نوعايبەكتىڭ اسى
نوعايبەك قوجبانبەتوۆ 1891 جىلى قحر قۇلجا اۋدانىنىڭ بوربوسىن-ءسۇپىتاي دەگەن جەرىندە ەستەمەس بولىستىڭ وتباسىندا تۋدى. ول تۇستاعى قىزايلار اراسىندا ءپاني ءبىلىم الاتىن وقۋ ورنى بولماعاندىقتان نوعايبەك ءدىني ءبىلىم الادى. 1905 جىلى ەستەمەس سولتانگەلدى رۋىنا اقالاقشى بولىپ تاعايىندالادى. وسىدان باستاپ ەستەمەس قۇلجا قالاسىنداعى نوعاي، تاتار كوپەستەرىمەن ساۋدا بايلانىسىن جاساي باستايدى. ول تۇستاعى نوعاي، تاتارلار ءپاني جانە ءدىني وقۋعا جەتىك بولعاندىقتان ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى نوعايبەكتى قاتتى قىزىقتىرادى. وسىدان باستاپ قۇلجا قالاسىنا بارىپ-كەلىپ ءجۇرىپ، نوعاي وقىمىستىلارىمەن ارالاسا باستايدى. ولاردىڭ بىلىمدارلىعى نوعايبەكتى قاتتى قىزىقتىرىپ، ءپاني ءبىلىم الۋعا ۇمتىلىسى ويانادى. سونىمەن تىلەگىن اكەسىنە ايتىپ، قۇلجا قالاسىنداعى نوعاي بالالارى وقيتىن جاڭاشا وقۋ ورنىنا تۇسەدى. وسى وقۋ ورنىنداعى بىرنەشە جىلدا تەرەڭ ءبىلىم العان ول ءبىلىمىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ءۇشىن قازاقستانعا بارىپ، وقۋىن جالعاستىرۋعا بەكىنەدى. باستابىندا اتا-اناسى قوسىلماعانىمەن نوعاي، تاتار وقىمىستىلارىنىڭ ارالاسۋىمەن اكە رۇقساتىن الىپ، 1913 جىلى ىلە گەنەرالى مەكەمەسىنىڭ جولداماسىمەن الماتىعا وقۋعا جول تارتادى. ەلىمەن قوشتاسقان نوعايبەك الماتىعا كەلىپ، سول تۇستاعى ونەركاسىپ ينستيتۋتىنا وقۋعا قابىلدانادى. باستابىندا ءتۇرلى قيىندىققا ءدوپ كەلگەنىمەن ءوزىنىڭ قايسارلىعى، باتىلدىعى، زەيىن-زەردەسىنىڭ ارقاسىندا ءۇش جارىم جىل تاپجىلماي ءبىلىم الادى. دەمالىس ايلارىندا قازاقستاننىڭ وزگە قالالارىن ارالاپ، وي-ءورىسىن كەڭىتە تۇسەدى.
1917 جىلى رەسەيدە ازاماتتىق سوعىس باستالىپ، قوعامدىق جاعداي كۇردەلەنە تۇسەدى. بىرگە وقىعان ستۋدەنتتەردىڭ كوبى اسكەرگە قابىلدانىپ، شەتەلدەن كەلگەندەر ەلىنە قايتارىلادى.
ول ەلىنىە قايتىپ، قۇلجا قالاسىنا كەلىپ، ەجەلگى دوس-جاراندارىمەن قايتا تابىسادى. ول كەزدە ەستەمەس اۋىلى بوربوسىننان كۇنەستىڭ ارالتوبەسىنە كوشىپ كەتكەن ەدى. ول قىستىگۇنى يتشانا جالداپ، 250 شىقىرىم جەردەگى اۋىلىنا كەلەدى. بىراق الماتىداعى مادەنيەتتى ورتاعا جان-تانىمەن بەيىمدەلگەن ونى كوشپەندى ەلدىڭ جۇتاڭ تىرلىگى تۇڭىلدىرەدى. اكەسى نوعايبەككە ءوزىنىڭ اقالاقشىلىق مانسابىن بەرمەكشى بولادى. بىراق ول بۇل ۇسىنىستان باس تارتىپ، مەكتەپ اشىپ، بالا وقىتىپ، ساۋدا جاساپ، ەلىنىڭ مادەني، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا بەل بايلايدى. ال بۇل مانساپتى ءىنىسى قاناتبەككە بەرۋىن وتىنەدى. سونىمەن 1918 جىلى نوعايبەك قۇلجا قالاسىنا بارىپ، تاتار وقىمىستىسى ءابدوللا جانە زايىبى رابيعانى ارالتوبەنىڭ جالشيىنە ەرتىپ كەلىپ، كيىز ءۇي تىگىپ، بالا وقىتۋدى باستاپ كەتەدى. وعان العاش رەت قاناتبەك، ساناتبەك، ءۋان، وماراقىن قاتارلى ءوز اۋىلىنىڭ بالالارىن وقىتا باستايدى. كيىز ءۇيدىڭ قاسىنان جەر ءۇي قازدىرىپ، وعان رابيعانىڭ جەتەكشىلىگىندە ءومىرجان، ومىربەك، اباقان سياقتى قارىنداستارىن وقىتادى. بۇلار ءدىني جانە ءپاني وقۋدى بىرلەستىرە وقي باستايدى. سول جىلى سولتانگەلدى رۋىنىڭ يگى-جاقسىلارىن جيىپ، مەكتەپ، مەدرەسە سالۋ تۋرالى كەڭەس قۇرادى. قۇلجادان ۇيعىر، وزبەك ۇستالارىن شاقىرتىپ، قىستاي اۋىل ازاماتتارىنا قۇرىلىسقا كەرەكتى اعاش ماتەريالدارىن تاسىتادى. جالشيدەن 150 ادامعا ارنالعان مەشىت قۇرىلىسىن سالدىرىپ، بۇل مەشىت 1960 جىلعا دەيىن ەستەمەس مەشىتى اتاندى. مەشىتتىڭ جانىنان استى-ءۇستى تاقتايلى 5 بولمەلى مەكتەپ ءۇيىن سالدىرادى. ەڭ العاش رەت مولداعالي وسى مەكتەپتە بالا وقىتا باستايدى. مەكتەپكە جاسىنا، باي-كەدەيلىگىنە قاراماي وقۋعا ىنتالى ادامداردىڭ ءبارىن قابىلداعان. 1936 جىلى قاناتبەك مەكتەبى سالىنعانشا ارالتوبە، كەڭسۋداعى بىردەن-ءبىر مەكتەپ وسى بولادى.
