NOǴAIBEKTIŃ ASY
Noǵaibek Qojbanbetov 1891 jyly QHR Qúlja audanynyń Borbosyn-Súpitai degen jerinde Estemes bolystyń otbasynda tudy. Ol tústaǵy qyzailar arasynda páni bilim alatyn oqu orny bolmaǵandyqtan Noǵaibek dini bilim alady. 1905 jyly Estemes Soltangeldi ruyna aqalaqshy bolyp taǵaiyndalady. Osydan bastap Estemes Qúlja qalasyndaǵy noǵai, tatar kópesterimen sauda bailanysyn jasai bastaidy. Ol tústaǵy noǵai, tatarlar páni jáne dini oquǵa jetik bolǵandyqtan bilimi men biliktiligi Noǵaibekti qatty qyzyqtyrady. Osydan bastap Qúlja qalasyna baryp-kelip júrip, noǵai oqymystylarymen aralasa bastaidy. Olardyń bilimdarlyǵy Noǵaibekti qatty qyzyqtyryp, páni bilim aluǵa úmtylysy oyanady. Sonymen tilegin ákesine aityp, Qúlja qalasyndaǵy noǵai balalary oqityn jańasha oqu ornyna túsedi. Osy oqu ornyndaǵy birneshe jylda tereń bilim alǵan ol bilimin tereńdete túsu úshin Qazaqstanǵa baryp, oquyn jalǵastyruǵa bekinedi. Bastabynda ata-anasy qosylmaǵanymen noǵai, tatar oqymystylarynyń aralasuymen áke rúqsatyn alyp, 1913 jyly Ile generaly mekemesiniń joldamasymen Almatyǵa oquǵa jol tartady. Elimen qoshtasqan Noǵaibek Almatyǵa kelip, sol tústaǵy ónerkásip institutyna oquǵa qabyldanady. Bastabynda túrli qiyndyqqa dóp kelgenimen óziniń qaisarlyǵy, batyldyǵy, zeiin-zerdesiniń arqasynda úsh jarym jyl tapjylmai bilim alady. Demalys ailarynda Qazaqstannyń ózge qalalaryn aralap, oi-órisin keńite túsedi.
1917 jyly Reseide azamattyq soǵys bastalyp, qoǵamdyq jaǵdai kúrdelene túsedi. Birge oqyǵan studentterdiń kóbi áskerge qabyldanyp, shetelden kelgender eline qaitarylady.
Ol elinie qaityp, Qúlja qalasyna kelip, ejelgi dos-jarandarymen qaita tabysady. Ol kezde Estemes auyly Borbosynnan Kúnestiń Araltóbesine kóship ketken edi. Ol qystygúni itshana jaldap, 250 shyqyrym jerdegi auylyna keledi. Biraq Almatydaǵy mádenietti ortaǵa jan-tánimen beiimdelgen ony kóshpendi eldiń jútań tirligi túńildiredi. Ákesi Noǵaibekke óziniń aqalaqshylyq mansabyn bermekshi bolady. Biraq ol búl úsynystan bas tartyp, mektep ashyp, bala oqytyp, sauda jasap, eliniń mádeni, áleumettik, ekonomikalyq jaǵdaiyn jaqsartuǵa bel bailaidy. Al búl mansapty inisi Qanatbekke beruin ótinedi. Sonymen 1918 jyly Noǵaibek Qúlja qalasyna baryp, tatar oqymystysy Ábdolla jáne zaiyby Rábiǵany Araltóbeniń Jalshiine ertip kelip, kiiz úi tigip, bala oqytudy bastap ketedi. Oǵan alǵash ret Qanatbek, Sanatbek, Uán, Omaraqyn qatarly óz auylynyń balalaryn oqyta bastaidy. Kiiz úidiń qasynan jer úi qazdyryp, oǵan Rabiǵanyń jetekshiliginde Ómirjan, Ómirbek, Abaqan siyaqty qaryndastaryn oqytady. Búlar dini jáne páni oqudy birlestire oqi bastaidy. Sol jyly Soltangeldi ruynyń igi-jaqsylaryn jiyp, mektep, medrese salu turaly keńes qúrady. Qúljadan úiǵyr, ózbek ústalaryn shaqyrtyp, qystai auyl azamattaryna qúrylysqa kerekti aǵash materialdaryn tasytady. Jalshiden 150 adamǵa arnalǵan meshit qúrylysyn saldyryp, búl meshit 1960 jylǵa deiin Estemes meshiti atandy. Meshittiń janynan asty-ústi taqtaily 5 bólmeli mektep úiin saldyrady. Eń alǵash ret Moldaǵali osy mektepte bala oqyta bastaidy. Mektepke jasyna, bai-kedeiligine qaramai oquǵa yntaly adamdardyń bárin qabyldaǵan. 1936 jyly Qanatbek mektebi salynǵansha Araltóbe, Keńsudaǵy birden-bir mektep osy bolady.
