ۇزاك ساۋرىقۇلى تۋرالى ەستەلىكتەر،
باسى: 1854 جىلى تۋعان. سول كەزدەگى مەكەن-جايى جەتىسۋ گۋبەرنياسى، جاركەنت ويازى، قۇرمان بولىسى، ءبىرىنشى اۋىل (قازىرگى الماتى وبلىسى، رايىمبەك اۋدانى، سارىباستاۋ اۋىلى).
ءبىز اڭگىمە ەتىپ، ءسوز ارناعالى وتىرعان ۇزاك ساۋرىقۇلى 1854 جىلى تۋعان. سول كەزدەگى مەكەن-جايى جەتىسۋ گۋبەرنياسى، جاركەنت ويازى، قۇرمان بولىسى، ءبىرىنشى اۋىل (قازىرگى الماتى وبلىسى، رايىمبەك اۋدانى، سارىباستاۋ اۋىلى).
ۇزاق ورتا بويلى، سىمباتتى، قىزىل شىرايلى وتكىر مىنەزدى، ايتكانىنان كايتپايتىن، وتە جىگەرلى، بۇكىل تايپاعا قۇرمەتتى ادام بولگان.
ۇزاقتىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان ابدەن، ومان، ماشەن، داۋلەنحان، ءتالىپ اتتى بەس ۇلى بولدى. ۇزاك وتباسىنا، ءۇي-ءىشىنىڭ تىرشىلىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، جۇبايىن ءۇيدىڭ ۇيتقىسى، بالانىن ۇياسى دەپ ساناپ، ايەلدى انا رەتىندە، ادام رەتىندە دە ەرەكشە قۇرمەتتەگەن. ۇزاق ەسىمى پاتشا ۇلىقتارىنا وتە ۇرەيلى كورىنگەن. ونىڭ اقىلشىسى، قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ كەمەل ويلى باسشىسىنىڭ ءبىرى جامەڭكە مامبەتۇلىنىڭ ەسىمى بۇكىل قازاق جۇرتىنا ايگىلى ەدى. جامەنكە ءتارىزدى ۇزاق باتىردىڭ دا شوقتىعى وتە بيىك.
ۇزاق 1894 جىلدان 1916 جىلعا دەيىن پاتشانىن وتارشىل ساياساتىنا قارسى باتىل كۇرەس جۇرگىزەدى. 1894 جىلى 14-تامىزدا پاتشانىڭ مال-جانعا، جەر-سۋعا «قاراشىعىن» سالىعىن سالۋ جونىندە وتە قاتان، مەيىرىمىز جارلىعى شىققان. بۇل زاڭ بويىنشا قازاقتىڭ ءتۇتىن باسىنا، مال، جان، جەر، سۋ، ءشوپ، ورمان-توعاي، وتىن راماتى الىنادى. بىلايشا ايتكاندا، ولكەدەگى بارلىق تابيعي بايلىق مەملەكەتتىك قازىناعا قابىلدانادى. وسىنداي كەزدە حالىق اراسىنان شىققان ۇزاق ساۋرىقۇلى سياقتى ادامدار رەسەي يمپەرياسىنىڭ بۇل وتارشىلدىق ساياساتىنا كارسى ءوزىنىن پىكىرىن اشىقتان-اشىق ايتىپ، جارلىقتى ورىنداۋدان باس تارتادى، سالىق تولەۋ شارتىن مويىندامايدى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ توتەنشە جارلىعىنا باعىنباعانى ءۇشىن 1896 جىلى 26 اقپاندا ۇزاق جاۋاپقا تارتىلىپ، ەكى جىل باس بوستاندىعىنان جانە بارلىق ازاماتتىق دارەجەسىنەن، قۇقىعىنان، مال-مۇلكىنەن، جەرىنەن ايىرىلادى.
قاراشىعىندى الىم-سالىقتى تولەمەندەر دەپ جۇرتقا ۋاعىز ايتقانى ءۇشىن تاعى دا تەرگەۋگە ءتۇسىپ اباقتىعا قامالادى. بۇعان اسكەري-جاندارمەريانىڭ قولشوقپارى بادەلباي بەكەۇلىنا جانە پوليتسيا وكىلى پرۋسوۆكا كەزدىك الا جۇگىردى دەگەن جالانىڭ جابىلۋى دا سەبەپشى بولادى.
ءتورت جىلعا سوزىلعان تەرگەۋ بارىسىندا ەكى ءتۇرلى قىلمىسپەن قاتار ايىپتالىپ، ءۇش جارىم جىلعا كەسىلدى. ءسويتىپ، بۇرىنعى ەكى جىلعا تاعى دا ءبىر جارىم جىل ايىپ قوسىلادى. ءبىر ايىبى ءۇشىن ەكى جازاعا كەسىلگەن ۇزاق ساۋرىقۇلىنىڭ ارىزى، سوتتا ايتقان ۇتىمدى دالەلدەرى ەسكەرۋسىز كالادى. بادەلباي بەكۇلى ءوزىنىڭ وبلىستىق مانسابىن تولىق پايدالانا وتىرىپ حالىقتان ءوز پايداسى ءۇشىن راماتتان تىس الىم-سالىق جيناعانى تۋرالى سوتقا جازىلعان كۋالەردىڭ سوزدەرى ەسكەرۋسىز قالادى. ارينە، وتارشىل ۇكىمەتتىڭ سوتىنان ادىلەتتى شەشىم كۇتۋگە بولمايتىن ەدى. ءۇش جارىم جىل تەمىر قاپاستا تۇنشىققان ۇزاق باتىر تۇتقىندىق مەرزىمىن وتەپ، 1902 جىلى 12 جەلتوكساندا شىقتى. ول اسكان ادالدىقپەن حالقىنا قىزمەت ەتۋدى ءوزىنىڭ اسقارالى ماقساتى ەتىپ قويىپ، رەسەيلىك يمپەريانىن وتارشىلدىق ساياساتىنا جانە اكىمشىلىك قاناۋعا قارسى ءومىر بويى كۇرەستى. تۇرمەدە كورگەنى توزاققا تەڭ بولسا دا ونىڭ جۇرەگىنىڭ وتى سونبەدى، جىگەر-قايراتى شىنىقتى، اقىل-ويى كەمەلدەندى، كۇرەس ماقساتى قايتادان قۋاتتاندى، وتارشىلدىقتى مويىندامادى. كەسىلگەن جازاسىن وتەپ كەلگەن سوڭ دا ازاتتىق كۇرەسىن جىگەرلى جالعاستىرا بەرەدى.
ۇزاق 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسىن اسقان بەلسەندىلىكپەن باسقارۋشىلاردىڭ ءبىرى بولادى. وسى جىلى شىلدە ايىنىڭ باس كەزىندە مايداننىڭ كارا جۇمىسىنا قازاقتاردان جىگىت الۋ جونىندەگى اق پاتشا وكىمەتىنىڭ جارلىعىنا قارسى اقبەيىت جايلاۋىندا جامەڭكە مامبەتۇلىمەن باس قوسىپ، جيىن وتكىزدى. توپقا جاركەنت ويازىنىڭ نارىنقول – شارىن ۋچاسكەسىنىڭ مىڭنان استام تۇرعىنى كاتىسادى. وسى جيىن-توپتا تۇلعا-تۇرپاتى سوققان تەمىردەي مىعىم، سۋسار بورىكتى باسا كيگەن، جەز كامشىسىن بىلىمدەپ ۇستاعان ايبىندى ۇزاق باتىر:
– سىعالادى دەگەنشە، تورگە شىقتى دەسەڭشى، دەپ سوزدەرى وزبەك اعايىندار ايتقانداي، قولدان شىعىپ كەتكەن سوڭ بالالارىمىز سوعىسقا بارماي، كايدا بارادى؟ ونىڭ ۇستىنە اسكەرگە دايىندىعى جوق جىگىتتەردى جانىپ تۇرعان وتقا سالسا دا، جاۋىپ تۇرعان وققا ايداسا دا ودان پاتشانىڭ بۇيرەگى بۇلك ەتپەيدى. بالاسىنان بەزگەن، تۋىسىنان بەزگەن ادام جوق. كوگەن كوزدەردى جاپان دالادا ءولتىرىپ، قارعا-قۇزعىنعا جەم قىلا المايمىز. سورى قايناسا بوزداقتاردان ايرىلعان، قولعابىسىنان اجىراعان اتا-انالاردىڭ سورى قاينايدى. پاتشانىڭ نەسى كەتەدى؟ قىرىلسا ءبىزدىڭ بالالارىمىز قىرىلادى. اق پاتشا ادىلەتتەن تايدى. ونىن ويرانشىل جارلىعىن ورىندامايمىز. سوندىكتان بالا بەرمەيمىز، – دەپ قاھارلى ءسوزىن كەسىپ-ءپىشىپ ءبىر-اق ايتادى.
«پاتشا ارمياسىنىڭ تىل جۇمىسىنا جىگىتتەردى بەرمەيمىز»، – دەپ جينالىس ءبىراۋىزدان قاۋلى الادى. حالىق جينالىستىڭ باتىل جانە تۇجىرىمدى توقتامىنا ابدەن ريزا بولادى.
راكىمباي سولتانقۇلۇلى مەن ساتاي مۇقايۇل سەكىلدى بولىستار جيىننىڭ شەشىمىنە قارسى شىعادى. اتاقتى باي تۇڭعاتار ساۋرىقۇلى دا حالىقتى بۇلقىنىسىنا نارازىلىق بىلدىرەدى.
راكىمباي بولىس كوك شەكپەنىن يىعىنا اسىپ، ۇلكەن قونىشتى ءتۇز تاباندى بىلعارى ەتىگىن كيسايتا باسىپ، شولاك جەندى پەشپەتىنە بايلاعان كالىڭ بەل-باۋىنىڭ ەكى ۇشىن ەكى جاققا سالانداتىپ، ساكال-مۇرتىن وڭ قولىمەن قايتا-قايتا سيپاپ تۇرىپ:
– اق پاتشانىڭ جارلىعىن ورىنداماۋ مەنىڭ ميىما ءتىپتى قونبايدى. جوعارى دارەجەلى الديار تاقسىردىڭ ءامىرى تالقىلاۋعا جاتپايدى. ونى ءسوزسىز، ءتىل قاتپاي ورىنداۋ قاجەت، -دەيدى.
سوندا ۇزاق باتىر ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ اشۋلى كەيىپتە:
– راكىمباي، اكەڭ سولتانقۇل جۇرتقا جاعىمدى، ءجون بىلەتىن كىسى ەدى. سەنى سۇلتانقۇلدىڭ ادال ۇلى دەپ ويلاۋشى ەدىك. سەن ەلىن ساتكان وپاسىز، سايكال بولىپ شىقتىڭ. تاريحقا تاس اتقان حالىقتىڭ بۇگىنگىسى مەن بولاشاعىنا كوز جۇمىپ نەمقۇرايدى قاراعان بوس ادام بولدىن. ءسوزىڭنىڭ ءدامى جوق، ويىننىڭ ءنارى جوق، قاراقان باستىن قامىن كۇيتتەپ، ازاماتتىڭ اسىل مۋراتىن مانسۇق ەتىپ، ۇياسىن تالاعان الاياق بولدىڭ، – دەپتى.
– ءسويتىپ، ۇزاق باتىر راقىمبايدىڭ اقىل-ويى تاياز ەكەنىن، دۇنيەگە كوزقاراسىنىڭ ناشارلىعىن، دۇمشەلىگىن، رۋحاني بەيشارالىعىن اتاپ كورسەتىپ، اياۋسىز ايىپتايدى. سول ساتتە ايگىلى كودەك اقىن راقىمبايعا ىزعارىن توگە ايتكان ەكەن: – ءوزىمشىل، ءوز باسىنان اسىپ ءتۇسىپ، ۇمىتقان، ويلاماعان ەلدىڭ قامىن. قازاقتان مۇنداي جاندى كورگەنىم جوك، ساتاتىن ۇلىقتارعا ۇيات-ارىن، – دەگەن.
جيىن-توپ دۋ كۇلىپ، راقىمباي بولىستى مازاقتايدى. اتاقتى باي تۇڭعاتار ساۋرىقۇلى مەن بولىس ساتاي مۇقايۇلى توپقا شىعىپ، راقىمبايدى جاقتاپ ءسوز سويلەۋدەن باس تارتىپ، كوپشىلىكتىڭ بەت الىسىنان قايمىعادى. راقىمبايدىن ءوز قارا باسىنان ارتىلماس وزىمشىلدىگى كوپكە ءمالىم بولادى. ونىن ءبوسىپ، كوكىگەن ساندىراعىن ەشكىم قوشتامادى.
ۇزاق باتىر مەن تۇڭعاتار باي ءبىر اتادان تۋعان ادامدار ەدى. سويتسە دە ويلارى، مۇددەلەرى ۇيلەسپەيتىن كىسىلەر ەكەن.
1916 جىلى 10 شىلدەدە كوكپەڭبەك كەمەرلى تاۋ جەلقارقارانىڭ توسىندە، كوسىلگەن تامعالى تاستا، كاباندى-قاراعايلىسايدىڭ تابانىندا ۇزاقتىن ۇيىندە ەل بيلەۋشىلەردىڭ كەڭەسى بولادى. كەڭەستى جامەڭەكە مەن ۇزاق باسقارادى. سول كۇنى ولار پاتشا ۇكىمەتى ءوزىنىڭ جارلىعىن كۇشپەن جۇزەگە اسىرماك بولسا، وعان قارۋلى كوتىرىلىسپەن جاۋاپ بەرۋ كەرەك دەگەن توقتامعا كەلەدى. 11 شىلدە كۇنى قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ شىعىس جاعىنداعى تاستوبەدە ۇزاق پەن جامەڭكە 1916 جىلعى ماۋسىمداعى پاتشانىڭ جارلىعىنا قارسى قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ ەرەۋىلىن ۇيىمداستىرادى. وندا جامەڭكە، ۇزاق، قازىبەك، سەرىكباي، جاڭاباي، ابدىقالىق، بەكايدار، سىبانقۇل، قايشىبەك تاعى دا باسكا ەل باسشىلارى ءسوز سويلەپ، اق پاتشانىڭ جارلىعىنا كارسى شىعۋعا جۇرتشىلىقتى شاقىرادى. وسىدان باستاپ جامەڭكە مەن ۇزاقتىڭ توڭىرەگىنە قالىڭ بۇقارا توپتاسادى. ەرەۋىل بولعان جەرگە حالىق «ەرەۋىلتوبە» دەپ ات قويادى. كەيىننەن بۇل توبە حالىقتىڭ ۇلتتىق قوزعالىسىنان تۋعان تاريحي شىندىقتى باياندايتىن ايگىلى توبە بولدى.
ەرەۋىلدىڭ قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاسىپ كەتۋىنەن كۇدىكتەنگەن پاتشا وكىمەتى اسكەري كۇشكە سۇيەنە وتىرىپ، ۇزاق پەن جامەڭكەنى جانە ولاردىڭ سەرىكتەرىن تۇتقىنداپ، قارقاراداعى جارمەڭكەنىڭ اباقتىسىنا قامايدى. مۇندا ولاردى كوپ ۇستاماي قاراقول تۇرمەسىنە اۋىستىرادى.
تامىزدىڭ باس كەزىندە ەل باسشىسى، اتاقتى شەشەن جامەڭكەگە ۋ بەرىپ ولتىرەدى. كوپ كەشىكپەي كالگان تۇتكىنداردى جابىق كامەرانىن تەرەزەسىنەن اتقىلاپ، قىرىپ سالادى. الاساپىراندا اياعىنا وق تيگەن ۇزاق قاشىپ شىعىپ، مەشىتكە بارىپ پانالايدى. بىراق ەرتەڭىندە پوليتسيا ۇستاپ الىپ، تۇرمەگە اكەلىپ كاماپ، ابدەن ازاپتاپ ولتىرەدى.
كوتەرىلىستىڭ الگاشكى كەزەنىندە – جاپپاي ساياسي ەرەۋىل كۇندەردە جامەڭكە مەن ۇزاقتىڭ وتارشىلدارعا قارسى جۇرگىزگەن ۇگىت-ناسيحاتى حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ، ساياسي بەلسەندىلىگىن كوتەردى. حالىقتا ۇلت-ازاتتىق كۇرەس اركىلى ورىس وتارشىلدىعىن جويىپ، ەركىن-بوستان ەل قاتارىنا قوسىلساق دەگەن وي-پىكىر تۋدى. وتارلاۋ ساياساتتىڭ زاردابى جانىنا ابدەن باتقان قالىن بۇكارادا ۇلت-ازاتتىق كۇرەسپەن بىتە قايناسقان دەموكراتيالىق يدەيالار قالىپتاستى. بۇل جامەڭكە مەن ۇزاق باستاعان كوتەرىلىستىڭ اسا ءبىر باعالى تابىسى ەدى.
ۇزاق ساۋرىقۇلى قاتاڭ وتارشىل ساياساتتىڭ جىمىسقى ارەكەتتەرىنە سانالى تۇردە باتىل كۇرەسكەن ايبىندى قاھارمان. ول – 1916 جىلعى ايدى البان كوتەرىلىسىنىڭ كورنەكتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى. تۋعان حالقى ءۇشىن قۇربان بولعان ۇزاق شىنىندا دا ەرجۇرەك ادام. بۇدان بىلاي دا سولاي اتالا بەرمەك. حالىقتىڭ، بۇقارا كوپشىلىكتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايقاسقان ابزال ازاماتتىن اتى ماڭگى وشپەيدى.
1994 جىلى ماۋسىمدا ۇزاق باتىردىڭ تۋعانىنا ءجۇز قىرىق جىل تولۋىنا باعىشتاپ اۋدان جۇرتشىلىعى سارباستاۋدا جاساعان مەرەيتوي تاماشا سالتاناتپەن، اسقان ۇيىمشىلدىقپەن ءوتتى. تويدى مەرەكەلەگەن حالايىق باتىردىڭ ازاتتىق جولىندا كورسەتكەن ەرەن ەرلىگىن اتاپ ايتىپ، ارۋاعىنا باس ءيدى.
ءابدىجاپپار جازىلبەكوۆ،
ءجۇمادىل قاراباەۆ،
زەينەتكەر، ەڭبەك جانە سوعىس ارداگەرلەرى.
جاريالاندى. -الماتى: “جەتىسۋ” گازەتى.№96.1994. -3 ب.
دەرەكوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1723995
جالعاسى بار…











