ءيا، «ونەردىڭ جولى اۋىر جول»، – دەپ حاكىم اباي ايتقانداي، ونىڭ بيىگىنە تەك قاجىرى مەن قايراتى بەكەم، جولاي كەلگەن قيىندىققا مويمايتىن ءبىر بەتكەي جاندار عانا شىعا الاتىنىن ءومىر سان مارتە دالەلدەپ بەردى. مۇنى ەلۋ جىلدىق ىزدەنىسىن وسى سالاعا ارناعان دينا نۇرعاليقىزىنىڭ ەڭبەك جولىنان اڭعارۋعا دا بولادى. «اركىمنىڭ تۋعان جەرى مىسىر ءشاћارى» دەمەكشى، ادام بالاسىنا كىندىك قانى تامىپ، كىندىك باۋى كەسىلگەن جەردىڭ ىستىق بولاتىنى انىق. دينا اپامىز 1940 جىلى قازىرگى مۇقىرى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. بىراق بالالىق، جاستىق شاعى بۇگىندەرى زىليحا تامشىباەۆا اۋىلى اتانىپ كەتكەن امانگەلدى اۋىلىندا وتەدى. ويتكەنى، اكەسى نۇرعالي الىشەۆ وسىندا كوپ جىلدار باس ەسەپشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. وتان قورعاۋعا دا وسى اۋىلدىڭ ازاماتتارىمەن بىرگە اتتانىپ، وت پەن وقتىڭ اراسىنان امان-ەسەن اۋىلعا ورالادى. الايدا، سوعىس سالعان جاراقاتتىڭ سالدارىنان 1946 جىلى دۇنيە سالادى. ەندى عانا 6 جاسقا شىققان قىز بالا شەشەسىنىڭ تاربيەسىندە وسەدى.
– دەي تۇرعانمەن، اۋىل اراسى ەمەس پە؟ ول كەز بۇگىنگىدەي بايلىققا بولا باۋىرىن ۇمىتىپ كەتەتىن زامان ەمەس. باۋىرمالدىق پەن تۋىستىقتىڭ ۇيىعان شاعى. ۇلكەندى يمانىنداي سىيلاپ، كىشىنى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاشتاۋدى ابىروي دەپ بىلەتىن تۇس ەدى. تۋىسقاندار، كورشى-قولاڭ كومەگىن ايامادى. اسىرەسە، قوجاحمەت الىشەۆ اتامىز كوپ سۇيەۋ بولدى. نەسىن جاسىرايىن، سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى جەتى بالاسىن جەلكىلدەتىپ ءوسىرىپ وتىرعان وتباسىدان 1932-33 جىلدارداعى اشارشىلىقتا اكەم مەن وسى ءىنىسى ەكەۋى امان قالعان ەكەن. ولار سان قيىندىقتى باستان كەشىرىپ، ەندى عانا جەتىلگەندە اكەمدى قاتال تاعدىر الدى دا كەتتى. تاعى دا شاڭىراعىمىزعا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، قالا بەردىك. بىراق ومىرگە قايسارلانا ۇمتىلۋعا تۋرا كەلدى. مەنىڭ كەيىنگى كۇندەردەگى كەزدەسكەن قيىندىققا مويىماي، العان بەتىمنەن قايتپايتىن مىنەزىم وسى كەزدە قالىپتاسقان شىعار، – دەپ كۇرسىندى اپامىز.
