soaring eagle, a stately majestic mountain, a meandering flowing river.” Because the spirit of the vast steppe raged within. Given this, we can say that Kazakh scribes made a great contribution to the development of Chinese art of husnikhat in the era of the Yuuan kingdom.

Sample of a tight script “Old Fisherman” by Kanly Nau Nau. Data and image taken from Mr. Su Bi Hai’s book “History of Kazakh Culture”.

 

In general, Kanly Nau Nau, summarizing his experience in the art of husnihat, wrote “Nine Conditions of Artistic Writing” establishing the impregnable principle of the Chinese calligraphers who followed him. Even after his death, his art of husnihat was continued by his students, such as the kanly Hui Huy, Kara, Tashtemir, Shin Tung, Kangy Buka, Taibuka. We are also convinced that there are many successors of the uncompressed Nau Nau script among today’s Chinese calligraphers.

Whether it was Kazakh, Arab, or Chinese calligraphers, their writing patterns were diverse, and although they lived in different parts of the world and did not know each other at all, methods and techniques of the written art of the Husnihat demonstrated  similarities and continuity. Calligraphers primarily emphasized the importance to the pen for writing. It was made from wood or reed and different techniques  were applied depending on the type of writing. They kept the pen in a special place and always had it with them. They even made their own papers for artistic writing and hand-painted them in different colors. Speaking in modern language, calligraphers were supported by large teams of asistants. For example, in today’s language, an author, a proofreader, a designer, a programmer, a layout designer, a publisher  are engaged in publishing of one book or newspaper, whereas back then the same specialists assisted calligraphers. A special calligraphy team worked in the royal palaces. Schools were opened to educate students and were financed from the state treasury. The exclusive role of calligrapher was the author. Their works were valued as the wealth of the nation.

With such support, the creative skills and thinking of calligraphers improved. Certain rivalries and human weaknesses were spread among them. As a result, numerous medieval treatise manuscripts dedicated to the art of artistic writing were created ty the pen of masters who became famous in this field. The art of husnihat was initially dedicated to the book decoration, decorating the books of poets, historians, scientists, but was later applied to animals, beasts, people, birds, buildings, souvenirs, impacting their attractive beauty and permeability. This required special artistic abilities, creativity, and competence from calligraphers, and intelligence, high aesthetic taste, and knowledge from viewers of such a work. Nowadays when the whole task is performed by computer only, people’s interest in creative writing has faded. It’s no secret that we are even moving away from manuscripts.

Leafing through history, we can say that the aesthetic passion of people of the early Middle Ages or the era before the invention of the steam engine flourished in direct connection with artistic writing. Great scientists, poets, and philosophers of the East deeply mastered all the subtleties of husnihat. This can also be seen in the treatises of Abu Nasir Al-Farabi. Unfortunately, the signature of the great scientist has not reached us in full. However, the introduction of direct writing on the Arabic alphabet basis by Akhmet Baitursynov became the decisive point in Kazakh writing. As a result, figurative works of art in direct writing style happened to appear. In particular, the Kandas Kazakhs in China inherited this art, based on direct writing, and continue it to this day. It is fair to say that Tursynbek Kiyashovich, who will be further discussed, is a master who knows the secrets of husnihat art from the kandas in China and contributed his own individuality thereto.

Akhmet Baitursynov clearly understood that the prosperity of society, science and culture is achieved through writing. The scientist, seeing the issue of writing and textbooks as the primary problem for eradication of illiteracy, in 1910 corrected aspects of Arabic writing that were unacceptable for Kazakh language, adapted it to the sound features of the language and created a national alphabet. Thus, by adjusting the effective and ineffective aspects of Perso-Arabic writing, which had been used unchanged since the 10th century, he composed an alphabet of 28 letters, unique to the original sounds of Kazakh language. The new alphabet came into use in 1912. Based on the same alphabet, the first textbook “Tutorial” was published. This became a breakthrough  in the spiritual and cultural life of the Kazakh people as Kazakh children were allowed to write letters in their native language. So far, he has done a great job of educating the Kazakh people.

We would like to note that the project “tote zhazu” (direct letter), created by Akhmet Baitursynov, had an immeasurable impact not only on the education and culture of the Kazakh people, but also on the civilization of some peoples of Turkic origin. It is especially worth noting that Baitursynov’s alphabet had a special influence on the history of education of the fraternal Kyrgyz and Uyghur peoples (and those close to them) and on the development of the culture and civilization of the Kazakhs on the other side (in China). In fact, it is obvious that “Kyrgyz alphabet” of Ishanali Arabayev, who created it on the model of “Kazakh alphabet” of Akhmet Baitursynov, brought a new impetus to the educational aspirations of our Kyrgyz brothers at the beginning of the twentieth century.

At the same time, all educational institutions opened in Kyrgyz Republic used the “Kyrgyz alphabet” compiled by Ishanali Arabayev and textbooks of other educators published in direct writing. This continued until transition to Cyrillic character in the 1929s. Newspapers and magazines were also published in direct writing. The most interesting thing is that “Manas” eps, the great epos of the Kyrgyz people, was also written on paper in direct writing and only later typed in Cyrillic.

