JANMYRZANYŃ ASY
Janmyrza Tileuqabyl túqymy Orazaidyń balasy. Qyzaidyń 90-nan, endi birde 100-den asqan aqsaqaly dep 1790 jyly at shaptyryp as beredi. Búl asqa bi salauatymen Sarmyq bi jáne SHóńke qatysady. Asty Qaraǵai batyr júrgizedi. Astyń qalai ótkeni nemese onda qandai jol-josynnyń oryndalǵany turaly naqtyly aqparat joq. Biraq «Janmyrzanyń asynda Tórege qol tigizgen Sarmyqtyń bes qasqasy» degen ańyz búginge deiin úlkender arqyly bizge jetip otyr. Qazirde el Sarmyq bidiń auylyn Bes qasqa auyly dep ataidy.
Istiń jaiy bylai bolǵan:
Janmyrzanyń asynda qyzaidyń ataqty adamdaryna arnap tigilgen úige asqa kelgen Abylai, Ábilmámbet hannyń balalalry túsedi de, qyzai tóresi Núrasyl men Táńirberdiniń igi-jaqsylary jai úilerge ornalastyrylady. Kútim jaǵynan birdei bolǵanymen, oryn jaǵynan qorash kórinip qalady. Asqa soiylǵan malǵa Qúran oqylyp, bata jasalǵannan keiin Janmyrzanyń nemeresi bir aqsarbas qoidy jetelep kelip Sarmyq biden:
– Sarmyq ata, «Jańbyrmen jer kógeredi, batamen el kógeredi» deushi edi. Ózińizdei dualy auyzdy sheshen, sheshimdi azamat boludy armandap júrushi edim. Siz shyn yqylaspen batańyzdy berińiz, – dep bata súraidy.
Sonda Sarmyq bi qasynda otyrǵandarǵa qaramai qolyn jaiyp:
Auylyńnyń ardaǵy bol,
Halqyńnyń arlany bol.
Mártebeń biiktegi,
Zamannyń tarlany bol.
Elińniń erkesi bol,
Joryqtyń serkesi bol.
Jetim men jesirdiń,
Basyndaǵy kúrkesi bol.
Abyroiyń asa bersin,
Baq-dáuletiń tasa bersin.
Egeskeniń qúm qúshyp,
Jauyńnyń qúty qasha bersin.
Úryspaityn úlyń bolsyn,
Kerispeitin keliniń bolsyn.
Qyzyr daryp shańyraǵyńa,
Malyń óristi bolsyn, Allahuákpar!, – deidi.
Qyzai tóresi Núrasyldy bastap kelgen Táńirberdi jaǵy arnaiy úige túse almaǵanynan narazy bolyp túrǵanda, Sarmyq bidiń aq sarbasqa bata jasauy odan ary qúsalandyrady. Táńirberdi jaǵy Sarmyqty kekete: «Tóre túrǵanda qaraǵa jol qaida, nege tóreden jol súramai bata jasaidy», – dep shu kóteredi.
Sol kezde Sarmyq bi:
Barlyǵyn qylyp kúshiniń,
Orynsyz isti, búzǵan it.
Ózi bolǵan kisiniń,
Atategin quǵan it, – dep salady.
Sonda Núrasyl tóreniń janynda otyrǵan Táńirberdiniń bir áńgúdikteu ikisisi: «Ne dep ottap otyrsyń, itiń kim?», – dep Sarmyqty qamshymen salyp qalady. Sol-aq eken esik jaqta otyrǵan Sarmyqtyń Qoilybai, Qoishybai, Aryzbai, Ajybai, Maitbai syndy bes úly atylyp shyǵyp, janjal bastalady. Osy kezde araǵa túsken Qaraǵai batyr daudy toqtatyp, eki jaqty tatulastyrady. As dabyraly ótedi. Astyń sońynda tórege qol kótergen Sarmyqtyń bes balasyna aiyp tartyp, as taraidy.
Ásilinde, Qyzaidyń Sama tóresi dúnie salar aldynda bilikti úshinshi úly Núrasylǵa beredi. Biraq ol bilikti dúrys júrgize almaǵandyqtan 1800 jyldary Qyzai bileri keńes ashyp, Núrasyldaǵy tórelik bilikti Samanyń úlken úly Ábilpeiizge alyp beredi. Ábilpeiiz qyzailardy 1800 – 1840 jylǵa deiin 40 jyl bileidi.
Sarmyq bidiń tárbiesinde erjetken SHóńke Tileuberdi, Tileuqabyl rularyn bilep, Táńirberdigi Ermek, Begimbet, Derbisti sarmyq bilep, úsh bi Ábilpeiiz tórege tikelei baǵynǵan.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











