Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

جاركەنت ۋەزىندە

admin
2026/08/31
قاجەت دەرەك
0
Жаркент уезінде

باسى:

تامىزدىڭ 20-سىندا توقپاقتان پودپولكوۋنيك گەيتسەننىڭ وتريادى ىستىقكۆلگە كەلدى. ورىنبوردىڭ كازاك-ورىسى نارىنعا شىقتى. الماتىدان قاراقولعا تۋرا جولمەن تاۋ اسىپ, پەشكوۋتىڭ كۆپ ەسكەرى كەلدى. فەرعانا جاقتان فرۋنزەنىڭ قولى قۇيىلدى.

وسى ەسكەردىڭ تەپكىسىنە شىداي الماي قازاق-قىرعىز قىتاي شەگىنە ۈرىكتى. قىرعىزدىڭ بىر بۆلىگى ىستىقكۆلدىڭ تۈستىك جاعىنداعى سىرتتى بويلاپ, قاشقارعا قاشتى. ەندى بىرى كەڭسۋ, سانتاس اسۋىمەن قارقارانى قىرقا باسىپ ۆتىپ, قۇلجا اۋدانىنا جەتتى.

قاشقارعا قاراي كۆشكەن ەل ورىستىڭ تەپكىسىن ونشا كۆرگەن جوق. ولار ارتىنا جاساق سالىپ, ۈركىپ وتىردى. تاۋلاردىڭ قيىن اسۋلارىنان ورىس اسا المادى. بىراق ەلدىڭ مالى جولدا كۆپ شاشىلىپ قالدى. ونى ايداپ الۋعا اتتانىپ كەلگەن قىرعىزدار مەن ورىس ەسكەرى اتىسىپ قالىپ وتىردى.

تەكەستىڭ باسىنان اسا قۇلجاعا تارتقان قازاق-قىرعىزدى ەر جەردە (پرەوبراجەنسك پوسەلكەسىندە, كەڭسۋدا, قارقارادا, نارىنقولدا) توقسان توسقاۋىلعا جولىعىپ جامان شىعىندالدى. نارىنقولعا ۈركىپ بارعان البان ۈستىنە قىرعىز كۆشىپ كەلدى. ودان ارى قىتاي شەگىنە ۆتكىزبەدى. مالعا شۆپ تاۋسىلدى. ەل «ورىس كەلىپ قالادى» دەپ قويانشا قورىقتى. «ات بەر, كۆلىك بەر», تاي-تۇياق, جامبى… تاعى تالاي نەرسەلەر سۇراپ قىتاي, قالماقتىڭ ۇلىقتارى ەلدىڭ ەسىن شىعاردى. «تارتۋ-تارالعى بەرسەڭ ۆتكىزەمىز» دەپ الداپ كۆپ نەرسە الدى. ەل ەبدەن شاشىلدى.

بۇل ۋاقىتتا تۈركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى قۇلجا, شەۋەشەكتەگى ورىس كونسۋلدارىنا, قىتاي ۇلىقتارىنا «ۈرىككەن ەلدى ۆتكىزبە» دەپ حابار قىلعان ەدى. ەشەيىن سۆزگە جۇباۋراتىپ الداپ مالىن, تارتۋىن الا بەردى.

الباندى قۋعان بەرگتىڭ ەسكەرى بەرى جاعىنان جەتتى. ەل تايلى-تاياعىمەن اتقا مىنىپ, الدىنان شىعىپ سوعىسپاق بولدى. بۇلاردىڭ ىشىندە تۇتقىننان قاشقان بىر تۈرىك وفيتسەرى دە بار ەدى. وسى قازاقتار قارا كۆرسەتىپ اتىسىپ, اسۋدا ورىس ەسكەرىن بىر كۈن توقتاتتى. بىر كۈننەن سوڭ ورىس ەسكەرى زەڭبىرەكتىڭ استىنا الىپ قۋدى..

ەل ۈركىپ, قالماقتىڭ, اي-شايىنا قاراماي, شەكارادان ۆتىپ كەتتى. ەلدىڭ مالى, ۈيى, مۈلكى شاشىلىپ, دالادا قالدى. جاياۋ جالپى شەكارادان ارى ۆتتى. قىتاي شەرىگى يىرىپ قويىپ بىلگەنىن ىستەدى.

ورىس ەسكەرى تاۋ جاعالاپ وتىرعان قىرعىزعا جەنە سوقتىعىپ, قۆپ ادامدى قىرىپ, مال-مۈلكىن تاعى تالاپ الدى. قىتاي, قالماقتاردىڭ شەرىگى ورىس جەرىنە ايدايمىن دەپ قورقىتىپ, ات-اتاندى, التىن, اق كۈمىستى قولى بىلىپ الىپ جاتىر.

سۆيتىپ قازاق-قىرعىز بەت-بەتىمەن شەكارادان ۆتىپ, قىتاي جەرىنە سىڭىپ كەتىستى. نارىنقول, سۈمبە شەكاراسىنان ۆتكەن ەل ۆتە كۈيزەلدى. نە قىتايعا, نە ورىسقا سييا الماي تاۋدىڭ بىر قىسپاعىندا قالدى. مال جۇتادى, ەل اشىقتى. قالماقتىڭ باستى كىسىلەرىنىڭ قولتىعىنا ەل كىرە باستادى. ەركىم ۆز اۋىلىن سىيدىرماق بولىپ ادامىن دا, مالىن دا قالماق جۋاندارىنا تارتۋعا تارتتى.

مۋزارتتىڭ ساعاسىنان ۆتىپ شىققان قىرعىزدارعا قالماق مىلتىق اتىپ, «ورىس كەلىپ قالدى» دەپ قورقىتىپ, ۈركىتىپ جىبەردى. 10 مىڭ ۈيگە جۋىق ەلدىڭ بار مالىن تالاپ الدى. وسى قورىققان ەل مۋزارتتىڭ اقىرعان سۋىنا تۈسىپ كەتىپ, بىرتالايى سۋعا كەتتى (150-دەي ادام دەسەدى). كەرى-قۇرتاڭ, كەمپىر-شال, اۋرۋ, جارالى, جاس بالا,  وسى قالماقتىڭ شوشىتقانىنا تار اسۋدا تايعاق قييادا قىرىلىپ قالدى.

سۈمبە, پىشپەك اراسىنان ۆتكەن قازاقتار دا مالدان ەبدەن ايىرىلىپ جاياۋ-جالپى قىتايداعى قازاق جەرىنە جەتتى. وندا ەل بالاسىن, قىزىن ساتىپ بەت-بەتىمەن جان باعۋعا تەلىم-تەلىم بولىپ, توزىپ كەتتى. باسىن كۈيىتتەگەن قازاقتار قىتايدىڭ ۈرىمشى دەگەن قالاسىنا دەيىن جەتتى.

قىتاي, قالماق جازانى قامشىمەن ۆتەيدى. كۆرىنگەن قازاقتى كۈرسىلدەتىپ ساباپ جاتقانى. بىرى ۇرمايدى, بەرى ۇرادى. اقىرىن ۇرمايدى, جالاڭاشتاپ سويىپ سالادى. كەيبىرەۋلەر قامشى ۈستىندە ۆلىپ تە كەتتى. كەيبىرەۋى شىرىگەن جارا بولىپ, جاتىپ جازىلدى.

قىتاي شەرىگى ەلدى قىستاي شەكاراعا قامادى. بىراق ەل بويى ۈيىر بولىپ العان سوڭ كۈندە ۇرلانىپ كۆشىپ, ارى ۆتىپ تاۋسىلدى. شەرىكتىڭ قولىندا 400-دەي ۈي قالدى.

جەلتوقسان ىشىندە قۇلجادان قىتايدىڭ شامۋزا دەگەن ۇلىعى 300 شەرىگىمەن كەلىپ, شەكاراعا جاقىن مويىنشا دەگەن جەردەن ۈي تىكتىرىپ جاتتى. قالماق-قازاقتىڭ, قىرعىزدىڭ اراسىنداعى جاۋاپتى قولعا الىپ, قازاقتىڭ مالىن تالاۋعا باسشى بولعان 5-6 قالماقتى اتىپ جىبەردى. شامۋزا قالماقتىڭ اتاقتى كىسىلەرى: تۆرگە, تۆرە بوتا, باتمولدا, قورعا,. بايىن جىرعاپ سيياقتى باستى ادامدارىن شاقىرىپ ەدى. بۇلار قورىققانىنان قاشقاقتاپ, بارماي قويدى. قايتا ەلگىلەر قازاقتىڭ ادامدارىنا جالىنىپ, تىعىلا بەردى.

