تۇرمىس تاۋقىمەتى ونىڭ باسىنا ەرتە ءۇيىرىلدى، 1935 جىلى قىرىق جاس شاماسىندا شەشەسى نۇرلىحان قايتىس بولسا، كەلەسى جىلى اسقار تاۋداي اكەسى قادىرجان مۋسينوۆ قايعىلى قازاعا ۇشىرادى. مال كۇزەتەتىن اكەسىن قاندىقول ءبىر قاراقشى مەرت ەتكەن. ءسويتىپ، بايەكە ەس ءبىلىپ، ەتەگىن جاپپاي، بۇعاناسى بەكىپ، قابىرعاسى قاتپاي جاتىپ تاعدىر تالقىسىنا تۇسەدى. «ادام بولاتىن بالا الىسقا قارايدى» دەمەكشى، قارا باسىنا قانداي قيىندىق تۇسسە دە قاسقايىپ قارسى تۇرا الاتىن جىگىت بولىپ ەرجەتتى. Yشارال قالاسىنداعى ينتەرناتتا تۇرىپ، مەكتەپتە وقىدى. جارتى نان جەپ، جارتى قۇرساق جۇرسە دە قۇلشىنا وقىپ، سىنىپتاستارىنىڭ الدىنا شىقتى. 1939-1940 جانە 1940-1941 وقۋ جىلدارى وزات وقۋشى رەتىندە، ۇلگىلى، ءتارتىپتى بولعانى ءۇشىن ماقتاۋ گراموتاسىن الىپ تۇردى. سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەندە بەرىلگەن كۋالىگىندە ون سەگىز ساباقتىڭ بارىنە «وتە جاقسى» دەگەن باعا كورسەتىلگەن. كومسومول قاتارىنا قابىلداندى.
ەندى قاناتى قاتايىپ، وڭ-سولىن ايىرا باستاعان كەزدە باسىنا تاعى ءبىر سۇراپىل بۇلت ءۇيىرىلدى. 1941 جىلى سوعىس باستالىپ، بايەكە 1942 جىلدىڭ 26 اقپان كۇنى ونجىلدىقتى بىتىرمەي جاتىپ، اسكەرگە شاقىرىلىپ، مايدانعا اتتاندى. وسىدان ءبىر-ەكى اي عانا بۇرىن ون سەگىزگە تولعان جاس بوزداق ۇرىس دالاسىنا قاراي كەتە باردى. وق پەن وت ورتاسىنا بەت الدى.
اۋەلى تۇرىكمەنستاننىڭ اشحاباد قالاسىندا جاياۋ اسكەر ۋچيليشەسىندە التى ايداي وقىدى. 1942 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە چكالوۆ وبلىسىنىڭ ساراكتاش ستانسىسىنداعى №9 اتقىشتار پولكى قۇراماسىنا قوسىلادى. ودان ءارى مايدان شەبىنە جونەلتىلەدى. كوپ ۇزاماي-اق، ياعني، 24 قىركۇيەك كۇنى العاش ۇرىسقا قاتىسادى. اۆتوماتشى رەتىندە ۆەليكيە لۋكي قالاسى ءۇشىن وتكەن شايقاس كەزىندە وڭ يىعى مەن موينىنان جارالانىپ، گوسپيتالىعا تۇسەدى.
ەمدەلىپ شىققاننان كەيىن، كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن كۋرسقا جىبەرىلىپ، كىشى سەرجانت دارەجەسىن الادى. كوپ ۇزاماي كىشى لەيتەنانتتار دايارلايتىن كۋرستا 4 اي وقىپ، كىشى لەيتەنانت بولعاننان كەيىن، قايتا مايدانعا اتتانادى. باتىس مايدانىنىڭ ورشا تۇبىندەگى ءبىر ۇرىسقا ۆزۆود كومانديرى دارەجەسىندە قاتىسقان ول وڭ تىزەسىنە وق ءتيىپ، جاراقات الادى. گوسپيتالدە تاعى دا ەمدەلىپ شىعىپ، قايتادان باتىس مايدانى جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلادى. قاراماعىنا ۆزۆود بەرىلەدى. قيان-كەسكى سوعىس كەزىندە، تاعى دا جارالانادى. بۇل جولى وق وڭ قولىنا تيەدى. بip جارىم ايداي ەمدەلەدى. ءTاۋىر بولعاننان سوڭ ءوز بولىمشەسىنە تاعى جىبەرىلەدى. سوندا از ۋاقىت ىشىندە 3 رەت جارالانىپ، 3 رەت مايدانعا ورالدى. 1944 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا سۇراپىل ۇرىس باستالىپ، قورعانىستا جاتقان جاۋىنگەرلەر جاۋعا قارسى شابۋىلعا شىعىپ، ىلگەرى لاپ قويادى. ولاردىڭ اراسىندا فاشيستەردى وكشەلەي قۋىپ كەلە جاتقان بايەكە ءبىر مەزگىلدە قالپاقتاي ۇشادى. سول اياعى قاتتى جاراقاتتانعان، بىراق ءوزى امان. بۇل ءتورتىنشى ءارى سوڭعى رەتكى جاراقاتتانۋى ەدى. اقىرى سول اياعىن كەسۋگە تۋرا كەلدى. مىنە، وسىدان كەيىن ول ەلگە قايتارىلدى. «باستان قۇلاق ساداعا» دەسەك تە جالعىز اياقپەن ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ما؟ اۋەلى بالداقپەن ءجۇردى، ودان سوڭ اعاش اياق كيدى.
جارتى جانىن ەلىن، جەرىن قورعاۋ ءۇشىن بەرگەن بايەكە قادىرجانوۆ مۇگەدەكپىن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرا المادى. جيىرما ەكى جاسقا ەندى كەلگەن كەۋدەسىندە جانى، بويىندا تاۋداي تالابى بار جىگىت ەندى ەڭبەك مايدانىنا ارالاستى. ءوزى وقىعان ەڭبەكشى ورتالاۋ مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. قىزمەتتەگى بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا 1945 جىلدىڭ 13 تامىزىندا قارابۇلاق جەتىجىلدىق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولادى. ال 1948 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا XII الاكول اۋداندىق كومسومول كونفەرەنتسياسىندا اۋداندىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالادى.
سول تۇستاعى قوعامدىق، ساياسي جۇمىستارعا ارالاسا ءجۇرىپ، ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن تەرەڭ سەزگەن بايەكە ءارتۇرلى كەدەرگىگە قاراماي، تاباندىلىق كورسەتۋدىڭ ارقاسىندا اباي اتىنداعى قازاقتىڭ مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن، ودان كەيىن ماسكەۋدەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىن بىتىرەدى.
كوپتى كورگەن، بىلىكتىلىگى مىعىم، تالابى تاۋداي ماماننىڭ وسىدان بىلاي قىزمەت باسپالداعى دا جوعارىلاي بەرەدى. 1951 جىلعى ناۋرىزدان 1953 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن تالدىقورعان وبكوم پارتياسىندا نۇسقاۋشى، 1954 جىلى بىرنەشە اي تالدىقورعان قالالىق پارتكوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى، 1956 جىلى جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن، تالدىقورعان وبلىستىق پارتكوميتەتىندە ءبىر-ەكى اي نۇسقاۋشى، ودان سوڭ 1959 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن اكىمشىلىك جانە ساۋدا-قاراجات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. سول جىلى، تالدىقورعان وبلىسى الماتى وبلىسىنا قوسىلۋىنا بايلانىستى، ب. قادىرجانوۆ سەمەي وبكومىنىڭ اكىمشىلىك جانە ساۋدا-قاراجات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلدى. 1961-1968 جىلدارى سەمەي وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ ىستەدى.
بايەكە قادىرجانوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ اسا سۇبەلى كەزەڭى ونىڭ تالدىقورعانعا قايتىپ ورالۋىنا بايلانىستى. 1968 جىلدىڭ باسىندا تالدىقورعان وبلىسى قايتا قۇرىلعاندا ول وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپ ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. وسى قىزمەتتە زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن تابانى اۋماي 12 جىل بويى ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. مۇندا دا ىسكەرلىك تانىتىپ، قۇلشىنا ەڭبەكتەنىپ، جاستاردىڭ كاسىبي ماماندىق الۋىنا دا، بىلىمدەرىن كوتەرۋىنە دە ۇلكەن ءمان بەرىپ، بىلىكتىلىگىن، كۇش-قايراتىن جۇمسادى. جاڭادان كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليشەلەر اشۋعا بەل بۋىپ، قاي جەردە قانداي وقۋ ورنىن اشۋ كەرەك، ول ءۇشىن قانشا قاراجات كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى وبكوم، وبليسپولكوم عانا ەمەس، رەسپۋبليكالىق مەكەمەلەر، ءتىپتى، مينيسترلەر كەڭەسى مەن ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ الدىنا ۇنەمى قويىپ وتىرعان. ۋچيليشەلەر ۇيلەرىن عانا ەمەس، سالىقتى تۇزەتەتىن كومپلەكستەر، اۋداندار مەن قالالاردا ستاديوندار سالۋعا دا كوڭىل بولگەن. ءسويتىپ، ۇلكەن ناتيجەگە جەتكەن. ول كەلگەندە وبلىستا جەتى عانا ۋچيليشە بولسا، ونى جيىرما ەكىگە جەتكىزگەن. ولاردا سان مىڭداعان بالا وقىپ شىقتى.
زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن، رەسپۋبليكا اۋىر يندۋستريا قۇرىلىسى مينيسترلىگىندە كادرلار باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەدى. بىراق جاستايىنان سوعىستىڭ اۋىر ازابىن كورگەن، ەڭبەككە ارالاسقاننان بەرى دە تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ، ەل يگىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەسى سىڭگەن بايەكە ومىردەن ەرتە كەتتى. سوعىستان قالعان جاراسى سىر بەرىپ، الپىسقا قاراعان شاعىندا، 1983 جىلعى 7-تامىز كۇنى دۇنيە سالدى. بىراق، ارتىندا ابىرويلى ءىز قالدى، ونىڭ ءومىر جولى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە.
قاشاندا ادال ەڭبەك، ماڭداي تەرمەن تاپقان بايلىقتىڭ قادىرى ۇستەم بولادى. «حالىق – تارازى» دەگەندەي، قوعامنىڭ تىنىشتىعى، ءومىردىڭ وزگەرىسى، جۇرتتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەڭبەكتىڭ وتەۋى دە مول بولادى. بار سانالى عۇمىرىن وسىنداي ماقساتتارعا ارناعان بايەكە قادىرجانوۆتىڭ دا توككەن تەرى وتەلىپ، تالاي بيىك ماراپتتارعا يە بولدى. ونىڭ سوعىس جانە ەڭبەك مايدانىنداعى epلىگى مەن ەڭبەگى جوعارى باعالاندى. ەل قورعاۋ جولىنداعى ەرەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن قىزىل -جۇلدىز، «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرى مەن توعىز مەدالدىڭ يەگەرى اتاندى. بىرنەشە قۇرمەت گراموتاسى، توسبەلگىمەن ماراپاتتالدى. ولاردىڭ ىشىندە «قازاقستان كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇزدىگى»، «كسرو كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىن ەرەكشە اتاي كەتۋگە بولادى.
قوعامدىق قىزمەتتەگى قوماقتى ۇلەستەرى ءۇشىن VII، XIII تالدىقورعان قالالىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنا، ح تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسيالارىنا دەلەگات بولىپ قاتىستى. سونداي-اق، وبلىستىق كوميتەتتەرگە مۇشە بولىپ سايلانعان. 1950 جىلى الاكول اۋداندىق، سەمەي قالالىق (بىرنەشە مارتە) تالدىقورعان وبلىستىق كەڭەستەرىنە دەپۋتات بولدى.
ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە ەل-جۇرتى ەسكەرۋسىز قالدىرعان جوق. تالدىقورعان قالاسىندا ءبىر كوشەگە اتى بەرىلدى، سوندا تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا قويىلدى. الاكولدىڭ جاعاسىنا بۇدان 50 جىل بۇرىن سالدىرعان «جالىن» وقۋسپورت لاگەرىنە اتى بەرىلىپ، كەڭسە ءۇيىنىڭ قابىرعاسىنا مەموريالدىق تاقتا ءىلىندى. اتالعان «جالىن» وقۋسپورت لاگەرى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ، ساۋىقتىرۋ ورنىنا اينالعان. مۇندا جىل سايىن 1000-1500 ادام دەمالادى. بۇل كۇنگە دەيىن 50 مىڭعا جۋىق كىسى بولىپ، كولگە شومىلىپ، دەنساۋلىعىن جاقسارتقان. ءالى دە ەلگە قىزمەت ەتە بەرەتىنى انىق.
«وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن ۇلاعاتتى ۇعىم بار. قانداي دامىعان، قۋاتتى مەملەكەت بولسا دا جەكەلەگەن وتباسىنان قۇرالادى. ەلدىڭ ەرتەڭى دە سول وتباسىنان شىققان ءاربىر ازاماتتىڭ ەرىك-جىگەرىنە، ەڭبەگىنە، بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى. ادامزات اتاۋلىنىڭ ءوزى وسى وتباسى قۇرىلىمىنان ءوتۋ ارقىلى قالىپتاسقان. ۋاقىت جانە كۇندەلىكتى تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، وتباسى ماسەلەسى ءار ۇيدە ءارتۇرلى داستۇرمەن قالىپتاسادى. ويتكەنى ءار وتباسىنىڭ قالىپتاسقان وزىندىك مەنتاليتەتى بار. وعان قوسا، وتباسىنا قاتىستى ۇستانعان ەرەكشەلىكتەرى دە بولاتىنى بەلگىلى.
بالا كۇنىنەن تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان، سوعىستان كەيىنگى قايتا قۇرۋ جىلدارىنداعى قيىندىقتى ەلمەن بىرگە ەڭسەرگەن، قوعامدىق، ساياسي قىزمەتتەردە قاراپايىم حالىقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن بايەكە قادىرجانوۆ تا ءوز وتباسىن بەرەكەلى، ىنتىماقتى ۇستاپ، بالالارىن پاراساتتى، يناباتتى، ءبىلىمدى ەتىپ وسىرۋگە بارىن سالدى. وسى تۇستا ءومىردىڭ سان سىناعىنان سۇرىنبەي وتكەن بايەكە بالا، نەمەرە سۇيگەن باقىتتى ادام.
حالقىمىزدىڭ سان عاسىردان بەرگى دانالىعىنا قۇلاق اسساق، «ادامنىڭ باقىتى – بالادا» دەگەن ەكەن. كەز كەلگەن ادام ءومىر بويى، قۇنى جەتە المايتىن «باقىت» دەگەن قۇدىرەتتى ءسوزدىڭ ولشەمى، ءومىرىنىڭ جالعاسى ۇرپاعىمەن كەلەتىنىنە ءمان بەرمەۋى مۇمكىن. بىرەۋ باقىتتى بايلىقتان تاپقىسى كەلسە، ەندى بىرەۋلەرى داڭق پەن اتاقتان ، مانساپ پەن قىزمەتتەن ىزدەستىرەدى. مۇنىڭ ءبارى تۇسىنگەن ادامعا قولدىڭ كىرى سياقتى نارسە. ادامعا ناعىز باقىتتى – تاربيەلى ۇرپاعى عانا سىيلاي الادى. بايەكە قادىرجانوۆتى جار تاڭداۋدان جاڭىلدىرماي، ۇرپاق تاربيەسىنەن اداستىرعان جوق. اللا وعان مەيىرىن توگىپ، اقىلدى دا سىمباتتى ءزايتۋنا دەگەن جار قوستى. ەكەۋىنىڭ ءومىرى جاراستى، سىيلاستىعى مىعىم بولدى. ومىرگە 3 ۇل، 3 قىز اكەلىپ، ءبىلىمدى، بىلىكتى ەتىپ تاربيەلەپ ءوسىردى. بالالارى ءاليا، جاناس، تيمۋر، عاليا، بەرىك، ءاسيا اكە اماناتىن ارداقتاپ، انا تاربيەسىن كەيىنگى بۋىنعا جالعاستىرىپ ءجۇر. ءبارى دە جوعارى ءبىلىم العان، تاڭداعان ماماندىعىنىڭ يەسى، ءوسىپ-جەتىلگەن، ەل قاتارلى ەڭبەك ەتىپ، اكەلەرىنىڭ اتىن وشىرمەي، اتاعىن اسپانداتىپ جۇرگەن ۇرپاق.
وسى تۇستا بايەكە اعا تۋعان بالاسىنداي كورىپ كەتكەن كۇيەۋبالاسى ماقسۇت قۇلجانوۆ جايلى ايرىقشا توقتالا كەتكەن ءجون. ول دارىگەرلىك ماماندىعىن العاننان كەيىن، جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، اسا ەڭبەكقورلىق كورسەتە وتىرىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارلىق قىزمەتىنە دەيىن كاتەرىلگەن ازامات. مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ۆوز) كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جوعارى مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ، تاعى دا 14 جىل رەكتور بولعان. سونىمەن قاتار، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، ەۆروپالىق جانە ازيا-تىنىق مۇحيتتىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەپتەرى ا
اسسوتسياتسياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، يۋنيسەف، دۇنيەجۇزىلىك بانك، زدراۆپليۋس، بريتاندىق كەڭەس، تاعى دا باسقا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس جاساعان بىلىكتى مامان.
«ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» – دەيدى دانا حالقىمىز. ۇرپاق جالعاستىعىمەن ادامزات بالاسى مىڭ ەمەس، ودان دا كوپ عاسىر جاسايدى. «نادان جۇرتتىڭ كۇنى قاراڭ، كەلەشەگى تۇمان» دەپ مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جازعانداي، ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ تىرەگى – ءبىلىمدى ۇرپاق. سوندىقتان دا سانالى ۇرپاقتى تاربيەلەۋ، ونى قوعام مۇشەسى رەتىندە تانىتۋ كەز كەلگەن اتا-انانىڭ مىندەتى. قورىتا كەلگەندە، سوڭىندا وشپەس مۇراڭ، ول – ءوزىڭ تاربيەلەگەن ۇرپاعىڭ بولۋى كەرەك جانە سولاي بولماق. بۇل تۇرعىدان دا بايەكە قادىرجان ارتىنان سانالى ۇرپاق، ساليقالى بولاشاق ءوسىپ، ءوربىپ كەلە جاتقان تۇلعا. نەمەرەلەرى ايجان، جانار، تيمۋر، اسان، ومار، مارياننا، زارينا، الەن، جاننا ءوسىپ-جەتىپ اتالارىنىڭ ارۋاعى جەبەپ، قازىرگى زامانعا ساي تىرلىك ەتۋدە. شوبەرەلەرى ايپارا، ادەل، اللورا، اليا، لاۋرا، كاميلا، اديليا، ەرىك، دامير، الما، ەلينا، كاريم، كاميليا، ديانا، امير اتالارىنىڭ سالعان ءىزىن جارقىراتا جالعاستىراتىنى انىق.
بۇل، بايەكە قادىرجاننىڭ تۇتاس ءومىرىنىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارى عانا. «ادام ادامنان ءتالىم الادى» دەگەندەي، بۇل جازبامىز بولاشاعىن ادامزات وركەنيەتىمەن، قوعام وزگەرىسىمەن، ادامداردىڭ پاراسات-پايىمىمەن ۇشتاستىرا وركەندەتەمىن دەگەن جاستارعا وي سالسا بولدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز دا وسى.
قاجەت انداس