نوعايبەك ءوزى اشقان مەكتەپتەن وقىعان ءبىلىمدى جاستاردى 1919-1920 جىلدارى كۇرەدەگى (قازىرگى قحر قورعاس اۋدانىندا) مىڭ-حا شۋە تاڭ (قازاق-موڭعول مەكتەبى) جىبەرىپ وقىتادى. سول قاتاردا وسپان، ومىربەك، سىرايىلبەك، تاعى باسقا دا تالانتتى جاستار بولادى. بۇل ءىس وسىدان كەيىن دە جالعاسادى. نوعايبەك مۇنان وزگە ونەركاسىپكە، ساۋداعا، ەگىنشىلىككە دەن قويىپ، تۇڭعىش رەت جالشيدە تەرى وڭدەۋ زاۋىتىن ىسكە قوسىپ، دۇكەن اشىپ ساۋدانى جانداندىرادى. تەرى زاۋىتىنىڭ جۇمىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن كۇلباي سايىنان اك كۇيدىرىپ، قىشى مايى مەن قاراگۇل، قىزىل بوياۋدى قۇلجانىڭ ءدوڭمازارىنان الىپ وتىرعان. مانەرلەنگەن تەرىگە «ارالتوبە شەركەتى» دەگەن تاڭبا باسىلىپ، دۇكەنگە شىعارىلعان نەمەسە باسقا ايماقتارعا ساتىلعان. زاۋىت 6 جىل جۇمىس ىستەپ، نوعايبەك قايتىس بولعان سوڭ باسقارىلۋى دۇرىس بولماي جابىلادى. 1918 جىلى قۇلجا قالاسىنان ءبىر قىرعىز، 2 تاتار، 1 ورىس وتباسىن، ەكى وگىز سوقاسىمەن اۋىلىنا الدىرىپ، شالكودە جازىعىنان تىڭ اشىپ، ەگىنشىلىكتى جولعا قويادى. ەگىستىكتەردى سۋلاندىرۋ ءۇشىن «كوكوزەك» اتتى توعان قازدىرادى. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ارالتوبە، كەڭسۋداعى ەلدىڭ ەگىنى مول شىعىپ، ءونىم ەسەلەپ ارتا تۇسەدى. بىراق ءونىم وڭدەيتىن ورىن بولماعاندىقتان ەل قينالىپ قالادى. وسىنى ەسكەرىپ، جالشيدىڭ جانىنان اعىپ وتەتىن قاراسۋدان سۋ ديىرمەنىن سالدىرىپ، جۇرتتىڭ مۇقتاجدىعىن شەشەدى. سونداي-اق، قاراسۋدىڭ قىسى-جازى قاتپايتىن ەرەكشەلىگىن پايدالانىپ، قاز-ۇيرەك باعىپ، قۇس شارۋاشىلىعىن دا وركەندەتەدى.
الماتىدان اۋىلىنا قايتىپ، ارادا جەتى جىل وتكەندە كۇنەستىڭ ەكى قابىرعاسىنا، ىلە وڭىرىندەگى قىزاي انا ۇرپاقتارىنا سالت اتتى سۋىق جۇرگىنشىلەر اتتاندىرىلادى. بۇل كۇنەس وڭىرىندەگى ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ساۋدا، ءبىلىم بەرۋ، تاعى دا باسقا سالاعا قان جۇگىرتكەن نوعايبەكتىڭ قايتىس بولعانىن حابارلاي اتتانعان جۇرگىنشىلەر ەدى. نەبارى 7 جىلدىڭ ىشىندە جاس تا بولسا ەلىنىە باس بولا بىلگەن نوعايبەك، مىنە، وسىلاي 34 جاسىندا قايتىس بولادى.
1925 جىلى نوعايبەك ەستەمەسۇلىنىڭ اسى كۇنەستىڭ نارات دەگەن جەرىندەگى بايگەتوبەدە ءوتتى. وعان اقاياز، شەكىرتى، ساربۇلاق، شاپشال، قالجات شەكاراسىنان بەرى قارايعى بۇكىل قىزاي جانە ىلەدەگى باسقا رۋلاردى شاكىرىپ، استا-توك قوناق كۇتىپ، ات شاپتىرىپ، جورعا سالىستىرىپ، بالۋان كۇرەسكەن اس بەرەدى.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











