…. Barsha halyqtarǵa bostandyq tidi. Tar zaman ketti, keń zaman keldi Búrynǵy zalym úkimet joǵalyp, jańa úkimet boldy dep ushbu uaqytty ár uruu halyq qareket qylyp jiylysh kurup keńesh jazap, múǵalimder jinalysy degen bolady ushbu qyrkúiek aiynda, oǵan jaratymdy adam jiberemiz, “federatsiya” alamyz, yaǵni ezimizche bóten bolyp óz tizginimizdi ezimiz alamyz dep tyngymai jatypty.
Endi bótendi neǵylalyk, “erkek balany tuurap qyz bala qolyna siedi” degendei bolmaiyq. Osy ezimiz men kúni keche ǵana aitysyp – tartysyp bip darajada júrgen mynau qazaq aǵaiyndar ózderinen bilimdileri chigyp oshol el bilgendiń bárinde bilip, bárinde qylyp jatyr. Osy kezde qazaqtyń adamynyń aldy Petrofadqa baryp jańy hukimettiń aldynda doklad sózderin aityp janada ózderiniń gazet – jurnaldaryn 138 shyǵaryp, ilgeri diljip (?) bara jatyr. Al endi bizdiń qyrǵyzdyń bashdyq adamdary “Teń tuuǵandan kim tuuǵan” degendei jurttyń artta qalǵanyn eskrmei uilerinde. Men manap edim dep, kórpeshke qaramai ayaǵyn sozyp aqymaq, bolup fakyr asina zuraq qylyp, ushbu kezde bolyp jatqandai ishlerden habarsyz dońyzdai bolyp semirip úiinde úiyqtap jatyr.
Jaqynda men qazaqtyń “Qazaq” namli gazetiniń 532 – shi nómirin oqyp kórdim. Qazaq – qyrǵyz bolyp Rusiyaǵa qaraǵan jerde alty – jeti million bolady. Jashy 20 – dan joǵarqy adamdardan ár eki júz myńnan bip ókil Uchreditelьnoe Sobraniyaǵa sailanyp jiberildi. Soǵan qaraǵanda qazaq – qyrǵyzdan qyryq shamaly ókilder sailanyp barsa kerek depti. Janada shoǵan jaratyldy adam dep 43 adamnyń namyn jazypty. Ichinde bir kyrgyzdyń da namy jazylmapty.
Qyrǵyz bauyrlarym! Bilsek bul bizge ólim, kemdik. Agar da qazaq – qyrǵyzdyń jalpy sanynda tórtten biri qyrǵyz bolǵanda bizden Uchreditelьnoe Sobraniyaǵa on adam barsa kerek. Adamymyz joq dep barmai qalsaq uyat. “Jayaudyń kádirin atly bilmes, ash kádirin toq bilmes” degendei bizdiń hal – ahualymyzny eshkim aitpas, adam qatarynan chyǵyp, chette qalyp qalarmyz. “Bala jylamai emchek joq” degendei ózimiz hareket qylmasaq qyrǵyz bar dep bireu aitmastan, eskerusiz qalyp, syrtymyzdan bireu satyp, bireudiń qolynda qúl bolyp ketermiz.
Ushbu uaqtida Rusiya qol aldynda ár qily halyq bar. Solardyń eń bilimsizi, ichinen oquǵan adam chyqpaǵan qarańǵylyqta qalǵan halyq bizdiń qyrgyz eken. Bizdiń qyrǵyzny ichki Rusiyada “dikokamennyi kirgiz”, yaǵni jauai tashaq, qyrǵyz der eken. Endi biz shol jauai tashaq degenine máz bolmastan bip qauym halyq ekenimiz Jeti sudaǵy, Ferǵanadaǵy, Syrdariyadaǵy úiym bóten jaidaǵy qyrǵyz bolyp birigip túryp bir jaiǵa bas qosyp ichimizden 3 – 4 adamny sailap shol qazaq aǵaiyndardyń bagichderiniń (?) ichinde túryp, sózin estip, qalǵanyn birge ichtesip túr dep jibersek jaqshy bolar edi. Ol uaqytta ózimiz birigip talaptanyp túrsaq “Qazaq” gazetinde mynau qyrǵyz tuysqandarymyzdyń kóńiline kelmesin dep jańa sidai (?) adam namyn jazarda birer – jarym bizdin adamymyzdy da ic bilmese de jazyp koyar edi.
Tóreqúl Janúzaqov
Redaktsiyadan. Maqala egesi Tóreqúl myrzanyń búl sózin oryndy tappaimyz jáne oryndalǵanynan bolyp otyrǵanymyz joq, Orynsyz ózin bólek sanap otyrǵan Tóreqúl bauyrymyz ókpelep qalmasyn dep bastyq. Bolmasa qazaq – qyrǵyz dep bóluimizdiń orny joq, bóluge sebep te bola qoiǵan joq. Qazaqta qyz balasynyń jazǵanynyń bápi ainymai bolyp qalyp, qyrǵyz bauyrlarymyz oljadan qúr qalǵanyn biz bilmeimiz. “Ol jiyn osyndai bolsa qaitar edi” degen joba nege túzelip nege búzylsa kerek. Kúieu bolsa, qyz daiyn dep, adam tabylsa ic kóp, qyzmet jeterlik.
«BIRLIK TUY» № 5, 12 tamyz,1917 J.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas











