كەساپات-اشتىق كەزدەيسوق كەلمەگەنى ءمالىم. ءارىسى ءستاليننىڭ، بەرىسى گولوشەكيننىڭ قاندى قولىمەن، سۇرقيا زۇلىمدىعىمەن جاسالعان زيانكەستىك ەكەنىنە داۋ جوق. سول سۇمدىقتاردىڭ قولىمەن 3 ملن. قازاق قىرعىنعا ۇشىرادى. ازالى جىلدىڭ، ازاپتى تۇستارىن ايتا بەرسەك تاۋسىلار ەمەس. اشتىق اكەلگەن اسىرا سىلتەۋدىڭ اپەرباقان، ۇردا-سوق باسشىسىماقتارىنىڭ اتىن اتاۋدىڭ ءوزى جيىركەنىشتى. قازاقتىڭ الدىنداعى مالىن اشا تۇياق قالدىرماي، سىپىرىپ العان جوعارىداعى كورسەتىلگەن شولاق بەلسەندىلەر.
كوپ قازاق باراتىن جەرىنە بارا الماي، جاناشىرعا قولىن سوزا الماي تەنتىرەپ، شۇبىرىندىعا ۇشىرادى. بارار جەر، اسار تاۋ تابا المادى، ەل ازىپ، جەر توزا باستادى. وسىنداي اقتابان شۇبىرىندى، ادام ايتقىسىز اشارشىلىقتى سۋرەتتەيتىن حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ مىنا ولەڭى ەرىكسىز ويعا ورالادى:
ەسىكتەرى اشىلماي،
اعاش-تاسى شاشىلماي.
قارا قونىس كوپ قالدى،
تۇندىكتەرى ءتۇڭىلىپ،
ۋىقتارى بۇگىلىپ،
تۋىرلىعىن قۇم باسقان،
تىگۋلى وردا ءۇي قالدى.
وتكەنسىز بۇگىن بولمايدى. وتكەندى ەسكە الا وتىرىپ، بولاشاققا قادام باسۋ – ءبارىمىزدىڭ بورىشىمىز. الدىڭعى تولقىندى ارداقتاۋدى، ولاردىڭ ەلگە، جەرگە، ۇلتقا جاساعان ەڭبەگىن ەسكەرۋ مەن ەستەن شىعارماۋدى كەيىنگى جاستىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ، كوڭىلىنە قورعاسىنداي قۇيۋ، ءسويتىپ، ۇرپاق ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ – وسەر جۇرتتىڭ ءورىسىن كەڭەيتەر ۇلى ءىس. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، ناعىز ۇلت زيالىلارىنان، اعالاردان، اسپەتتەپ جۇرەتىن اسىل ازاماتتاردان، اياۋلى انالاردان، ارداقتى باۋىرلاردان ۇيرەنەرىمىز از بولماسا كەرەك. ءبىز بۇل ويدى قوزعاعاندا جۇزدەن اسقان اسقار اتانىڭ ونەگەسىن ءوز سانامىزعا ءسىڭىرىپ قانا قويماي، سىڭىردەي مىقتى ەتىپ كەيىنگىلەردىڭ دە جۇرەك تۇكپىكىرىنە ۇيالاتپاساق ارتىق بولماس.
جەتى جاسقا كەلگەندە اشتىق اپاتىن كورگەن اتامىز اشتىق تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا، قاتتى تولقىپ، جانارىنا جاس ۇيىرىلە قالادى. 1929 جىلدارى ءبىر قىستادىق تا، قىتايعا قاشقانىمىز 30 جىلدارى بولۋ كەرەك. وسى جىلدان ءبىر جىل بۇرىن اقسۋدا «ءبورىباي كوتەرىلىسى» بولىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. اق قار، كوك مۇزدا قان ايدادى ما بىلمەيمىن نە ءبىر جاقسى ادامدار بار ەدى. كوپ حالىقتىڭ ىشىندە ءبىز دە بولدىق. دەمىكپە دەگەن اسۋ بار ودان اسساڭ قىتايعا ءوتىپ كەتەسىڭ. بالاسازداعى زاستاۆادان ءوتىپ، دەمىكپەگە بارعاندا قار جىبەرمەي تىرەلىپ، حالىق سول دەمىكپەنىڭ ىشىندە قالدى. اقسۋدىڭ سۋى مىنا جاعى كۇنگەي، مىنا جاعى تەرىسكەي. «قاشتى» دەپ وكىمەتتەن 20 دەيدى، 30 دەيدى تۋرا سانىن بىلمەيمىن سولدات قۋىپ، سالقىنبەلگە بارادى. 