قازاق قۇزعىندارى قالماق قۇزعىندارىنان جاۋاپ الىپ, شامۋزادان انا قالماق جۋاندارىنىڭ كىنەسىن سۇراپ الدى. «قازىر جيىپ بەر» دەپ دىعىرلاتىپ, تالانعان مالدى جيناتقالى جاتقاندا ونىڭ مەرزىمىن بىر ايعا ۇزارتتىردى. بىراق شامۋزا كەتكەن سوڭ قازاق-قىرعىزعا قالماق العان مالدان شاقا بەرگەن جوق. بىراق باياعى ەۋەنگە سالىپ, قازاقتى قاناي باستادى.

قىتاي شەرىگىنىڭ قولىندا قالعان 400 ۈيگە, شەرىك كۆرمەگەندى كۆرسەتتى. 50 باسى, ون باسى سايلاپ, بىرىن بىرىنە مىندەتتى قىلىپ, قاشپاسقا قاتاڭ قاھار قىلدى. بۇل تىپتى اقسۈيەك بولىپ جۇتاتتى, اشىقتى. بىر جىلقى بىر پۇت ۈن بولدى. بارا بارا بارلىق مالدى بەرسە دە بىر دەن تابىلمادى. ەل جاسىمىق جەپ, اۋرۋ ارالاسىپ, شىبىنداي قىرىلدى. جات جەردە, بۆتەن قونىسقا ۈركىپ كەلىپ, كۈندىز ۇلارداي شۇلاپ, كىسى قويدى. بۇلاردىڭ ادامى تاماققا ساتىلدى. ەسىرەسە قىز بالالار ساۋداعا تۈستى. ونىڭ ۈستىنە شەرىك, تۇرعىن قالماق تاعى تالاپ, قىز, قاتىننىڭ تاۋىرىن قۇرىقتاپ ۈلەستى. ەسىرەسە, قىرعىز ساياق دەگەن ەل ۆتە جۈدەدى. سوندا دا كەدەي, ناشار جاعى جانشىلدى. ساتىلدى, تورعايداي توزدى. ەلدەگى جۋاندار, قۋلار وندا تاعى سوزىپ, ەيتەۋىر 5-10-نان مال تۇقىمىن الىپ قالعاندارى دا بولدى. مۇندايلار شەرىك پەن قالماقپەن شىعىستى. ولارعا تيمەدى. مالىن شۆپتى جەرگە باقتى.

كيىمسىز كەدەي جولدا ۈسىپ ۆلدى. اش ادام اشتان ۆلدى. ۇلى سەلەبە بولىپ, ادام جۇتادى.

ۈرىككەن ەلدىڭ ىشىندە بولعان البان جىگىتى جايپاقۇلى ماناپ ايتادى: «بىز قىتاي جەرىنەن قايتىپ كەلە جاتقاندا ايداعان مالدان جولدا ۆلگەن قوي ارتقان قابى جىرتىلىپ, تۆگىلگەن تارىداي ەكەن. قويدىڭ قىستاعان جەرىن كۆرسەك, ۆرىستە قوراداعىداي جۇتاپ, جاتىپ قالىپتى», – دەيدى.

بوستاندىق بولعان سوڭ ەلدى قىتاي ەرىكسىز كۆشىردى. قازاق باسىندا «نيكولاي تۈستىگە» سەنبەدى. سوندىقتان تەنتىرەپ, تەلىم-تەلىم بولىپ جۈرسە دە ورىستىڭ ۋىسىنان امان بولۋعا تالاپ ەتتى. بىراق قىتاي كۆشىردى. جاپپاي ۈي كۆرسە «كۆش» دەپ ۇراتىن بولدى. ەل مالدى استىققا ايىرباستادى. تۇرعىن ەل ۈرىككەن ەلدىڭ مالىن ۆزدەرىنشە بازار اشىپ, ساۋدالاپ الىستى. وسى بىر اي ەل ايداۋدا بولدى. كۆشتە سەن-سالتانات جوق. قۇرىم كيىز, قورجىن ارقالاعان جاياۋ كۆش. ەل اشۋ, اۋرۋ, كۈيسىز كۆش. ال ەندى كۈن-تۈن قۋىپ, قىتاي شەرىگى قىرىپ جىبەردى. جولدا ىلەسە الماي بولدىرىپ تۇرىپ, جاتىپ ۆلىپ قالعاندار كۆپ بولدى.