Along with the Kyrgyz brothers, the direct writing of Akhmet Baitursynov significantly affected the writing of the Uyghurs of the early twentieth century. Because Akhmet Baitursynov created the Kazakh alphabet not only in the interests of the Kazakh nation, but also with the purpose of fulfillment of his lifelong ambition, uniting the worldviews of Turkic-speaking peoples.

The poet, founder of Uyghur writing, educator Abdykalik Uygur studied in Tashkent, Kazan, Moscow, spent 2-3 years in the Kaz ASSR (Kazakh Autonomous Soviet Socialist Republic) and studied in Semey. He accepted Akhmet Baitursynov as a teacher and became a close, trusted friend of Mirzhakyp Dulatov. Having returned to his homeland, he opened a school in Turpan, was teaching children and made efforts to create a new Uyghur orthography modeled on the writing of Akhmet Baitursynov. This is how he laid a trail of enlightenment and renewal on his native land. At the same time, Akhmet Baitursynov stabilized the direct script, which he formed in 1912, with 28 sound symbols. It is worth noting that Ishanali Arabayev’s “Kyrgyz alphabet”, the Uyghur script introduced by Abdykadyr Uygur, contains 24 sounds, 4 additional sounds, for a total of 28 characters maximum.

It was the enlightener Kalimolla Bectorlin who first taught the Kazakhs in Xinjiang the direct script of Akhmet Baitursynov. In the first quarter of the last century, with the assistance of Kalimolla Bectorlin, new teaching in direct writing began at the Kyunes school, opened by Satybaldy Nurbekov. Kalimollah Bectorlin wrote a textbook for primary education institutions setting an indepemdent path to a new education. After this, Meirman Yermektasov, who contributed to the opening of the Zhabykbay school, became one of the intellectuals who improved Kazakh spelling after Akhmet Baitursynov. This trend continues to this day. In general, Xinjiang Kazakhs maintain loyalty and caring attitude  the orthography of Akhmet Baitursynov. Therefore, Xinjiang Kazakhs inherit the art of husnikhat, being the direct writing.

Despite the letters being Arabic, the inner spirit of the “tөte” script is a complete reflection of Kazakh spirituality. This is why the Kazakhs in Xinjiang have preserved the rich Kazakh culture, traditions, customs, language, as well as loyalty to the written language of Akhmet Baitursynov. Of course, this was the embodiment of the purity and decency of the Kazakh people, but also the power of direct writing, which gave strength and vigor.

Tursynbek Kiyashovich, who continues the power of direct writing from his ancestors, is today’s representative of this art, inherited from his mother Kyzai. Kyzai-ana is a historical figure. One of our few mothers, whose wisdom, efficiency, generosity, skill, insight became the name of one family. Several centuries over, samples of tapestries, headdresses, scarves, skull caps, created according to the original sign added to the Kazakh national clothing by our mother Kusni, Jill of all trades, have reached us. The headdress, scarf, skullcap, pleated dress and other national clothing, being of a common value for the Kazakh people, were preserved by descendants for several centuries under the name “Kyzai headdress”, “Kyzai scarf”, “Kyzai skullcap”, “Kyzai embroidery” . The offspring inherited the noble qualities from their mother exhibit them in all aspects and contribute to the culture of the nation at all levels. Tursynbek Kiyashovich, with his art of husnikhat, marks in history one of the facets of the various arts remaining from Kyzai-Ana.

There is a saying: “The path of art is hard.” To rise to its height endurance, perseverance, skill, sensitivity, and competence are certainly needed. These and other good qualities are obviously inherited and deeply rooted. From this point of view, the insistency of Tursynbek Kiyashovich was blood-transmitted to Kudainazar batyr, who led 100 Kazakh soldiers and defended the integrity of his people, fighting back the Dzungar in the Battle of Kyzylzhar in 1697, and to Gulayim Kudainazarovna, the daughter of  Kazakh batyr. It may be said to bear the commandment and blessing of Yesengeldy bi Kudainazarovich, a reliable comrade-in-arms of Karakerey Kabanbai batyr, mentor of Abylaykhan, who held the reins of government of the Kyzai people in difficult times and was looking for a favored settlement. That is why despite all the difficulties that one has to face on the way to art, there is a reason why the art of writing reaches the highest peak.

So, let’s talk about the life of a calligrapher and his excellence in art. Tursynbek Kiyashovich was born in 1944 in the village of Supitai, Nylka region of the People’s Republic of China. Despite to difficult times of his father Kiyash, he was a man who did not give in to weaknesses, looked with hope for the future, and was respected in his community. Most importantly, he did not stop his son’s aspirations in pursuing his dream. Dreaming of becoming a famous calligrapher, the young man changed several schools in the Nylka region on the way to his goal. He was striving to find a place with good teachers and mentors who could reveal his talent. His father didn’t discourage him. On the contrary, he gave everything he had in his hands and supported his endeavors. After finishing high school, he had no opportunity to study further. At that time, a child from the Kazakh steppe had no idea about graduating from university. Moreover, the slogan “Serve for the good of the people” prevailed back then. Thus, Tursynbek worked as an accountant, head of a unit, and organizer of a party association in the village. But he never give up on the art of husnihat, chosen by his heart. He wrote various slogans and posters for rural authorities. However, being new to this path and having little experience, he was learning a lot from the older generation such as Kabiken, Akhmet Kishibayevich, famous in this region for their calligraphic skills.