2-3 كۇن اتىسىپ، سالقىنبەلدەن وتكىزبەي قويدى. قانشا ادام ءولدى، قانشا ادام قالدى بىلمەيمىن. سالقىنبەلدەن وتكىزبەي قويعاننان كەيىن مۇنىڭ الدىنان شىعاتىن جول بار ما دەپ، قيباش شالا-قازاق، قۇلدارقالي دەگەن كىسىلەر بولعان سول ەكەۋى حالىقتى باستاپ، بۇيەننىڭ باس جاعىنان ۇشكە بولىنەتىن، ءبىرى قىزىلاۋىز دەپ اتالادى. سول قىزىلاۋىزعا كەتەدى. قيباش پەن قۇلدارقالي باستاعان حالىق قالىڭ قاردىڭ ۇستىنە كيىز سالىپ (كيىز سالسا قارعا باتپايدى)، كوپىر جاساپ وتەدى. ورلەپ وتىرىپ، جول تاپپاعاننان كەيىن جاياۋ، قارمەنەن تەرىسكەي جاعىمەن دەمىكپەنىڭ الدىنان بارىپ شىعادى. ول كەزدە ۇلكەن اكەلەرىمىز ءتىرى. اتقان وقى جەرگە تۇسپەيتىن سەيىتباتقال دەگەن مەرگەن كىسى بولعان. قاشا وتىرىپ، تالاي سولداتقا وعىن تيگىزدى. ارتتارىنان سولداتتار قۋىپ بارىپ، ادامداردى مال ايداعانداي قايتارىپ اكەلىپ، سورقوراعا ءيىرىپ قاماپ قويدى. قاشقان حالىقتى ءتىز قاتارىنان وتىرىعىزىپ قويىپ، اناۋ كىم، مىناۋ كىم دەپ سۇراپ جاتىر. شەتىنەن كەكىلىكشە اتىپ جاتىر. كەيىننەن سول جەرگە ادامداردىڭ سۇيەگى شاشىلىپ جاتقانىن بارعان ادامدار ايتىپ ءجۇردى. يەلەرى بارلار بارىپ تۋىستارىنىڭ سۇيەگىن جيناپ الدى، يەلەرى جوقتاردىڭ سۇيەكتەرى سول جەردە شاشىلىپ قالدى عوي.
17 جاستاعى ءبىر اعامدى ەكى سولدات ەكى جاعىنان ۇستاپ العان. مەن شەشەمنىڭ باۋىرىنا تىعىلىپ وتىرمىن. سول كەزدە اعامنىڭ شەشەمە ايتقان: «اپا-اۋ، ماعان تاماق تابىلدى، سىزگە تاماق تابىلمايتىن بولدى عوي» دەدى ەكى كوزىنە جاس الىپ. وسى ءسوزى ايتىپ ۇلگەردى، ەكى سولدات قۇلاق شەكەدەن مەنىڭ كوزىمشە شاۋىپ تاستادى. قاتىن-بالانى شۋىلداتىپ، بالاسازعا قاراي ايدادى. ەمەلەلى ءونىمباي دەگەن پالۋان كىسى بولعان. ءونىمبايدىڭ قاي جاققا جارىسقا اپارساڭ دا جەڭىپ كەلەتىن پالۋان بولعان. سول ءونىمباي دەگەن پالۋاندى ەكى سولدات ولتىرەتىن بولىپ، ءونىمباي جۇرگىسى كەلمەي ارتىنان يتەرىپ كەلە جاتقاندا، ءونىمباي ارتىنا جالت بۇرىلىپ، ەكى سولداتتىڭ ءبىرىنىڭ كەڭىردەگىنە قولى ءتيىپ كەڭىردەگىن جۇلىپ الدى. ەكىنشى سولدات سول جەردە ءونىمبايدى اتىپ ءولتىردى. تۇنىمەن ەپتەپ قاشقانى قاشتى، قاشپاعاندارىن الىپ كەلدى. سول كەزدە سوۆحوز، كولحوز دەگەن جوق بولاتىن. قوي-قويعا، سيىر-سيىرعا، جىلقى-جىلقىعا قوسىلدى. مالدىڭ يەسى جوق. جينالعان كوپ مالدى ءابدىراحمان دەگەن شال ايداسىپ بارعان ادامداردىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. كەدەيلەرگە مال بەرگەن بولدى، ولاردىڭ بەرگەن مالى نە بولادى. كۇنى-ءتۇنى دەمەي ادامدار قىتايعا قاشا باستادى. قاشقانى قاشتى، قاشپاعانى ءولدى. ءبىز سول جىلى قاشا الماي بالاسازدا ءبىر قىستادىق تا، كەلەسى جىلى (1930 جىلدار بولسا كەرەك) قاشتىق. مەنىڭ كورگەنىم سۇمدىق، پەندە تۇگىلى ءيتتىڭ باسىنا بەرمەسىن.