ءيا، مۇنداي تاعدىر سول تۇستاعى ادامداردىڭ ءاربىرىنىڭ باسىندا بار ەدى. سوندىقتاندا «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» ولاردى باسقاشا ومىرگە، سەنىمگە باۋلىدى. الداعى كۇنگە دەگەن ارمانمەن ءوزىن قامشىلادى، جىگەرىن جانىدى. ەندى ءبىر جاعىنان، سول تۇستاعى قازاق اۋىلدارىنىڭ دەنى سوعىستىڭ ازابان باسىنان كەشىپ جاتتى. بۇل دا بالا جۇرەكتىڭ قايعىسىن جەڭىلدەتە ءتۇستى. ونىڭ ۇستىنە، سوعىس ءورتىن كورىپ، اۋىلعا ءتىرى ورالسا دا، اۋرۋ ارقالاپ قايتقان ازاماتتاردىڭ قينالىسىن كورىپ وسكەندىكتەن بە بولاشاقتا دارىگەر بولسام دەپ ارماندادى. تاعى دا سوعان ءوزىن دايىنداي باستادى. بىراق ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، قۇجاتتارىن الماتىداعى مەدينستيتۋتقا تاپسىرعانىمەن، وقۋعا قابىلدانباي قالدى. وسىدان كەيىن ونەر جولىندا باعىن سىناپ كورۋگە بەكىندى. ناتيجەسىندە، 1956 جىلى حالىق ءارتىسى، قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى – قانابەك بايسەيتوۆتىڭ باستاماسىمەن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جانىنان اشىلعان حور-ۆوكالدىق ستۋدياسىنا قابىلدانادى. اتالعان ستۋديا 1958 جىلى ماسكەۋدە وتەتىن قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ 10 كۇندىگىنە باراتىن تەاتر ارتىستەرىن دايىنداۋ ماقساتىمەن قولعا الىنعان بولاتىن. مىنە، وسىلاي، ەڭبەك جولىن حوردىڭ ءانشىسى بولىپ باستايدى.
باسىندا ءبىراز قينالسا دا، كاۋكەن كەنجەتاەۆ، روزا جامانوۆا، ەرمەك سەركەباەۆ، بايعالي دوسىمجانوۆ، الكەن مۇسابەكوۆا سياقتى تەاتر ساڭلاقتارىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا ورتاعا تەز كوندىگىپ كەتەدى. ءتىپتى، 1958 جىلى حوردىڭ ءانشىسى رەتىندە ماسكەۋگە بارىپ، جوعارى باعا الىپ قايتادى. وسىدان كەيىن ونىڭ جۇمىسقا ىجداعاتتىلىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكەرگەن ۇجىم جاۋاپتى قىزمەتتەردى دە جۇكتەپ، كومسومولدىڭ سەكرەتارى، كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. بۇل ەندى عانا 18-گە كەلگەن جاس قىزعا وڭاي بولعان جوق. دەسە دە، قانابەك بايسەيىتوۆ، باتىر امانگەلديەۆ، جەكسەنباي ەركىنبەكوۆ سياقتى بىلىكتى ماماندار مەن باسشىلاردىڭ جول كورسەتۋىندە ءار تاپسىرمانى تىڭعىلىقتى ورىنداپ، كوزگە ءتۇسىپ وتىردى. تەاترمەن بىرگە قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن ارالاپ، ەل-جۇرتتىڭ جاعدايىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا، شەت ەلگە دە شىعىپ، كوز اياسىن، كوڭىل اۋانىن كەڭەيتىپ قايتتى. ارينە، بۇل تۋرالى تالاي قىزىق اڭگىمەلەردى ورۋگە بولار ەدى، بىراق، اپامىز ايتقانداي، ومىردەگى ەڭ ۇلكەن تابىسى – اتامىز قاجىمۇقان ۇسەنوۆپەن تانىسىپ، شاڭىراق كوتەرگەنى. اتامىز ورىسشا وقىعان، تىك مىنەزدى بولعانىمەن، جۇرەگى جۇمساق، قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنا جەتىك ادام بولىپتى. اسكەري سالادا ۇشقىش بولىپ ءجۇرىپ، 1958 جىلى اسكەردەن بوساپ ق. ساتپاەۆ اتىنداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا «پگس» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. وسى جەردە تابىسقان ەكى جاس قىرىق جىلدان استام بىرگە ءجۇرىپ قىزمەت ەتتى.ۇلاعاتتى ۇرپاق ءوسىرىپ، ءبىر اۋلەتتىڭ اقىلگوي اقساقالى مەن اجەسىنە اينالدى.