مۇنى كۆرگەن ماناپ ايتادى. بولدىرعان اش ادام كەلە جاتىپ        تەلتىرەكتەپ جىعىلادى ەكەن. قايتىپ باس كۆتەرمەيدى. سۋ سۇرايدى. باسىن كۆتەرە الماي توقپاقتاپ جاتىپ ۆزەۋرەپ ۆلىپ كەتەدى. قونعان جەرگە وت جاعىپ اينالا وتىرىپ بوي جىلىتقان سوڭ, قيسايىپ جاتىپ, تۈگەلىمەن قىرىلىپ قالعاندار بولدى».

«ورىس جەرىنە» كەلگەن سوڭ ۆتكەن جىلعى ۆش ورىستار, تۇرعىن تەنتەكتەر بوستاندىقتىڭ بوسالاڭ ۋاقىتىندا تاعى شاۋىپ, تالاپ بىلگەنىن ىستەپ جاتتى.

وسى الاكۆزدىكتىڭ اياعى شەكاراعا جاقىن, ۈرىككەن ەلدەرگە 18-19-شى جىلداردا دا ۈلكەن تىنىشسىز بولدى.

قىرعىزدى دا قىرىپ-جويىپ, ايداپ, قاراقولعا اپاردى. پىشپەك ۋەزىنەن ۈرىككەن قىرعىزدى نارىنعا, سىرتقا يىردى. كۆتەرىلىس بولعان جەر – شۋ بويى, قوشقار الابى, ىستىقكۆل تۆڭىرەگى – بارلىعىنا دا ورىس وتىرعىزىلۋعا قام قىلىنعانى جوعارى دا ايتىلدى. قىرعىزدىڭ ۆز قونىس-مەكەنى ۆزىنە تيمەدى. ورىستىڭ ەڭ مىقتى دۇشپانى قىرعىز ۇلتى سانالدى. 17-جىلدىڭ قىسىندا 500 ۈي ارىق تۇقىمى دەگەن قىرعىز رۋىن شەلەك تاۋىنا قاماپ تاستادى.

ورىستاردىڭ قازاق-قىرعىزدى توپىرلاتىپ اتا بەرەتىنىن كۆپكە سوزىلدى. قالادان بىر ورىس مىلتىقپەن شىقسا, ونىمەن جولىققانى قايدا باراسىڭ دەسە «ەكى اياقتى كيىك اتامىن» دەيتىندى, البان ىشىندەگى كازاك-ورىس ەدەيى اۋىزعا الاتىن سۆزى  بولدى.

16-جىلدىڭ كۆتەرىلىسى كەزىندە بالقاشتاعى بالىقشى ورىستى سيىرى ۇرلانعان. ورىس سول ماڭدا جاساقپەن تۇرعان شتابس كاپيتان پولتوراتسكييگە ارىز قىلدى. پولتوراتسكيي سول جەردەگى قازاقتاردىڭ ادامدارىن جيناپ الىپ «تۆلە, تۆلەمەسەڭدەر ىس ناسىرعا شابادى» دەپ اقىردى. ونداعى جينالعان قازاقتار: سادىق قاسىمبەكۇلى, قامابەك اقشوراۇلى, كۆلباي يمانبەكۇلى, قاسىمبەك باقتييارۇلى سۆيلەسىپ, قورىققاننان 1300 تەڭگە ەلدەن جيناپ بەردى. بۇل سيىر كەيىن قارقارا ۋەزىندەگى  مۇقتى بولىسىنىڭ ۇرىلارى اراپ, وسپانباي, قالقامان دەگەندەردەن شىقتى. ورىس ونى قۋعان جوق. قازاق قۋىپ ۇرىدان دا, ورىستان دا ەش نەرسە ۆندىرە المادى.

كۆتەرىلىس باستالعاننان كەيىن توقپاق پەن قوشقاردىڭ اراسىنداعى تاۋعا 50 ۈيدەي قىرعىز تىعىلىپ قالعان ەكەن. بۇلار ىلعي مالدى اۋىلدار ەكەن. قىركۈيەكتە بۇعان 12 ورىس شىعادى. بەرى قارۋلى بولادى. قىرعىزدارعا ورىستار دۈر ساۋرانبايۇلىنان سەلەم ايتادى. ولاردى ۈرىكپەي, قورىقپاي ۆز مەكەندەرىنە قايتۋعا ۆتىنەدى. ورىستار  بۇل قۋانىش ۈشىن «سۈيىنشى» سۇراعان. وسى ەل بۇعان يلانىپ, «ورتا كۆپىر» دەگەن جەردەگى قوسىنا كەلەدى. ورىستار ەركەكتى تۈگەلدەي بىر جاققا ايدايدى دا, دۆڭ استىندا قىرىپ سالادى. ەيەلدەرىن تاڭداپ, التاۋىن الىپ, قارابۇلاققا ەكەلىپ قاتىن قىلادى. قالعان جاننىڭ بەرىن قىرىپ تاستايدى.

