مەنىڭ اكەمنىڭ تۋعان اعاسى بايبالاەۆ قۇرمانباي ەلگە تانىمال، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ۇلتجاندى ادام بولاتىن.
اتاقتى قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ شارۋاشىلىق ءىسىن باسقارعان. ەل جاقسىلارى جازدىڭ 3-4 ايىندا وسى جارمەڭكەگە جينالىپ، ۇلى ءدۇبىر تاماشا، توي-دۋمانعا اينالدىرىپ، اينالاداعى ەلدىڭ كوڭىل- كۇيىن ءبىر كوتەرىپ تاستايدى ەكەن.
مەنىڭ شەشەم (قۇرمانبايدىڭ كەلىنى) ءۇمىت ول كۇندەردى بىلاي دەپ ەسكە الۋشى ەدى:
«…ايتۋلى بەلگىلى قوناقتارعا ارنايى ءۇي تىگىلىپ، الاڭسىز دەمالىپ، تاماشالاۋعا جاعداي تۋعىزىلاتىن. ەسەسىنە ولار دا تاماشانى تاماشاعا قوساتىن. تىگىلگەن ءۇيدىڭ ۇزىكتەرىن ءتۇرىپ تاستاپ امىرە قاشاۋباەۆ ءان شىرقاعاندا ءۇنى قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ باسىنان اياعىنا كەتۋشى ەدى. قازاقتىڭ اتتىسى ات ۇستىندە، جاياۋى جاتا قالىپ ءان تىڭدايتىن. سەركە قوجامقۇلوۆ، قاليبەك قۋانىشباەۆ، قانابەك بايسەيىتوۆ باي، بايدىڭ كەمپىرى، توقالى، جالشىسى بولىپ ويناپ، ەلدى قىران-توپان كۇلكىگە باتىراتىن. يسا بايۇزاقوۆ “ءبىر تۇندە بىلتە شامنىڭ جارىعىمەن جازىپ شىقتىم” دەپ، “اقبوپە” پوەماسىن وقيتىن».
قۇرمانباي اكەم سول ءبىرتۋار ازاماتتاردىڭ اق باتاسىن العان كىسى بولاتىن. قۇرمانباي جەتى اعايىندى ەدى. بايبالانىڭ جەتى بالاسى ەل العاشقى وتىرىقشىلىققا كوشكەندە بىرىگىپ كىرپىش قۇيىپ، قاراعاي ءتىلىپ، اۋىلدان دانعىراتىپ ءۇي سالدىرادى.
“اعايىن بار بولساڭ كورە المايدى، جوق بولساڭ بەرە المايدى” دەگەندەي، ءبىر اۋىلداس اعايىن بايبالا بايدىڭ بالاسى قۇرمانباي، انە، بايلىعىن ىستەپ، حان سارايىنداي ءۇي سالدى، كەدەي-كەپشىكتەردىڭ ەڭبەگىن قاناپ”،… دەپ ارىز دومالاتىپ، ۇستاتتى. ءبىز جىلىسايدا تۇراتىنبىز. ۇزىنبۇلاقتىڭ ەكى اراسى جاقىن، جاياۋ كەلسەم، توبەسى شوشاق باس كيىم كيگەن (گپۋ دەيتىنبىز) ەكى ادام اتقا مىنگىزىپ ايداپ بارادى. ءۇي ءىشى ۋ دا شۋ، جىلاۋ-سىقتاۋ. شەشەمىز زاۋرە ەكىقابات، توقسانداعى اجەم كىشىمجان، 2-3 جاسار بالاسى ەرمەك، كىشكەنتاي قارىنداسىم كلارا وسىلايشا اڭىراپ قالا بەردى.
اكەمىز قۇرمانباي سول كەتكەننەن مول كەتىپ، ۆلاديۆوستوكتان بىراق شىقتى. ءبىر كۇندەردە 1937 جىلى زار-زاپىران وكىنىش ارالاس ءبىر حات كەلدى ولەڭدەتىپ.
“ەرمەگىم، ۇزاپ كەتتىم قاراعىمنان،
زار بولدىم ءبىر سۇيۋگە تاماعىڭنان.
ەل-جۇرتىم، جەتىم جايىن بىلەسىڭ عوي،
ءوزىڭنىڭ كەم كورمەشى قاراعىڭنان….
بايبالا ۇلى قۇرمانباي دەپ بىلەرسىزدەر،” دەگەندەي
وكسىك حاتتار مۇنان كەيىن دە كەلىپ جاتتى.
1940 جىلى ءبىر قازاق، ءبىر باشقۇرتتان ولەڭمەن جازىلعان سۋىق حات كەلدى. “…مەن قۇرەكەڭمەن سوتتى بولىپ جۇرگەندە تابىستىم. اۋىر ازاپتى بىرگە كوردىك. مۇندا كورگەن قيىنشىلىعىمىزدى ادام بالاسىنىڭ باسىنا بەرمەسىن. مەن سياقتى ول دا بولماشى نارسە ءۇشىن سوتتالىپتى. ءوزى سونداي پاراساتتى، اقىلدى، قامقور ازامات ەكەن. وسىنداي ازاماتقا قاستاندىق جاساعان ادامنىڭ ءوزى دە وڭا قويماس. اۋىر ازاپقا شىداماي، اۋىرىپ قايتىس بولدى. مەن ءوز قولىممەن جەرلەدىم، قۇران باعىشتادىم.