ارينە، ونەر جولىنا تۇسكەن ادامعا وتباسىنداعى وتاعاسىنىڭ تۇسىنىستىكپەن قاراعانى ەڭ ماڭىزدى. ويتكەنى، ايلاپ الىس ساپارعا كەتۋ، ءتىپتى، ءۇي شارۋاسىنا، بالا تاربيەسىنە قارايتىن ۋاقىتتىڭ شىقپاي قالاتىن كەزدەرى بولادى. مۇندايدا «سەن سالاردا، مەن سالار بولىپ جاتسا…» ءۇيدىڭ بەرەكەسى، جۇمىستىڭ بەرەكەتى بولمايتىنى انىق. دينا اپامىزدىڭ دا بۇگىنگى بيىككە جەتۋىنە اتامىزدىڭ بايسالدى بايىپتىلىعى ۇلكەن كومەك بولعانى شىندىق. ول كىسىنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى جونىندە جولداس-جورالارىنىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىز. ال وتباسىنىڭ قورعانى بولعان اعامىز تۋرالى ويىن بىلايشا تارقاتتى:
– بىردە شەت ەلگە گاسترولدىق ساپارمەن 23-ءشى قاڭتاردا جولعا شىقتىق. وزىڭىزدە بىلەرسىز، سول جىلدارى بۇل كۇن ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالىپ وتىلەتىن. وتباسى، بالا-شاعاڭمەن مارە-سارە بولاتىن كەز. الايدا، ءبىز جولدامىز. سودان 8-ءشى ناۋرىزدا ەلگە قايتتىق. بۇل دا مەرەكەلى كۇن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا اعالارىڭ مەنىڭ جوقتىعىمدى بىلدىرمەي، بالالاردى قالاعان جەرىنە اپارىپتى، دوس-جاراندارىن قۇتتىقتاپ، تۋىس-تۋعانداردى دا ارالاپ، ءبىرىن قالدىرماي قىدىرىپ شىعىپتى. بۇل قاجىمۇقانداي ەركەكتىڭ قولىنان عانا كەلەتىن شارۋا. اتاڭ ەكەۋىمىز جانار، تيمۋر، ايدا ەسىمدى ءۇش بالا تاربيەلەپ وسىردىك. ولار وقۋىن ءبىتىرىپ، ءوز الدىنا وتاۋ بولىپ كەتكەنشە بارلىق قيىندىعى مەن تاربيەسىن ءوزى ارقالاپ كەلدى. سوندىقتان، بالالارىمنىڭ مىنەزى مەنەن گورى اكەلەرىنە تارتىپ كەتكەن، – دەپ كوزىن ءبىر سىعىمداپ الدى اپامىز.
ەندى ءبىر جاعىنان، اتامىزدىڭ وسىنداي ازاماتتىعىنا اپامىزدىڭ دا ۇلەسى مول بولعان كورىنەدى. 1964 جىلى وقۋىن بىتىرگەن قاجىمۇقان ۇسەنوۆ جولدامامەن قازىرگى كەربۇلاق اۋدانى، ساربۇلاق اۋىلىنا قىزمەتكە بارادى. ول كەزدە ءۇيلى باراندى بولىپ العان قاجەكەڭنىڭ بالا-شاعانى الماتىعا قالدىرىپ، شالعاي اۋىلعا بارىپ قىزمەت ىستەۋى وڭاي ەمەس. «اۋىلعا بارا المايمىن» دەپ سىلتاۋ ايتۋعا تاعى بولمايدى. ەڭبەگى ەلەنىپ، ەلگە تانىلا باستاعان دينا قاسيەتتى تەاتردى قيىپ كەتكىسى كەلمەيدى.
ءيا، ءومىردىڭ كەيدە ادامدى ەكى ۇداي ويعا سالاتىن كەزى بولادى. مۇندايدا باتىل قادام جاساۋدىڭ كەلەشەگىڭە كەڭ جول اشاتىن تۇستارى دا از بولمايدى. اقىرى دينا ساحنادان قول ءۇزىپ، وتباسىمەن بىرگە بولاشاققا نىق قادام باسۋعا بەكيدى. سودان، 1965 جىلى سول كەزدەگى تالدىقورعان وبلىسى، گۆارديا (قازىرگى كەربۇلاق اۋدانى) اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە جۇمىسقا تۇرادى. كەيىننەن كوكسۋ اۋدانىنا اۋىسىپ، تاعى دا مادەنيەت سالاسىندا تەر توگەدى. سول جىلدارى كۇندەلىكتى جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ، مۋزىكا مەكتەبىن قۇرۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ، جاڭا وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ەندى ساحناداعى اكتريسا ۇستاز بولىپ جاستاردى حالىقتىق ونەرگە باۋلي باستايدى. بۇل ۋاقىتتا قانشاما جاس دارىننىڭ جولىن اشقانىن ساۋساقپەن ساناپ بەرە الماساق تا، بۇگىنگى ونەر جولىندا جۇرگەن تانىمال ونەرپازدىڭ دەنى دينا اپانىڭ تاربيەسىن العانىن ەل بىلەدى. وسى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە، 1974 جىلى تالدىقورعان وبلىستىق كوركەمونەرپازدار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ اۋىسادى.