Noǵaibek ózi ashqan mektepten oqyǵan bilimdi jastardy 1919-1920 jyldary Kúredegi (Qazirgi QHR Qorǵas audanynda) Myń-Ha shue tań (Qazaq-Mońǵol mektebi) jiberip oqytady. Sol qatarda Ospan, Ómirbek, Syraiylbek, taǵy basqa da talantty jastar bolady. Búl is osydan keiin de jalǵasady. Noǵaibek múnan ózge ónerkásipke, saudaǵa, eginshilikke den qoiyp, túńǵysh ret Jalshide teri óńdeu zauytyn iske qosyp, dúken ashyp saudany jandandyrady. Teri zauytynyń júmysyn keńeitu úshin Kúlbai saiynan ák kúidirip, qyshy maiy men qaragúl, qyzyl boyaudy Qúljanyń Dóńmazarynan alyp otyrǵan. Mánerlengen terige «Araltóbe sherketi» degen tańba basylyp, dúkenge shyǵarylǵan nemese basqa aimaqtarǵa satylǵan. Zauyt 6 jyl júmys istep, Noǵaibek qaitys bolǵan soń basqaryluy dúrys bolmai jabylady. 1918 jyly Qúlja qalasynan bir qyrǵyz, 2 tatar, 1 orys otbasyn, eki ógiz soqasymen auylyna aldyryp, SHalkóde jazyǵynan tyń ashyp, eginshilikti jolǵa qoyady. Egistikterdi sulandyru úshin «Kókózek» atty toǵan qazdyrady. Osyndai eńbektiń arqasynda Araltóbe, Keńsudaǵy eldiń egini mol shyǵyp, ónim eselep arta túsedi. Biraq ónim óńdeitin oryn bolmaǵandyqtan el qinalyp qalady. Osyny eskerip, Jalshidyń janynan aǵyp ótetin Qarasudan su diirmenin saldyryp, júrttyń múqtajdyǵyn sheshedi. Sondai-aq, Qarasudyń qysy-jazy qatpaityn ereksheligin paidalanyp, qaz-úirek baǵyp, qús sharuashylyǵyn da órkendetedi.
Almatydan auylyna qaityp, arada jeti jyl ótkende Kúnestiń eki qabyrǵasyna, Ile óńirindegi qyzai ana úrpaqtaryna salt atty suyq júrginshiler attandyrylady. Búl Kúnes óńirindegi ónerkásip, auyl sharuashylyǵy, sauda, bilim beru, taǵy da basqa salaǵa qan júgirtken Noǵaibektiń qaitys bolǵanyn habarlai attanǵan júrginshiler edi. Nebári 7 jyldyń ishinde jas ta bolsa elinie bas bola bilgen Noǵaibek, mine, osylai 34 jasynda qaitys bolady.
1925 jyly Noǵaibek Estemesúlynyń asy Kúnestiń Narat degen jerindegi Báigetóbede ótti. Oǵan Aqayaz, SHekirti, Sarbúlaq, SHapshal, Qaljat shekarasynan beri qaraiǵy búkil Qyzai jane Iledegi basqa rulardy shakyryp, asta-tók qonaq kútip, at shaptyryp, jorǵa salystyryp, baluan kúresken as beredi.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