ەگەر وسى ازاپتان قۇتىلسام، مىندەتتى تۇردە اۋىلدارىڭىزعا، قۇرەكەڭنىڭ وتباسىنا بارىپ قايتامىن،” – دەپتى حاتتا. بىراق ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتتى، كەلمەدى، بار ما، جوق پا ول بەيباق، بىلمەيمىز.
قۇرمانبايدىڭ وتباسىنىڭ دا اۋىلدا كورمەگەن ازابى-توزاعى جوق. شەشەمىز زاۋرە سول قايعى-قاسىرەتتىڭ ازابىنان كوپ كەشىكپەي قايتىس بولدى.
اكەمىز قۇرمانباي بالاسى ەرمەكتى ءىشان (رىسجان) اپكەمىزگە اماناتتاپ كەتكەن، ۇلكەن اكەمىز سارسەبەك قولىنا الدى. ۇلكەن بالاسى زەيدەن سوعىسقا كەتىپ، قايتپادى. ۇلكەن اپام (اجەم كىشىمجان)، قارىنداسىم كلارا مەن، ۇشەۋمىزدىڭ تاۋقىمەتىمىزدى شەشەم ءۇمىت بىركىسىدەي كوتەرىپ، مەحنات، ازاپ-توزاقتىڭ وتىن كوسەپ ءجۇرىپ باعىپ قاقتى.
بۇل قاسىرەت جالعىز ءبىزدىڭ وتباسىمىزدىڭ باسىنان وتكەن تاريح ەمەس، بارشا قازاق بالاسىنىڭ باسىنان وتكەن قاراتۇنەك ەدى عوي.
تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتىپ، جازىقسىز جاپا كورىپ ولگەندەرىمىز ءتىرىلىپ، وشكەن وتى قايتا جاندى. مەنىڭ دوسىم، قۇرداسىم، باۋىرىم زىقاەۆ ءادىلحان بالالارىنا باس بولىپ، جازىقسىز جازالانعان ءوز اكەسى اشاداننان باستاپ 165 اكەمىزگە كەگەننەن ەڭسەلى ەسكەرتىش ورناتتى. جىل سايىن ەل بولىپ، جۇرت بولىپ باسىنا بارىپ، قارالى كۇننىڭ اقتاڭداقتارىن اشىپ ايتىپ، ەسكە الىپ، بوزداقتاردى ۇرپاقتارى ءبىر اۋناتىپ تۇسىرەدى.
زامان وزگەردى، ادامدار دا وزگەردى. مىنا بەيبىت ومىردە قازاقتىڭ جاڭا ۇرپاقتارى ءوسىپ-ءونىپ، كوگەرىپ-كوكتەۋدە. ءتىپتى تاۋەلسىزدىك العان جىلى تۋعانداردىڭ ءوزى 25 جاسقا كەلىپتى. مەنىڭ نەمەرە قىزىم ايدانا ماقساتقىزى ورازاەۆا تاۋەلسىزدىكپەن تۇيدەي قۇرداس. بيىل جاڭا وتاۋ قۇرىپ، ومىرلىك جار تاۋىپ، ۇلان-عايىر توي جاساپ ۇزاتىلىپ، مەنى ۇشپاققا شىعاردى.
ەرمەگىم دە 80-نەن اسىپ، باسى امان، باۋىرى ءبۇتىن تىرلىك كەشۋدە. نەمەرە-شوبەرەلەردىڭ اتاسى ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىرىپ، جۇبايى جالعاسپەن باقىتتى ءومىر سۇرۋدە.
ءبىز، ءومىردىڭ نەبىر قيامەتىن كورگەن قاريالار: “ەلىمىز امان، جۇرتتىمىز تىنىش بولسا ەكەن، بەيبىت ءومىر جالعاسىن تاۋىپ، اعايىنىڭ ارازدىعى ازايىپ، ىنتىماق، بىرلىگى ارتا بەرسە ەكەن، ۇرپاعىمىز باي-قۋاتتى وسكەلەڭ ءومىر كەشسە ەكەن، قازاعىم ماڭگىلىك ەل بولۋ ارمانىنا جەتسە ەكەن”…دەپ دۇعا جاساپ، كۇنىمىزدى وتكىزۋدەمىز. ءلايىم سولاي بولعاي!
سوۆەت ورازاەۆتىڭ ەستەلىگى،
رايىمبەك اۋدانىنىڭ
قۇرمەتتى ازاماتى.
جاريالاندى. – تالدىقورعان: «جەتىسۋ» گازەتى. №121. 2016. -3 ب.
دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995











