«تسين پاتشالىعى گاۋزۋڭنىڭ وردا ەستەلىگى» 725 توم، 1، 2 بەتتەرىندە جازىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا قىرعىزدار 1766 جىلدارى قازاقتارعا قارسى ءۇش رەت شابۋىل جاسايدى. وسى كەزدە سىر بويىنداعى قىزايلار اۋىر شىعىنعا ۇشىرايدى. 1770 جىلى ابىلاي حان، قاراكەرەي قابانباي باتىر، قىزاي ەسەنگەلدى، تاعى دا باسقا باتىرلار باستاعان قازاق جاساقتارى قىرعىزدارعا قارسى جورىققا شىعادى. «ابىلاي قولى قارابالدان دەگەن جەردە بۇراتتارمەن (قىرعىزدار) سوعىستى. قىرعىزداردىڭ ەر-ايەل، مال-مۇلكى تالاۋعا ءتۇستى. بۇراتتاردىڭ اتەكە باستاعان ادامدارى تالاس دەگەن جەرگە دەيىن قۋىپ كەلگەن ەدى. بىراق سوڭىندا كۇيرەي جەڭىلدى. مىڭنان ارتىق ادام ءولىپ، مىڭنان ارتىق ادام تۇتقىن بولدى. ولاردىڭ اراسىندا قىرۋار ەلباسىلارى بار ەدى. ءسويتىپ قازاقتار ءوش الۋ ءۇشىن بۇراتتاردىڭ ويران-توپىرىن شىعاردى» دەلىنەدى «تسين پاتشالىعى گاۋزۋڭ وردا ەستەلىگى» 985 توم 28 بەتتە.
بۇل جورىق تۋرالى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دا جازبالارىندا كەزدەسەدى: «داڭقى كۇشتى بولعان سوعىسقا قىرعىزداردىڭ وڭى مەن سولى تۇگەل قاتىناسقان سولتى مەن ساياق رۋى تالقاندالىپ، اتاقتى جايىل باتىر ولتىرىلەدى دە، بۇل سوعىس «جايىلدىڭ قىرعىنى» دەپ اتالادى. بۇعى رۋىن ىستىقكولدە قيراتىپ، توناپ الادى. الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ اتەكە جىرىق باتىرى دا، باسقالارى دا سوندا بولادى. توقاشتىڭ قارا توبەسى قازاقتاردىڭ توپتالىپ تونگەن جەرىنە اينالادى. الاتاۋ قىرعىزدارى جانتۇرشىگەرلىك قىرعىنعا ۇشىرايدى. شوڭباعىش رۋىنان تەك بولعانى ەكى اۋىل عانا، شوڭ تالقان تارماعىنان نەبارى 40 ادام امان قالادى… جايىلدىڭ قىزى اتەكەنىڭ ايەلى بيكەمجاننىڭ جوقتاۋىن قىرعىزدار وسى كەزگە دەيىن جىرلايدى. وسى ۇرىستىڭ ناتيجەسىندە كوكشەتاۋدا ءبىتىم جاسالىپ، الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ بارشا رۋ وكىلدەرى بارادى. بۇدان بىلاي ءبىر-بىرىمىزگە شاپپايمىز دەپ ۋادەگە كەلەدى». وسىدان سوڭ قازاق، قىرعىزدىڭ جايلاۋ ءبولىسى جاسالىپ، ابىلاي حان تۇتقىن قىرعىزداردى جاڭا قىرعىز، باي قىرعىز دەپ ەكى بولىس ەتىپ قىرادى.
وسى ۇرىستا وسىعان دەيىن «قاپتاعايلاپ!» شاباتىن ەسەنگەلدى باستاعان قىزاي جاساقتارى «تانىساڭ قىزايىڭمىن، تانىماساڭ قۇدايىڭمىن» دەپ اتتانداپ، ۇرىسقا كىرەدى. وسىدان بىلاي بۇل قىزايلاردىڭ ۇرانىنا اينالىپ، جوڭعارعا قارسى الاكول، تالقى شايقاستارىندا (حVIII عاسىر)، شاۋەشەك سوعىسىندا (ءحىح عاسىر)، سىبانقۇلمەن سوعىستا (ءحىح عاسىر)، بۇراتالاداعى موڭعولدارمەن قىرقىستا (ءحىح عاسىر)، كۇنەس باسىنداعى تورعاۋىتتارمەن جەرگە تالاستا (حح عاسىر)، ءۇش ايماق توڭكەرىسى (حح عاسىر)كەزىندە قىزاي جىگىتتەرى وسى ۇرانمەن اتتانداپ شاپقانى ءمالىم. بۇل ۇراندى وسى كۇندە وزگە رۋلار دا ءوز ىڭعايىنا قاراي قولدانىپ جۇرگەندەرى بار.