سول كەزدەگى جەتىسۋدىڭ جان, شارۋا, ەسەبىنەن تۆمەندە بىرنەشە سيفرلار كەلتىرەيىك.

1915 جىلدا جەتىسۋدا جان سانى 1223000
مۇنىڭ قازاق-قىرعىزى 883000
ۆزگە ۇلتتار 343000
ونىڭ ىشىندە ورىس 200000
تارانشى 86000
دۈنگەن 20000
ۆزبەك 12000
تاتار 10000
باسقالار 13000

بۇعان قاراعاندا بارلىق جەتىسۋدا حالىقتىڭ تۆرتتەن ۈشى قازاق-قىرعىز بولادى.

1912 جىلدىڭ ساناعى بويىنشا:

جەتىسۋ جەرىنىڭ اۋدانى بارلىعى 353000 شارشى شاقىرىم
قۇم-سورتاڭ جەرلەر 72000 شارشى شاقىرىم
سۋ-كۆل 93000 شارشى شاقىرىم
ەگىسكە جاراقسىز دالا, تاۋلىجەر 170000 شارشى شاقىرىم
ەگىسكە جارايتىن جەرلەر 180000 شارشى شاقىرىم 1974880دەسە
بارلىق ەگىستىك جەردىڭ سۋعارىلىپ ەگىلەتىن 485000 دەسە
1916 جىلدىڭ كۆتەرىلىسى قارساڭىندا جەتىسۋدا قازاق جەرىنە سالىنعان 100 ورىس قالاسى بار ەدى. بۇعان الىنعان جەر 4200000 دەسە
جەتىسۋدىڭ بارلىق اۋدانى تاۋى, شۆلى, قۇمىمەن, سۋىمەن 33000000 دەسە. مۇنىڭ ەگىستىككە جارايتىنى 5 %

كازاك-ورىستىڭ تۈتىنگە 61 دەسە جەرى, 8 ىرى قاراسى.

كرستьياننىڭ – 9 دەسە جەرى, 17 ىرى قاراسى.

قازاقتىڭ – 1,5 دەسە جەرى, 12 باس مالى بار ەدى.

جەتىسۋدىڭ جەرگىلىكتى حالقىنان پاتشا ۆكىمەتى باسىپ العان جەردىڭ ۇزىن سانى 3963000 دەسە.

ەكى ورىس قالالارىنىڭ پايداسىنا بەرىلگەن جەرلەر 232000دەسە.

جاڭادان سالىنعان ورىس قالالارىنىڭ پايداسىنا بەرىلگەن جەرلەر 1750000 دەسە.

كازاك-ورىس جەنە كرەستьيان قولىنداعى ەگىن ەگىلەتىن جەرلەر 1200000 دەسە.

وسى تسيفرلارعا قاراعاندا جەتىسۋداعى جەرلەردىڭ ەگىسكە قولايلى, سۋلى جەردىڭ كىمنىڭ قولىندا ەكەنىن اشىق كۆرەمىز. كۆشپەلى ەلدىڭ ەسەبىندەگى جەردەردىڭ بارلىعى دەرلىك ەگىن شىقپايتىن, شىقسا سۋى جەتپەيتىن تاتىراڭ, شۆلەيىتتى, تاۋ-تاس ەدى.