Nothing could stop a young and agile worker. The skillfull and hardworking young man soon attracted the attention of both higher and lower management. Soon he took such positions as the head of his native village of Supitai, then deputy head of the Nylka regional forestry institution. But wherever he went, he never stopped practicing artistic writing on white paper. His efforts were not in vain; in 1964 he received the title of “Regional Hero of Labor” of the People’s Republic of China, and in 1969 he received the state award of the People’s Republic of China..

They say “He who seeks will always find,” in 1976 an important event occurred that brought a new turn to Tursynbek’s life. In the same year, he received an invitation from the Central University of Nations in the capital of the People’s Republic of China, Beijing, and went on a two-year study. The main city, a stronghold of centuries-old Chinese culture, helped him open his wings and served a trampouline to the steps of a young man pursuing a dream. The new environment, merging culture and art, ignited Tursynbek, who was fond of collecting legends, fairy tales, poems, and epics even before. His companion was the extensive library of the educational institution. There he had the opportunity to get acquainted with the life and works of Chinese and foreign calligraphers, study them and gain intellectual nourishment. Thus, the vision of the amateur calligrapher was aimed at mastering the art in a scientific and artistic context. Artistic letters from his hands attracted great attention. So he became a member of the Union of Calligraphers of the Ili Autonomous Region.

After finishing his studies and returning home, intense social activities did not allow him to actively engage in artistic writing. But after his retirement in 1997, his active engagement followed. Leaving aside everything and working really hard, he was depicting his cherished dream on the white sheet in front of him. Despite his advanced age, art, boiling inside from childhood, was constantly on his mind. Over the years, he wrote more than 3 thousand copies of figurative, colored, artistic works. 5 times he opened a personal husnikhat exhibition at the village level. In 2015, he also wrote a methodological book “Kazakh writing and the scientific foundations of ornaments.” The press in China wrote about Tursynbek’s skill, and television channels showed his experience. His works were constantly published in newspapers and magazines. A one-volume work “Akkainar Khatkerligi” was also published. The works were highly appreciated and took part in the republican exhibition in the capital of the People’s Republic of China, Beijing. The center of the Nylky district opened a short-term course for those studying Husnikhat script in the city of Nylky and educated about a thousand students.

The wriging of Tursynbek Kiyashovich had its own personal path. He introduced figurative writing, double embossed writing, and pattern writing with a secret signature into his art of direct writing. He also invented the first type of putting down  in 150 different variations and adapted them to 17 different images. He also became a master of the artistic design of images of animals and birds using direct writing and its additional elements. His activity must be studied in more details. It remains a question for the upcoming day.

Here, one fact shall be noted. In total, more than a billion people live in China, of which only 1-2 million are Kazakhs. They have been preserving the writing of Akhmet Baitursynov for more than a century creating their historical heritage with it. Of course, in today’s era of globalization, in different parts of the world there are plenty of nations deprived of both language and mentality, customs and traditions, as well as writing. Preservation of the Kazakh language and mentality in China was likely due to the effectiveness of China’s multi-vector policy, but also due to the interest in the husnikhat based on direct writing. After all, the perception of writing as an art constantly makes the generation crave novelty and creativity. A person with such skills must be respected, and the national legacy will never fade at this level of art.

 

Тұрсынбек Қияшұлының хаткерлігі

 

Қолтаңба жазу                                                            Егіз жазу: ата-ананы аяла, қадірле

 

Көркем Іле                                                                                        Көлдің еркесі

 

Пішіндеме жазу: Ракета                                                                  Кемедегі тұлғалар

 

Кептер                                                                                                Бұлбұл

 

Ғылым-техника табысы                                                  Ел ауырын ер, жүк ауырын нар көтереді

 

Қызай ана                                                                              Мұқағали Мақатаев

 

Берекелі ел мерекелі                                                                                     Көкқамыр

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Қаралым 32
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР
Қажет кітап

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026
«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек
Қажет кітап

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026
Майдан мен тыл тарихын тоғыстырған жинақ
Қажет кітап

Майдан мен тыл тарихын тоғыстырған жинақ

October 8, 2026
«Сайын даланың Сайболаттары»
Қажет кітап

«Сайын даланың Сайболаттары»

October 5, 2026
Парасат жолы өнегелі өмір естелігі
Қажет кітап

Парасат жолы өнегелі өмір естелігі

September 30, 2026
Сарқанда өлкетану кітаптары таныстырылды
Қажет кітап

Сарқанда өлкетану кітаптары таныстырылды

September 24, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz