وزگە ەلدىڭ سۋىن ءىشىپ، توپىراعىن باسىپ جۇرسە دە وزەگى قازاق دەپ ورتەنگەن، جۇرەگى قازاق دەپ جىلايتىن، الاش مۇراسىن تۇگەندەگەن ازاماتتار از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن انداس جانسارباەۆ. ءيا، 1944 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ كۇنەس دەگەن ەلدى مەكەنىندە تۋدى. اكەسى وماراقىن ۇلىنىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن. جاقسىلىقتى وسى ۇلىمنان كورەرمىن دەگەن اكەنىڭ اسقاق ءۇمىتى الداعان جوق.
راسىندا دا انداس بالا كەزىنەن-اق زەرەك ءارى ەڭبەكقور بولىپ ءوستى. ونىڭ پوەزياعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ولەڭ الەمىنە الىپ كەلدى. ياعني، مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ولەڭنەن ورنەك ءوردى. ەڭ العاشقى تۋىندىلارىن اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە ارناپ جازدى. «ءبىزدىڭ ەكپىن» دەپ اتالاتىن ولەڭى العاش رەت «شىڭجاڭ» گازەتىندە جارىق كوردى. 1964 جىلى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرەدى. وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى جوعارى وقۋعا بارا الماي، اۋىلداعى شارۋاشىلىقتاردا قارا جۇمىسقا قابىلدانادى. اشى ەڭبەكتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتا ءجۇرىپ ونىڭ ولەڭ الەمىندەگى جولى ايقىندالا ءتۇستى. 1974 جىلى «دارقان ءومىر» اتتى جمناقتا انداس جانسارباەۆتىڭ ءبىر توپ ولەڭى جارىق كوردى. وسىدان كەيىن اقىننىڭ ەسىمى ەلگە تانىلىپ، ولەڭ كوگىندە شارىقتاي ۇشتى. ءدال وسى جىلى ونى شىڭجاڭ ولكەلىك «شۇعىلا» جۋرنالى جۇمىسقا شاقىرادى. «بۇل جۋرنال قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا ەڭ مىقتى جۋرنال ەدى. ءدال سىزدەردە شىعاتىن «جۇلدىز» جۋرنالى سياقتى»، – دەيدى اعام.
بۇل كەزدە انداس وماراقىنۇلى وتباسىن قۇرىپ تا ۇلگەرگەن ەدى. العاشىندا ءبىراز ويلانعانىمەن، قابىرعاسىمەن اقىلداسا كەلىپ، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى ءۇرىمشى قالاسىنا تارتىپ وتىردى. جۋرنالعا كەلگەننەن كەيىن ونى ادەبيەت بولىمىنە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ قويادى. ءتورت جىل بويى وسى جەردە تابجىلماي جۇمىس ىستەيدى. ادەبيەتتىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرىپ، كوپتەگەن ولەڭ جازىپ، وزگەلەردىڭ ەڭبەگىن جاريالاپ، بىرنەشە جىر جيناعىن قۇراستىرۋعا اتسالىسادى. الايدا، وعان وتباسىنان بولەك تۇرعان ءومىر ۇنامايدى. 1978 جىلى تۋعان ولكەسى كۇنەسكە قايتىپ ورالىپ، مۇنان سوڭ وسىنداعى كۇنەس اۋداندىق №3 ورتا مەكتەپكە ادەبيەت پانىنەن مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. ون جىلدان استام ۋاقىت ۇستاز بولىپ ءجۇرىپ، جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسسەم دەپ ارماندايدى. اقىرىندا سول ويىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا انداس اعا ءۇرىمجى قالاسىنداعى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىن وتكىزەدى. بالا كەزدەن بەرگى ارمانداعان ارمانى جۇزەگە اسىپ، بىردەن وقۋعا ءتۇسىپ كەتەدى. وقۋعا تۇسكەن جىلى مۇعالىمدىكتەن كۇنەس اۋداندىق مادەنيەت مەكەمەسىنە اۋىسادى. ال، 1992 جىلى اۋداندىق ساسي كەڭەستىڭ تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ كوميتەتىنە جاۋاپتى قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا تۇرادى. وسى جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە كىرىسەدى. تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە، ونىڭ كۇنەس تاريحى، قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرى جايىندا زەرتتەگەن 8 كىتابى جارىق كوردى. ونىڭ تورتەۋى قىتاي تىلىنە اۋدارىلعان. تاريحتى زەرتتەپ جۇرسە دە ولەڭ الەمىنەن الىستاعان جوق. ءدال وسى جىلدارى «جىلدار ءىزى» اتتى جىر جيناعىن باسپادان شىعاردى. ارتىنشا «جىل قۇسى»، «دودا» اتتى جيناقتارىن باسپاعا ۇسىندى. تاريحي زەرتتەۋلەرى بويىنشا بۇگىنگە دەيىن 14 كىتابى جارىق كوردى.
«وسىنداي بيىكتەرگە جەتىپ اقىن، جازۋشى، تاريحشى اتانۋىنا وسكەن ورتام، اتا-انام، قولداۋشى ادامداردىڭ ۇلەسى زور. مىنە، ەندى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكى ەل ورتاسىنداعى دوستىق، ىنتىماقتاستىقتى بەرىك ۇستاۋىنىڭ ارقاسىندا اتاجۇرتقا كەلىپ، ەلمەن قاۋىشىپ جاتىرمىز. ءوز ەلىم وزەگىمنەن تەپپەي الدا تالاي بيىكتەرگە شىعۋىما جول اشادى دەپ ويلادمىن» دەيدى اڭگىمە اراسىندا اعامىز.
بۇگىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى كۇنەس اۋداندىق ساياسي كەڭەسىنىڭ تاريحي ماتەريالدار كوميتەتىن باسقارىپ وتىرعان انداس جانسارباەۆ پايعامبار جاسىنا دا اياق باسىپ قالدى. بالالارىنىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىم الىپ، ومىردەن ءوز جولدارىن تاۋىپ ۇلگەردى. «ەركەكتىڭ جاقسى، جامان اتانۋى كوبىندە ايەلگە بايلانىستى» ەكەنى راس. سول ايتقانداي، انداس بولىپ ءجۇرۋىمنىڭ ءوزى جاستاي قوسىلعان جارىم – اۋەسحان ماجايقىزىنىڭ ارقاسى»، – دەگەن ويىن دا جاسىرىپ قالمادى.
جاستايىنان جانى ولەڭگە قۇمار بولىپ وسكەن انداس وماراقىنۇلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولىنان قالامىن تاستاعان جوق. «جىگىتكە جەتى ونەر دە ازدىق ەتەدى» دەگەن ەمەس پە. انداس اعانى سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ازاماتتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا ابدەن بولادى. ولەڭىن ومىرىنە ازىق قىلعان اعامىزعا پوەزيا الەمىندەگى قادامىڭىز قارىشتاي بەرسىن دەمەكپىز.
ءساربي ايتەنوۆا
الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى، سەنبى، 28 شىلدە، 2007 جىل