ۇستىمىزدە جەيدە دامبال عانا، جاياۋ قاشتىق. نيكولاي زامانىندا ەل قىتايعا ءبىر اسقان ەكەن. ول كەزدە حالىقتى ەشكىم قىرماي، حالىق ءوز ەركىمەن قاشقان دەيدى. مەن سول اسىپ بارعاندا تۋعان ەكەنمىن. ونان كەيىن نيكولاي پاتشا تۇزەلدى دەگەندە حالىق ءوز ەلىنە قايتىپتى. ەمەلەلى، قاينار سول كەزدە قايتىپ كەلگەن دەيدى. ءوزىم ەسەپتەگەندە 7-8 جىل وتكەندە بولشەۆيكتەر شىعىپ، قايتا قاشتىق. ماتاي رۋىنان دا قىتايعا كوپ ادام استى، كەلگەنى كەلدى، كەلمەگەنى سول جاقتا ءوسىپ-ءوندى. كەلەسى جىلى ءبىزدى اعامىز الىپ قاشتى. قىتاي شەكاراسىنا جاقىنداپ قالعانىمىزدا شوشاي دەگەن جىگىت جولىعا كەتتى. جانىندا ەكى جىگىت، بالاسى بار، ءبىر ايەل بار ەكەن. اكەم، اعام مەن جەڭگەم، اپكەم بارلىعى جەتى ادام ەدىك. شوشاي ءۇش ادام اكەلىپ قوستى، سونىمەن ون ادام بولدىق. ءبارىمىز ءبىر بيەنى سويىپ، شەلەككە ەتىن اسىپ جەدىك. شوشاي دەگەن جىگىت: «سەندەر وسى جەرگە توقتاڭدار. جەتىسۋدىڭ كولحوزىنىڭ بىرىنەن جىلقى ايداپ كەلمەسەك، قىتايدا كۇن كورۋىڭ قيىن. بۇل جەرگە بولشەۆيكتىڭ دە، قىتايدىڭ دا سولداتى كەلمەيدى»، – دەدى. اكەمدى، اعامدى الىپ قۋ شوشاي كەتىپ قالدى. جارقىراپ كۇن شىعىپ ەدى، ۇستىمىزدەگى كيىمىمىزدى شەشىپ جايىپ قويدىق. ات تاعالاپ جاتقان بولاتىنبىز. «ويباي اناۋ نە؟» دەپ ايتىپ ۇلگەردىم، جەتىپ كەلگەن سولداتتار قويعا قاسقىر تيگەندەي قىرعيداي ءتيدى (سوڭىنان بۇل سولداتتاردىڭ نەعىلعان سولدات ەكەنىن ايتىپ بەرەم). مەن اكەم، اعام كەتكەن جاققا، ورگە قاراي دالباقتاي جونەلدىم. مىلتىقتىڭ استىنان الدى. سۋ بار ەكەن، سۋمەن ورلەي قاشتىم. مىلتىقتىڭ داۋسى دىڭ-دىڭ ەتەدى. ايتەۋىر تۇرىپ-جىعىلىپ، تۇرىپ-جىعىلىپ وزەككە بارىپ جىعىلدىم. قالعان ادامداردىڭ قايدا ەكنىن بىلمەيمىن. مەن ەڭ ارتىندا قالعان ەكەنمىن، جەڭگەم (جەڭگەمنىڭ اتى ءاديا) مەنەن تومەن كەلە جاتقان. جەڭگەم مەن تاتەم مەنەن ون ءۇش جاس ۇلكەن ەدى. الگى قۋ شوشاي الىپ كەلگەن ايەل ارتىمدا كەلە جاتىر ەدى، ءبىر كەزدە ارتىما قاراپ ەدىم «دۇڭك» ەتە قالدى. ايەل كەلە جاتقان جەرىندە قالدى. الدىمنان اعام شىقتى، ماعان قاراي جۇگىرىپ كەلە جاتىر، «اعاۋ» دەيمىن. ول جەڭگەمدى سۇرادى. «اديا قايدا؟» دەدى مەن «تومەندە كەلە جاتىر» دەپ ەدىم، اعام تومەن قاراي جۇگىردى. وق جاۋىپ كەتىپ بارا الماي قايتىپ كەلدى. وق دەگەن جاۋىپ تۇر.
سول قاشقاننان قاشىپ، جاياۋ، جالاڭ اياق، جالاڭ باس تاۋعا شىعىپ كەتتىك. كۇن باتتى، تۇمان ءتۇسىپ كەتتى. جانىمىزدان قورقىپ قاشقاندا كورىنگەن نارسەنى ۇستاي بەرگەننەن اياق-قول دەگەنىڭ قىپ-قىزىل قان. «سىلە قاتقان» دەگەندى سول كەزدە كوردىم. كوزىڭ جۇمىلىپ كەتسە، باسىڭ جەرگە، تاسقا تارس ەتە قالادى. قايداعى ۇيقى، باسىمىزدىڭ ءبارى قان. سولداتتار قايتقانداي بولدى. كوز بايلاناتىن كوزگە تۇرتكىسىز تاس قاراڭعى. كىم ءولدى، كىم قالدى بىلمەيمىز. جاۋىپ جاۋىپ تۇر. سودان اياڭداپ كيىپ جايىپ قويعان جەرىمىزگە كەلدىك. قايتقاندا ارەڭ كەلدىك. سولداتتار جۇرتتا ءبىزدى كۇتىپ تىعىلىپ جاتقان شىعار دەپ كەلگەندە قورىقتىق. ءبىر-ەكى جاۋىپ اتتىڭ ىشەگىن تاۋىپ الىپ جامىلدىق. سويعان بيەنىڭ تەرىسىن شوشاي اتتى تاعى بىرەۋى جامىلدى. ءبىر تەرىنى ومىراۋىنان ءبىر تەسىپ، جەلكەسىنەن ءبىر تەسىپ، قىلمەن بايلاپ بىرەۋسى جاكەت جاساپ الدى. قاراڭعىدا جايعان كيىمىمىزدى ىزدەۋگە شامامىز كەلمەي قۇلادىق.