اراعا ءبىر جىل سالىپ وبلىستىق ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى مادەنيەت سارايىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە كىرىسەدى. سول جىلدارى مادەنيەت سارايىنىڭ جانىنان قۇرىلعان ءتورت انسامبل حالىقتىق اتاق الدى. سونىڭ ءبىرى – «التىن ءدان» ءانسامبلى بۇگىندە رەسپۋبليكاعا، ءتىپتى، شەت ەلدەرگە تانىمال. ونىڭ ۇستىنە حالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋمەن دە جۇرت كوڭىلىنەن شىعىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى ءبىر كەزدەرى اتالعان انسامبلدە جۇمىس اتقارعاندار ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى. وسىدان كەيىن، دينانى تالدىقورعان قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مادەنيەت بولىمىنە مەڭگەرۋشى ەتىپ تاعايىندايدى. ويتكەنى، مادەنيەت سالاسى قيىندىعى مول ورىننىڭ ءبىرى ەدى. سوندىقتان ونى ءوز جۇمىسىنا ۇقىپتى ادامنىڭ باسقارۋىن تالاپ ەتەدى. باسشىلىقتىڭ ءۇمىتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن قابىلداپ العان دينا باس-اياعى ءتورت جىلدا قالانىڭ مادەنيەت سالاسىندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشىپ، جۇرت سەنىمىنەن شىعادى. ەندى ونى 1981 جىلى وبلىستىق ب. ريموۆا اتىنداعى دراما تەاترىنا ديرەكتور ەتىپ جىبەرەدى. ارينە، ونەر ادامدارىمەن جۇمىس جاساۋدىڭ ماشاقاتىن اركىم دە بىلەدى. بىراق بۇل تاپسىرمانى اپامىز قۋانا قابىلدايدى. سەبەبى، وتىز جىل قول ءۇزىپ كەتكەن ساحناعا قايتا ورالعالى وتىر. البەتتە، الماتىدا جيىپ-تەرگەن تاجىريبەسى بولعاندىقتان جۇمىسقا سەنىممەن كىرىستى.
ادام پەرىشتە ەمەس قوي، جۇمىس بابىندا نەمەسە باسشى رەتىندە كەيبىر قاتەلىكتەر بولعان شىعار. بىراق بۇگىنگى اتالعان تەاتردىڭ ماقتانىشىن ارتتىرىپ جۇرگەندەردىڭ دەنى دينا اپانىڭ شاكىرتتەرى. ولار وسىنداي تالىمگەردىڭ ءتالىمىن كورگەنىن ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. ارادا ءبىر مەزگىل «قازاككۋمۋلياتور» زاۋوتىنا قاراستى قازاق بالاباقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ، بالدىرعاندار تاربيەسىنە دە بارىن سالعانى تاعى بار. قىسقاسى، 1995 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانشا وبلىستىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىسىپ، مادەنيەتىمىزدى مايەكتەتۋگە قوسقان ۇلەسى وراسان مول بولدى. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا دينا اپا ەڭبەگىمىز ءسىڭدى، ەندى جايلانىپ ءبىر دەمالايىق دەگەن جوق. تاعى دا جاستارعا اتا-بابامىزدىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىن ناسيحاتتاپ، ولاردىڭ رۋحاني بايلىعىن كەمەلدەندىرۋگە بەلسەنە كىرىستى. ناتيجەسىندە، 2003 جىلى «ارداگەر اجەلەر» ءانسامبلىن قۇرۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. ونىڭ ىقپالىمەن بۇگىندەرى وبلىستىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندە اتالعان ونەر ۇجىمى قۇرىلىپ، ءىس-شارانىڭ شىرايىن كەلتىرىپ جۇرگەنىن تۇرعىندار تولىق بىلەدى. وتكەن جىلى وبلىستىق «اجە – وتباسىنىڭ التىن قازىعى» اتتى بايقاۋدان كوڭىلىنە وي تۇيگەن اتا-انالاردىڭ كوپتىگى اتالعان باستامانى جۇرتتىڭ جىلى قابىلداعانىن ايعاقتايدى.
