كەربۇلاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى سارىوزەك اۋىلىنا وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 21 شاقىرىم، شانحاناي اۋىلىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 5 شاقىرىم جەردە، دەگەرەس جانە ماتاي تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك باۋرايىندا، كوشەن توعاننان جول الساڭ ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتا جەتەتىن قويانكوز بەكەتى تۋرالى دەرەكتەر عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «جامبىل جانە ونىڭ اقىندىق ورتاسى»، تولەن قاۋپىنباەۆتىڭ «اقىنداردىڭ كيەسى قابان جىراۋ»، مۇعالىمباي جىلقايداروۆتىڭ «قابان اقىننىڭ قىزى – قويانكوز»، باقىت سمايلوۆتىڭ «سادبەنۇلى وتەگەن باتىر ەلىندە» اتتى كىتابىندا جازىلعان.
ولاردىڭ سيپاتتاۋىنشا، قويانكوز انا XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن قابان جىراۋدىڭ قىزى. شاپىراشتىنىڭ تەكە رۋىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن. قويانكوز ءوزىنىڭ اقىلدىلىعى، زەردەلىلىگى، كورگەندىلىگىمەن كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ، كەيىن ول ىرگە تەپكەن ەلدى مەكەنگە قويانكوز ەسىمى بەرىلگەن. بۇل جەر كەزىندە جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى وتەتىن بەكەت بولعان. ونىڭ ىرگەسىندە شوقان ءۋاليحانوۆ جەرلەنگەن. تاعى ءبىر جاعى بەسشاتىر قورعاندارى مەن ايعايقۇممەن جالعاسادى. شوقان ءۋاليحانوۆ 1856 جىلى ماۋسىم ايىندا ىستىقكول ساپارىنان كەلە جاتقاندا «قويانكوزدەن ءوتىپ، تاڭەرتەڭگىلىك التىنەمەلگە جەتتىك» دەيتىن بەكەتى وسى (چ.چ. ۆاليحانوۆ. ا-ا.1984. 2ت.، ستر. 351). قاسيەتتى مەكەنگە ءتاۋ ەتىپ باراتىن ادامداردىڭ قاتارى كوپ.
قويانكوز انامىزدى شاپىراشتى تەكەدەن تارايتىن بايتەمىر دەگەن ادامعا جاستايىنان اتاستىرادى. ال بايتەمىردىڭ ءۇش اعاسى شەتىنەن باتىر ەكەن. ءبىر جولعى قالماقتارمەن سوعىستا جىرعالى دەگەن قىزدى قولعا تۇسىرەدى. ونى اۋىلىنا جىبەرىپ، اعالارى ارى قاراي سوعىسقا كەتەدى. وسى كەزدە ات جالىن تارتىپ مىنگەن بايتەمىر جىرعالىعا جاقىنداسىپ قويادى. سونىمەن اعالارى قىزدى بايتەمىرگە قوسادى. مۇنى ەستىگەن قابان جىراۋ نامىستانىپ، تەكە اۋلەتىن شاپپاققا قول جينايدى. ءىستىڭ ناسىرعا شاپقالى تۇرعانىن سەزگەن قويانكوز اناسى ارقىلى اكەسىنە: «اۋەلگى ايتتىرعان جەرىم سول ەكەن، مەن سول جەرگە بارامىن. كىمنىڭ بايبىشە، كىمنىڭ توقال بولارىن ۋاقىت كورسەتەدى. مەن ءۇشىن اكەم ەل اراسىنا ەگەس سالىپ، كان توكپەسىن»، – دەيدى. سوندا قابان جىراۋ: «قويانكوز اقىلدى ەكەن عوي»، – دەپ مەيىرىمى ءتۇسىپ، باتاسىن بەرىپتى. سوندا قويانكوز: «ماعان ەش بايلىقتىڭ كەرەگى جوق. تەك ءوزىڭىزدىڭ اسىل مۇراڭىز – دارىنىڭىزدى بەرسەڭىز بولدى»، – دەيدى.
سوندا قابەكەڭ: «قولىڭدى جاي، قىزىم، بەردىم باتامدى» دەگەن ەكەن. سول كۇننەن باستاپ قابان جىراۋدىڭ اقىندىعى دا، اۋليەلىگى دە قويانكوزگە دارىپتى. قابەكەڭ: «مەنىڭ اقىندىعىم قىزىم مەن جيەندەرىنە كەتەتىن بولدى» دەپتى. جىرعالى دا تەگىن ادام بولماعان ەكەن. ۇزاتىلىپ كەلە جاتقان قويانكوزدىڭ الدىنان كوش جەردەن شىعىپ، شاشۋىن ءوزى شاشىپ: «قويانكوز، ۇلكەن ۇيگە سەن لايىقسىڭ، ويتكەنى بۇرىن ايتتىرىلعانسىڭ»، – دەپ، ءوزى وتاۋ ۇيگە شىققان ەكەن. وسىدان ەكەۋى عۇمىر بويى شاي دەسپەي، تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپتى. كەيىن سول اتادان جامبىل جاباەۆ تۋادى.
بايتەمىر 25 جاسىندا قايتىس بولىپ، اسى وتكەن سوڭ اۋىلداستارى ەكى جەسىردى امەنگەرلىككە العىسى كەلەدى. سوندا قويانكوز جىرعالى ەكەۋىنەن تۋعان جەتى بالانى كولدەنەڭ تارتىپ، ۇلكەندەردەن رۇقسات الىپ، توركىنىنە، شولاق تاۋىنىڭ ەتەگىنە كەلىپ قونىستانادى. سول جەردەن جىرعالى ەكەۋى بەكەت سالدىرىپ، ونى ءوزى ۇستاعان. ول كەيىننەن «قويانكوز بەكەتى» دەپ اتالعان.
قاجەت انداس،
وتكەنى ەرەن، كەلەشەگى كەنەن ەركىن/(تاريحي-تانىمدىق كىتاپ)
/ق. انداس/ تالدىقورعان. «وفسەت» باسپاحاناسى، 2023. – 320 بەت
ISBN 978-6017646-45-5