ەندى قالاي جۇرەمىز. جول باستاپ كەلە جاتقان اكەمىز جوق، وق ءتيدى مە بىلمەيمىز. جول جۇرەتىن شامامىز جوق. سوندا دا كىشكەنە ءجۇرىپ ءبىر تاستىڭ تۇبىنە بارىپ، ءبىر-بىرىمىزگە تىعىلپ ۇيىقتاعان بولدىق. تاڭ اتتى. ارى قاراي تاعى جۇردىك. ۇستىدە كيىم جوق. قاشىپ بارا جاتقانداردىڭ اراسىندا ەڭ كىشىسى مەنمىن. اعام اتىمدى اتاپ ايقايلاپ قويادى، ارتتارىنان قالماي ەرىپ وتىردىم. سۋدان مەنى اعام ارقالاپ ءوتتى. سويعان بيەنىڭ ەتىن تۋراپ سالىپ العانبىز. جولدا توقتاپ جەپ الامىز. اراعا ەكى كۇن قوندىق. بىرەۋلەردىڭ جاعىپ كەتكەن وتىرا كەز بولدىق. «قىتايعا جاقىنداپ قالعان ەكەنبىز» دەپ وتقا جىلىنىپ، ەتتەن كىشكەنە جەپ وىترعاندا ەكى قالماق كەلدى. قالماق كەلىپ اعامنىڭ ۇستىندەگى كۇپايكەسىن سۇرادى. اعام: «كۇپايكەمدى قالاي بەرەم، ىشىندە كويلەك قانا، جاۋىن مىناۋ جاۋىپ تۇرعان» دەسە «مەن سەنى اتىپ تاستايمىن» دەيدى «اتساڭ ات، بوسقا مىنا جاۋىندا ءولىپ قالعانشا» دەدى. ءسويتىپ ەكى قالماق ارتىمىزدان قالماي، كەلە جاتقان جولىمىزدان شاتىسىپ، تاۋعا قاراي شىعىپ كەتتىك. قاراڭعى ءتۇسىپ كەتتى. مەن قاڭعالاقتاپ كەلە جاتىپ، توعانداعى سۋعا ءتۇسىپ كەتتىم.
ءتۇن ىشىندە نە جاسايمىز، ءۇستىمنىڭ ءبارى سۋ بولدى. ارى-قاراي جۇرە بەردىك. الدىمىزدان تاستان قالاعان قوراعا كەز بولدىق. ءۇي جوق. قورانىڭ ىشىندە قي جينالعان ەكەن، ىشىنە كىردىك. قورانىڭ ىشىندە يتكە جاسالعان ۇيشىك بار ەكەن. ءيتتىڭ ۇيشىگىنىڭ اۋزىنا اپارىپ وت جاعىپ، سابان توسەپ، ىشىنە مەنى انامنان تۋعانداي قىلىپ كيىمىمدى سىپىرىپ الىپ كىرگىزىپ جىبەردى. دەنەم جىلىنىپ، ءبۇرىسىپ جاتتىم. ەتتەن اۋزىما سالىپ قويدى. ون ادامنان ءبىز تورتەۋ، تاعى ەكى ادام بار التاۋ، قالعانىن بىلمەيمىز. «جولدان شاتاسىپ قالدىق، قىتاي جوق، الگىلەر ءبىزدى تۋرا جولدان شاتاستىردى» دەپ كۇن شىقپاي توتەلەپ جۇرە بەردىك. ءتۇس اۋا ءبىر تاۋعا شىقتىق. قۇر بەيجىڭ، سۋ بەيجىڭ دەيتىن جەر بار ەكەن، ءبىز سۋ بەيجىڭگە تۇستىك. راۋعاش قاپتاپ ءوسىپ تۇر ەكەن، جەپ، بەتى-قولىمىزدى جۋىپ، دەمالىپ وتىرعاندا تاعى ءبىر قالماق كەلدى. كەلدى دە، «مەنىڭ انا جاقتا باستىعىم بار، مەن سوعان حابارلايىن» دەدى دە كەتىپ قالدى. قايدا بارامىز تاماق جوق، جۇرۋگە دە جارامايمىز، وتىردىق. ءبىر كەزدە جەتى قالماق كەلدى. جانىمىز وسى جەتى قالماقتىڭ قولىندا امان قالدىرسا قالدىق، قالدىرماسا تاعى كورەمىز دەدىك. اعامىز ءبىر نارسەلەردى ايتىپ ەڭكەيىپ جاتىر. باستىعى بولۋ كەرەك ءبىر قالماق بەتىمىزگە اجىرايىپ ءبىر قارادى دا، باسقالارىنا ءبىر نارسە دەپ ەدى قورجىندارىندا ەت بار ەكەن، سونى الدىمىزعا تاستادى. سۇراستىرا كەلە قالماق اعامدى تانيتىن بولىپ شىقتى.