ال «اتا-بابا ءداستۇرى – ۇرپاققا امانات» باستاماسىمەن قولعا الىنعان شارانىڭ جاس بۋىنعا بەرەرىنىڭ مول ەكەنىن جۇرت ءتۇسىندى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن باستاۋ العان شارا اتالار مەن اجەلەردىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ءرولىن دارىپتەۋ ارقىلى مەكتەپ وقۋشىلارىن بىلىكتى دە ءبىلىمدى، ءيمانجۇزدى ەتىپ تاربيەلەۋگە ىقپال ەتۋدە. وتكەن جىلى اتالمىش باعدارلاما اياسىندا تالدىقورعان قالاسىنداعى مەكتەپتەردە تاربيە ساعاتتارى ۇيىمداستىرىلىپ، ونىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى. جەڭىمپازدار ماراپاتتالىپ، ولاردىڭ تاجىريبەسى وزگە وقۋ ورىندارىندا ۇلگى رەتىندە قولدانىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە، مۇنداي شارالار بيىلعى جىلى وبلىس اۋماعىنداعى 749 مەكتەپتە قولعا الىندى. وسى ورايدا، بۇل شارانىڭ ءساتتى ۇيىمداستىرىلۋىنا دينا نۇرعاليقىزىنىڭ كوپ تەر توككەنىن ايتا كەتكەن ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستىق اجەلەر كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بولىپ ءونىمدى ەڭبەك ەتۋدە.
دينا اپامىز: «مەنىڭ وسى بيىككە جەتكەنىم بىرىنشىدەن، قۇداي قوسقان قوساعىم قاجىمۇقان ۇسەنوۆتىڭ قولداۋى بولسا، ەكىنشىدەن، ونەردە دە، ومىردە دە ۇستازىم بولعان، وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى، حالقىنىڭ قالاۋلى اقساقالى ەگەۋبەك دالباعاەۆ اعامنىڭ جول كورسەتىپ، نۇسقاۋ بەرىپ وتىرعاندىعىندا»، – دەيدى اعىنان جارىلىپ. ءيا، «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەندەي، وسەر ەلدىڭ وسيەتىن ايتىپ، ۇرپاقتى بەرەكە مەن بىرلىككە ۇيىتاتىن وسىنداي اتالار مەن اپالارى بار بۇگىنگى ۇرپاق باقىتتى. سوندىقتان ولار قانداي دا بيىك مارتەبە مەن اتاققا لايىقتى دەپ سانايمىز. بيىل دينا اپامىز جەتپىسكە كەلدى. وسىعان وراي، ايتار ويىمىزدى بىلايشا تۇيىندەسەك ارتىق بولماس دەپ ويلامىن:
اق تىلەكتە ءبىر كەرەمەت ءمان بار، شىن،
تۇلا بويى كىرشىگى جوق تالعامسىڭ.
ارامىزدا زەرەلەر جوق كەشەگى،
دەگەنمەنەن دينا اپا، سەن بارسىڭ.
جەتپىس دەگەن ەلەۋلى جاس، ەڭسەلى،
قادىر تۇتىپ، قۇرمەتتەيدى ەل سەنى.
جۇبىن جازباي قاجىمۇقان اتامەن،
سانالى ۇرپاق وسىرگەن،
ءبىر ۇلگىلى وتاناسى قازاقتىڭ،
دەپ سانايمىن مەن ءسىزدى.
سىزدەر باسقان ءاربىر جولدىڭ نارقى بار،
كەرەكتىسىن كەزىككەن جان قالقىپ ال.
وسەر ەلدىڭ وسيەتىن ايتاتىن،
ەل باقىتتى سىزدەي دانا قارتى بار.