ولمەگەن قۇل التىن اياقتان اس ىشەدى
قۇداينازار باتىر (1698) قايتىس بولىپ، ەلدەگى امەنگەرلىككە مويىنسۇڭعىسى كەلمەگەن تويىن شەشەمىز جولىمبەت، ەسەنكەلدى، سولتانگەلدىنى ەرتىپ، توركىنى سارىۇيسىندەرگە جولعا شىعادى. جول بويى شارشاپ، اشىقتىق دەپ جىلاعان بالالارىنا. «ءتىرى بولساڭدار التىن اياقتان اس ىسشەسىڭدەر» دەپ جۇباتادى. كەيىن ەسەنكەلدى تسين يمپەرياسىنىڭ حانى تسيانلۋننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، حان ورداسى بەرگەن قوناقاسىدا اس تارتىلعان التىن ىدىستاردى كورىپ، جىميىپ كۇلىپتى. ونىڭ توسىن ارەكەتىنە تاڭىرقاعان حان سەبەبىن سۇراعاندا، ەسەكەڭ وسى اڭگىمەنى ايتقان ەكەن. تويىن شەشەمىزدىڭ اقىلدىلعىنا ءتانتى بولعان تسيانلۋڭ حان تەك حان ورداسىنىڭ حانشايىمدارى كيەتىن جىبەك ماتادان ادىپتەلگەن كامزولدى سىيعا تارتىپ. سودان باستاپ: «ءتىرى بولساڭ التىن اياقتان اس ىشەسىڭ» دەگەن ءسوز قىزايلار اراسىندا قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتەدى.
1) قۇداينازار باتىر – تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قول باستاعان باتىرلاردىڭ ءبىرى. 1698 جىلعى قىزىلجار شايقاسىندا قىزى كۇلايىم ەكەۋى قايتىس بولىپ، ارتىندا قالعان جولىمبەت، ەسەنكەلدى، سولتانكەلدى اتتى ءۇش ۇلى «ءۇش جەتىم» دەگەن اتپەن تاريحقا قالعان.
سەنىڭ اتىڭ ەەنكەلدىنىڭ (1) بوزتارلانىنان(2) نەسى ارتىق؟
1) ەسەنكەلدى قازاقتان شىققان ەڭ العاشقى ديپلوماتتاردىڭ ءبىرى، قىزاي ەلىنىڭ ءبيى، ابىلايحاننىڭ سەنىمدى سەرىگى، قابانباي باتىردىڭ ۇزەڭگى جولداسى.
2) بوزتارلان – ەسەنكەلدىنىڭ جورىقتاردا مىنەتىن سەنىمدى كولىگى.
ءبىر جىلى تورعاي دەگەن ادام سۇراپ ءمىنىپ، قۋعىنشىلاردان قاشقاندا قۇيعا باتىپ ولەدى. ەلگە كەلگەن سوڭ ەل ادامدارى سول تۇستاعى ەردىڭ قۇنى 200 جىلقى، 50 تۇيە، مىڭ قوي دەگەن بەلگىلەمەگە ساي تورعايعا 200 جىلقى تولەم بەرۋدى شەشەدى. بۇعان ەسەنگەلدى ريزا بولماعان سىڭاي تانىتادى. ءبىتىم جاساۋشىلار ازسىنىپ وتىر دەپ «قايتا اقىلداسۋعا» ىڭعاي تانىتقاندا ەسەنگەلدى:
– ۇرپاعىما ءورت بولىپ كەتەر، بوزتارلان ماعان كەلگەندە بەستى ات بولاتىن. ءبىر بەستى الىپ بىتەمىن، – دەپ، ءبىر بەستى الىپ ءبىتىسىپتى.
وسىدان بىلاي ەل اراسىندا ات داۋى بولسا: «سەنىڭ اتىڭ ەسەنگەلدىنىڭ بوزتارلانىنان نەسى ارتىق؟» دەگەن قاناتتى ءسوز پايدا بولىپ، كۇنى-بۇگىنگە دەيىن ەل اراسىندا ايتىلىپ ءجۇر.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