قالماقتىڭ باستىعى باسقا قالماقتارعا بىردەڭە دەپ ەدى، ولاردىڭ بىرەۋسى ۇستىندەگى ءبىر كيىمىن، بىرەۋسى شالبارىن شەشىپ بەردى. مەنى اتىنا مىنگەستىرىپ، ءبىر قوراعا الىپ كەلدى. ءبىر قالماقتى اڭعا جۇمساپ جىبەرگەن ەكەن. ول ءبىر كەزدە ارقار اتىپ الىپ كەلدى. ارقاردىڭ ەتىن سول كەزدە ءبىرىنشى رەت جەدىم. ىشەك-قارنىن الىپ، ساسىپ كەتپەس ءۇشىن سۋعا سالىپ قويدى. ارقاردىڭ ەتىن ءبىر بۇرق ەتكىزىپ قايناتىپ الدى دا، بىزگە اعاشتىڭ ۇشىنا ءىلىپ الىپ الدىمىزعا لاقتىردى. قويامىز با قارنىمىز اش، مايلى ەكەن جەپ الدىق. سونان كۇن باتۋعا اينالدى. مەنى مىنگەستىرىپ، تاعى ءبىر ادامدى بىرەۋى مىنگەستىرىپ الىپ كەرەگەتاس دەگەن جەرگە بارىپ ءبىر تۇنەدىك. «ءبىزدى كوردىك دەپ ەشكىمگە ايتپاڭدار، ءوزىمىز كەلە جاتىرمىز دەپ ايتىڭدار. مەن سەندەرگە نان جىبەرەم» دەپ كەتىپ قالدى. بىرەۋ ءولتىرىپ كەتتى مە الدە بىزگە قايتا جەتە الماي جولدا كەدەرگى بولدى ما سول كەتكەننەن حابار بولمادى. ۇلكەن وزەن بار ەكەن، سول وزەننەن جاياۋ وتتىك. ۇستىمدەگى كيىمىمدى شەشىپ الىپ، اعامنىڭ قولىنان ۇستاپ ءوتتىم. قۇداي ساقتاپ امان-ەسەن وتتىك. سۋدان وتكەننەن كەيىن قالماق بەرىپ كەتكەن سىرىڭكەمەن وت جاعىپ، ەتتەن جەپ دەمالدىق. ابدەن السىرەپ قالعان ەكەنمىن ەتتى جۇتاتىن شاما جوق. كەڭىردەكتەن ەت وتپەيدى. مەنىڭ ءحالىمدى كورگەن اعام: «ءاي، اسقار-اي، بۇكىل ون ادامنان سەنى پانا قىلىپ ەدىم، نە اكە، نە شەشە، نە ايەل جوق جالعىز قالعانىم-اي» دەپ جىلاپ وتىر. «وي، اعا، ەشتەڭە ەتپەيدى، مەن جازىلامىن» دەپ ارەڭ سويلەيمىن. تاڭەرتەڭ ويانسام جاقسى بولىپ قالعان ەكەنمىن. ورنىمنان تۇرىپ، ءارى قاراي تاعى دا جۇردىك. الدىمىزدان اق قالپاق كيگەن ۇلكەن كىسى شىقتى. «وي، قاراقتارىم-اي، كۇيلەرىڭ كەتىپ قالىپتى عوي. ەندى امان بولساڭدار تۇستە ەل شەتىنە جەتەسىڭدەر، كەلىپ قالعان ەكەنسىڭدەر» دەدى. «تاياپ قالعان ەكەنبىز» دەپ الدىعا قاراي جۇرە بەردىك. الدىمىزدان شاشىراپ جايىلىپ جۇرگەن قويلار شىقتى. مەنى كوتەرەتىن اعامدا شاما جوق، ارتىنان ەرىپ وتىردىم. تۇسكە تامان ءبىر ۇيگە كەلدىك. ءۇيدىڭ ىشىندە ءبىر ايەل، ءبىر سارت وتىر ەكەن:
– «نەدەن كەلدىڭدەر؟» دەيدى، «نەدەن كەلگەنىمىزدى كورىپ وتىرسىڭ عوي» دەيدى اعام وعان. قالعانىمىزدا ءۇن جوق. ايەلى قاتىپ ەزىپ بەردى. ماعان قۇيعان شايدان ءبىر بولىگى ءتيدى. جۇتىپ كەپ جىبەرىپ ەدىم ارى قاراي لىپ ەتە ءتۇستى. قاتىقتى ىشكەنىمىدى بىلەم، ارى قاراي بىلمەيمىن. مەن سىلق ەتىپ قۇلاپپىن. ءبىر ەسىمدى جيناسام كۇن باتىپتى. ەت اسقان ەكەن. ءبىر ءتىلىم ەتپەن سورپا ءىشتىردى. ءبىز كەلگەن جەر ەلدىڭ شەتى جايلاۋ عوي، ارى قاراي ەلگە جەتۋ ءۇشىن تاعى دا جول ءجۇرۋ كەرەك. اعالارىم ەل ىزدەپ جولعا شىقتى. مەنى سول جەرگە تاستاپ كەتەتىن بولدى. «اعا، مەنى قىتايعا اپارامىن دەپ ەدىڭ عوي، مىنا جەرگە تاستاما. مەنى بۇل جەردەن سارت اكەتسە، قىتاي اكەتسە قايدان تاباسىڭ؟» دەپ جىلادىم. ءبىر اعام مەنەن ءتورت جاس ۇلكەن ەدى «جىلاما، سەنىڭ قاسىڭدا مەن قالامىن» دەپ مەنىڭ قاسىمدا قالدى. تورتەۋى كەتتى. ءبىز ەكەۋمىز قالدىق. اعامىز ەكەۋمىز قايىر تىلەپ، انا ۇيگە ءبىر، مىنا ۇيگە ءبىر قونىپ جۇردىك.