كازاك-ورىستاردىڭ كەي قالالارىندا ۈي باسىنا 90-نان 120 دەسەگە شەيىن مەنشىكتى جەرى بار ەدى. مۇنىڭ ەر جىلىندا 28 پايىز-اق ەگىلەتىن. قالعانى جالعا بەرىلەتىن. جەرىن قازاق-قىرعىز جالشى جىرتاتىن. 17000 كازاك-ورىستىڭ قولىندا ەڭ جاقسى جەردەن 565000 دەسە جەر جەنە 250000 دەسە جەرگە باۋىر باسقان كرەستьيانداردىڭ كەي قالالارىندا ۈي باسى 20-30 دەسەدەي جەرى بولىپ, بۇلاردىڭ قۈلاگى دا مالاي كۈشىمەن ەگىن الاتىن جەنە مۇنىڭ ۈستىنە كرەستьيان قۇلاقتارى قولىنداعى بارلىق جەرىن ەگىپ, جەتپەگەن جەرىن تاعى دا كازاك-ورىس, قازاقتاردان جالداپ, جەر سالاتىن(قازاق-قىرعىزدا كۆش-كۆلىك, سۋ جوقتىعىنان ورىسقا كۆرشى جەردەگى 1,5 دەسە جەرىن ەكپەي, جالعا بەرەتىنىن كۆپ ەدى).

قالاعا قارا تابان مالاي تولدى. قالا, دەرەۋناييا ۇداي تۇرعان باسىبايلى جالشىلاردىڭ دا كۈندىكتەپ جۇمىس قىلۋشى ەگىن جىرتاردا, استىق الاردا الىس جەردەن توپ-توپ استىق ورعان قازاق-قىرعىز كەدەيلەرى كەرۋەندەي شۇباۋشى ەدى. سوندىقتان جەتىسۋداعى قالا, دەرەۋنيانىڭ قۇلاقتارى كۆپ جەر يەسى, كۈشتى باي بولىپ الىپ ەدى.

وسىنىڭ ۈستىنە قازاقتىڭ ۆز ىشىندە جەر مەسەلەسى جاقسى ەمەس ەدى. ەل ىشىندەگى باي, جۋان جۋدىرىق, مىقتى اتا, ەكىمدەر وتاردان قالعان قونىستىڭ تەۋىرىن ولار باۋىر باسىپ الىسقان بولاتىن. بىر قۇلاقتىق سۋدى ۆنەبويى ۆزىنە اعىزىپ قويعان, ەلدىڭ قىستاۋىنا جاپپاي مالىن جايىپ, قارا بۇقارا مالىنىڭ باسىن بۇرا المايتىن شوپاندار كۆپ ەدى.

قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۋى. قور (ف.): ر-1368; تىزبە(و.)ىس(د.): 16). قولجازبا اراب حارپىندە.

 

قورىتىندى

 