ءبىر ۇيگە بارىپ ەدىك، تاماعىن ايادى ما «ءوي انا قىتايلار بالا جيناپ ءجۇر ەكەن» دەدى. قارنىمىز اشقاننان تاعى ءبىر ۇيگە باردىق. ول ءۇي ءشاي بەردى. ساعات ەكى مولشەرى بولۋ كەرەك، الگى ۇيگە ءبىر وگىزگە قوي بايلاپ العان 50-60 جاستىڭ ۇستىندەگى ەر ادام كەلدى. «ەي، قاراقتارىم-اي!» دەپ بىزگە جانى اشىپ: «مەن سەندەردى ءبىر قىمىزى بار ۇيگە اپارسام باراسىڭدار ما؟» دەدى. ءبىزدىڭ ىزدەپ جۇرگەنىمىز تاماق قوي، باسقا نە كەرەك «بارامىز» دەدىك. قولىمىزعا ەكى شىبىق الىپ، الگى كىسىنىڭ الدىمىزعا سالىپ ايداپ ون شاقىرىمداي جەردەگى ءبىر ۇيگە كىردىك. ول ءۇيدىڭ ادامدارى بىزگە جاندارى اشىپ، ۇيگە كىرگىزدى. ول ءۇيدىڭ مەنىمەن جاستى كوكەجان اتتى بالاسى بار ەكەن. قىتايدىڭ ءبىر باستىعىنىڭ مالىن باققان جىلقىشى ەكەن. ون بەس-جيىرما شاقتى بيە بايلايدى ەكەن، قىمىز مول. جىلقىشى، ايەلى، بالاسى ۇشەۋى عانا ەكەن. اعام پىسىق جىگىت ەدى، سۋ اكەپ، وتىن جارىپ ءجۇردى. مەنىڭ قىزمەتىن كوكەجاندى ويناتۋ. مەنەن كوكەجان ايىرىلمايدى. مەنسىز تاماق ىشپەيدى. توق بالا تاماق جەمەيدى، ءبارىن مەن جەيمىن. بەرگەن تاماقتى جەپ، قىمىزدى ءىشىپ جاتىرمىز. تويۋ دەگەن جوق. قايدا كەتىپ جاتىر بىلمەيمىن. تويعاندى بىلمەيمىز. نان ءپىسىرىپ بۇزاۋدىڭ تەرىسىنە وراپ قويادى. ارى-بەرى وتكەندە ناننان ءۇزىپ الىپ اعاما اپارىپ بەرىپ قويامىن. ءۇيدىڭ يەسى ءبىزدى ەشقايدا جىبەرگىسى كەلمەيدى. ۇرلىق قىلادى عوي دەيمىن. ەسىك الدىندا ءبىر قوي جوق، بىراق كۇندە قوي سويادى. بيت دەگەنىڭ ەندى ۇستىمىزگە قاپتاپ كەتكەن. قىتايدىڭ كوك شاپانىن بەرىپ ەدى، الگى شاپاننىڭ استارى مارلىمەن استارلانعان، ارعى جاعى ماقتا. بيت تۇرا ما مارلىدەن ءوتىپ، ماقتاعا دەيىن كىرىپ العان. ءبىر كۇنى سۇيەنىپ وتىرىپ ەدىم ايەلى كۇيەۋىنە «انا بالالارعا بەرگەن كوك شاپان بيت بولىپ كەتىپتى» دەپ ايتىپ ەدى، كۇيەۋى: «ءبىزدىڭ جالعىز بالادان كەم ەمەس، جەتىم بيشارا بيت بولسا قالار شاپان وندا تۇرعان نە بار» دەپ ايتىپ جاتقاندارىن ەستىپ قالدىم. اعام ەكەۋمىز كوك شاپاندى قاراعايدىڭ تۇبىنە اپارىپ قاقتىق، قايدان بيتتەر تۇسە مە ىشىگە كىرىپ العان. جۋىپ جاتىرمىز، قاعىپ جاتىرمىز ءاي كەتپەيدى. كوك شاپان كورپەدەن ارتىق قاسيەتتى، كىرىپ جاتا قالامىز. بيتىنە قاراپ جاتقان ءبىز جوق. ءاي، انا، كوك شاپاندى ورتەسە اسپانعا اتىلاتىن شىعار (كۇلىپ الدى). قىسقارتىپ ايتقاندا سول ۇيدە ءبىر اي تۇردىق. ءبىر ايەل كەلىپ: «قاراقتارىم، ءبىزدىڭ ۇيگە جۇرىڭدەر» دەدى. تۇرعان ۇيىمىزدەن رۇقسات سۇراپ الگى ايەلدىڭ ۇيىنە باردىق. اعام بيە ساۋادى، سۋ اكەپ بەرەدى. ەت اسىپ، ءشاي بەرەدى. ءسويتىپ وتىرعاندا «اسقار، اعالارىڭ كەلە جاتىر ەكەن» دەدى، ورنىمنان قارعىپ تۇرىپ دالاعا شىقتىق. بۇرىن قىتايعا اسىپ كەتكەن ءبىر اعامىز ەكەۋمىزدى ىزدەپ كەلىپتى. ءبىر اتتى ءوزى ءمىنىپ، ءبىر اتتى جەتەكتەپ ءبىزدى اكەتۋگە كەلگەن ەكەن. «ال ەندى ءبىر اي جاتقان ۇيلەرىڭە بارىپ راحمەتتەرىڭدى ايتىڭدار» دەدى. «مەن بارمايمىن، اعام بارىپ راحمەت ايتسىن» دەيمىن. «مەنى كوكەجان كورسە جىبەرمەي قويادى» دەپ مەن بارماي قويدىم. اعام بارىپ راحمەت ايتسا، كوكەجان «اسقار قايدا؟» دەپ زاڭ ەڭىرەپ جىلاپ قالىپتى. اراعا ەكى كۇن قونىپ ەلگە جەتتىك. قىتايعا بارعاننان بىرەۋدىڭ وراعىن وردىق، بىرەۋدىڭ جۇمىسىن ىستەپ كۇنىمىزدى كوردىك.
كۇز بولدى. قىتايعا بارعاننان مەن شەشەمدى ىزدەپ جىلاي بەرىپپىن. اعامىز، كىشى اكەمىز ەكەۋى قايتادان ەلگە بارىپ، قىتايعا شەشەمىزدى امان-ەسەن الىپ كەلدى. ءۇيىمىز 11-ءشى اۋىلدا (قازىر قىزىلجار دەپ اتالادى) بولاتىن. «اۋىلدا تۇك قالماعان، ءبارىن توناعان» دەپ ايتىپ كەلدى. ەيجەنعالي، تولەگەن، ەسەنامان دەگەن كىسىلەر دە بىرگە كەلدى. بىرەۋدىڭ تامىن الىپ كۇنىمىزدى كورىپ كەتتىك.
ەندى الگى ءبىزدى سولداتتار قۋعاندا جوعالتىپ العان ءاديا دەگەن جەڭگەمە توقتالايىن. ءبارىمىز تىم-تىراقاي قاشقان كەزدە جەڭگەمدى جانە جەڭگەمنەن ءۇش جاس ۇلكەن اپكەمدى سولداتتار ۇستاپ الىپ، تەكەلىگە اكەلىپ، اباقتىعا قاماپتى. توركىنى قاپالدا بولاتىن. اباقتىدان شىققاننان كەيىن قاپالعا ءوز ۇيىنە كەلىپ، سول جەردە بولادى. ونى ەستىگەن شەشەم 11-ءشى اۋىلداگن بىرەۋدىڭ تۇيەسىن سۇراپ، جەڭگەمىزگە قاپالعا كەلەدى. شەشە مەن كەلىن جىلاپ كورىسىپ، ءبىزدى سۇرايدى: «قالي (جەڭگەمنىڭ جولداسى، مەنىڭ اعام)، اسقارلار ءتىرى مە؟» دەيدى، كەلىنى: «سولدات ءبارىمىزدى قۋعاندا قاشىپ كەتكەن، سودان ءولى-ءتىرىسىن بىلمەيمىن» دەيدى. «ەندى مەنى تاستاماڭى، مەنى دە ار جاققا الىپ كەتىڭىز» دەپ جىلايدى. شەشەم: «مەن سەنى الىپ كەتە المايمىن، بىرەۋ الىپ كەتسە قايتەمىن. ەندى سەنەن دە تىرىدەي ايىرىلام با؟» دەپ جەڭگەمدى الماي قاپالعا توركىنىنە تاستاپ كەتەدى. كەيىننەن مەن قىتايدان كەلگەننەن كەيىن (1959 جىلى كەلدىم) 5-6 جىلدان كەيىن قايتىس بولدى. ءوز قولىممەن جەرلەدىم. اعامنان كۇدەر ۇزگەننەن كەيىن وسى جەردە قالعان ءبىر اعايىنىمىزعا كۇيەۋگە شىققان ەكەن. ىلەنىڭ دۇڭگەندەرى سول كەزدە قىتايعا قاشىپ جاتقان حالىقتى جولدا تونايدى ەكەن. بارىندە اتتارى، مىلتىقتارى، تاماقتارى بار ولار تەكەلەنىڭ باسىندا جايىلىپ جۇرگەن جىلقىعا كوزدەرى ءتۇسىپ كەلەدى. ءبۇرلىباي دەگەن جىلقىشىعا «ءبىز ىلەدەن كەلە جاتىرمىز، جىلقى ىزدەپ كەلدىك. سەن ارعى بەتكە وتەسىڭ بە؟ ماعان ءبىر جىلقى بەرسەڭ، مەن سەنى ارعى بەتكە وتۋىڭە كومەكتەسەمىن» دەيدى. «ولاي بولسا مەنىڭ ەلدە اكەم، شەشەم، بالا-شاعام بار سولاردى الىپ كەلەيىن، سەن جىلقىعا ءبىر كۇن قاراي تۇر» دەيدى. كۇن باتقاندا ءبۇرلىباي 10 شاقتى ءۇيدى الىپ كەلەدى. جىلقىنى الدىعا سالىپ 10 شاقتى ءۇيدى كوشىرە قىتايعا قاراي جۇرەدى. اقبايتال قاراشاپ دەگەن اسۋ بار ەكەن، ول جەرگە قىتايدىڭ دا، مىنا جاقتىڭ دا سولداتتارى كەلمەيدى ەكەن. سول اسۋمەن تۇندەلەتىپ، كۇندەلەتىپ قاشادى. ونى قۋعان 25-تەي سولدات جەتە الماي، ءبىزدىڭ ۇستىمىزدەن تۇسەدى. ءبۇرلىباي جىلقىشى مەن دۇنگەندەر باستاعان كوش ءوستىپ سولداتتاردان قۇتىلىپ كەتىپتى. جول باستاپ، بىزبەن بىرگە قاشىپ بارا جاتقان اكەمىز سولاردىڭ ۇستىنە تۇسەدى. بۇرىن بارعان اعامىز بەن اكەمىزگە دۇڭگەندەر جىلقى باقتىرىپ قويىپتى. جىلقى باقپاساڭ اتىپ تاستايدى ەكەن (بۇل اڭگمەنى ماعان اعام ايتىپ بەرگەن). ىلەدەن كەلگەن دۇڭگەندەر بۇلارعا كورسەتپەگەندى كورسەتىپتى. ەركەكتەردىڭ ءبارىن قۋىپ شىعىپ، قاتىن-قالاشقا بىلگەندەرىن ىستەپتى. ءبۇرلىباي قالاي قاشىپ شىقتى ەكەن، قىتايدىڭ با، دۇنگەننىڭ بە، بىلمەيمىن ءدۇتۋن دەگەن پاتشاسىنا بارىپ، «ءبىز ءسىزدىڭ كەڭ ەتەك، تار قولتىعىڭىزعا كەلىپ جاتىر ەدىك. وسى جەردەن دۇنگەن بارىپ، مەنى كوشىرىپ الىپ كەلە جاتىر ەدى، قاتىن، بالا-شاعامدى شۋلاتىپ كۇن كورسەتپەي جاتىر» دەپ كومەك سۇرايدى. قىتايدان 20-30 سولدات شىعىپ، دۇڭگەندەردىڭ قولىن بايلاپ، «باسقىنشىلىق جاسايتىن زاڭ ءوز ەلىڭدە بار ما؟»، «جوق»، «جىلقىنى عانا الىپ تىنىش كەتە بەرمەيسىڭ بە؟» دەپ دۇنگەندەردىڭ ءبارىن اتىپ تاستايدى. نە ءبىر مىقتى سايگۇلىك اتتار بار ەدى، ءبارىن سول جەردە ءولتىرىپتى. ەر-توقىمدى ورتەتتى. ەشتەڭسىن قالدىرماي ءبارىنىڭ كوزىن قۇرتتىردى. باسقا ادامداردىڭ وزدەرى قورقىپ كەتتى. ەندى ءبىزدى اتىپ تاستايدى ەكەن دەپ شوشىدىق. اعالارىمىز سول جەردەن قاشىپ شىققان ەكەن.
اسقار جولدىحانۇلى
شەجىرەشى. قاپال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى.
ەستەلىكتى جازىپ العان: ب. سىرتتانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمى ر. قالىشەۆا.
جاريالاندى. -الماتى: توقتارباي ە. ماتاي ءبورىباي باتىر. زەرتتەۋ جانە ەستەلىك ماقالالار جيناعى. «بايانجۇرەك» باسپاسى. 2020. – 280 ب. -214-222 ب.