  • 1916 جىلعى قازاق-قىرعىز كۆتەرىلىسى اسقاقتاعان جەر جۈزى جيھانگەرلەرىنىڭ سوعىسى سالدارىنان تۋعىزعان بۇراتانا, وتار ۇلتتاردىڭ جالپاق نارازى قوزعالىسىمەن بايلانىستى تۋدى. سول 1916 جىل انگەلييانىڭ, يرلاندييانىڭ, ۈندىستان, افريكانىڭ ەزىلگەن ۇلتتارىندا دا جيھانگەرلەرگە نارازىلىق كۆتەرىلىستەرى بولدى.
  • قازاق-قىرعىز كۆتەرىلىسىنىڭ تۈپكى ۇرانى – ورىس بيلەۋىنەن بىر جولاتا قۇتىلىپ شىعۋ. بۇل تالاپ ەۋەلگى قازاق-قىرعىز ورىسقا باعىنعاننان بولىپ كەلە جاتقان تاريحى بار تالاپتار. ونداي قوزعالىستاردىڭ بۇرىنعىلارى – سىرىم, يساتاي, بەكەت, كەنەسارى كۆتەرىلىستەرى. بۇلار سوعىس ساياساتىنا قارسى كۆتەرىلگەن جۇرتشىلىق قوزعالىستارى 1916 جىلعى كۆتەرىلىس وسىلارمەن ساباقتاس.
  • 1916 جىلدىڭ قوزعالىسى وتباسىنىڭ ۇرىس-تالاسى ەمەس, جالپاق جۇرت قاتىسقان, قارا بۇقارا كۆپشىلىگىمەن جاساعان ساياسي كۆتەرىلىس. ەزىلگەن ۇلتتىق ەزگىگە قارسى قىلعان قيمىلى, جۇرتشىلىق كۆتەرىلىسى.
  • كۆتەرىلىستى تۇڭعىش تۋعىزعان, تىڭنان شىعارعان مايدانعا جىگىت الۋ جارلىعى ەمەس. ورىس قازاق-قىرعىزدى جاۋلاپ العاننان شيلەنىسىپ كەلە جاتقان نەشەتۈرلى شارۋا, ساياسات, ەلەۋمەت, ەل بيلدەۋ,ۇلت ارالارىنداعى قايشىلىقتارى بولىپ كەلەدى. ونداي بىسۋى جەتكەن بىتەۋ جارانى سۇعىپ العان بىز «25 ماۋسىم جارلىعى» بولدى.
  • وسىناۋ الماعايىپ كەزەڭدە «الاش» قايراتكەرلەرى حالىقتى الاساپىراننان قورعاشتاپ, قايتكەن كۈندە دە امان ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. سوندىقتان ولار حالىقتى پاتشا جارلىعىن ورىنداۋعا شاقىردى. ولار رەسەيگە تۆنىپ تۇرعان سىرتقى قاتەردىڭ بودان بولىپ وتىرعان حالىقتارعا دا قاتىسى بار دەپ سانادى. سونداي-اق, قارۋسىز قازاقتاردىڭ تۇراقتى ورىس ارميياسىنا قارسى باس كۆتەرۋىن بولدىرماۋعا تالپىندى. تىپتى, سوعىس رەسەي ۈشىن جەڭىسپەن بىتكەندە قازاقتاردىڭ حال-كۈيى جەڭىلدەپ, ۇلتتىق اۋتونومييا قۇرىلاتىنىنا ۈمىت ارتتى.
  • جەتىسۋداعى كۆتەرىلىستى تۋعىزۋعا بۇرىننان شىڭداپ كەلە جاتقان نەگىزگى ۈش مەسەلە بار. ونىڭ بىرىنشىسى – جەر-سۋ مەسەلەسى. مۇنى تۈينەكتەپ بىر سۆزبەن «شارۋا شاتاعى» دەسەك دۇرىس بولار. قازاق-قىرعىز جەردەن ايىرىلدى. قىستاعى كەتتى. سۋدان ايىرىلدى. ەل كەدەيلەندى. جالپاق جۇرت قالاعا مالايلاندى. قولىنداعى بايلىعى جوق بولسا, ىلگەرىدە كۈنەلتەرلىك ۈمىتتى نەسىبى, قونىسى, ارىق-توعانى, مەكەنى بولماسا, سانسىز الىم, پارا ەلدى دىڭكەلەتتى. جالپى بۇقارا ەندى ونىڭ ۈستىنە 19-45-تىڭ اراسىن مايدانعا الامىن دەگەندە شاماسىز بولسا دا بىر قيمىلداماي قالۋعا لاجىسىز ەدى. ەكىنشى – ۇلت مەسەلەسىنىڭ ناشارلىعى. ورىس حالقى قازاقپەن ساناسپاي جاۋلاۋمەن بولدى. ورىس ۇلتى ۆكڭمەتتىڭ ەلپەشتەۋىندە بولدى. قازاق «ۆگەي» بولدى. ۆكىمەتتىڭ ەكى ۇلتقا كۆزقاراسى ەكى تۈرلى بولدى. بىرى «ەكىم», بىرى «قۇل» سىقىلدى بولدى. ونىڭ ۈستىنە بىر-بىرىنە تىرشىلىگى جاراسپايتىن, بىرىن بىرى شارۋا جۈزىندە, تىرشىلىك تالاسىندا ەلدى جەۋمەن, ەلسىز جەلىنۋمەن كەلدى. بىرى – قالا, بىرى – دالا. بىرى –وتىرىقشى, بىرى – كۆشپەلى. ونىڭ ۈستىنە ۆكىمەت «ورىستىڭ جاۋى – قازاق-قىرعىز» دەپ مىلتىق ۈلەستىرسە, تەنتەگىن تيماسا, «ۆگەي» ەلدى تەنتەك قىرىپ جاتسا, كۈندەردىڭ كۈنىندە كۆتەرىلمەۋى مۈمكىن ەمەس ەدى. ۈشىنشى – كاپيتالدىڭ سالقىنى قازاق اۋىلىنا ارالاسىپ, اۋىلدا تىرشىلىك تۈرىنىڭ جىكتەلۋى تۋا باچستاعاندىعى, قازاقتىڭ بايى ساۋداگەرلىككە, جەمقورلىققا اينالدى. كەدەي كۆبەيدى. اقشالى ادام ەكىم بولدى. ەكىمدەر ۇرلىقپەن, ساۋداگەرمەن سىبايلاس بولدى. اۋىلدا كۈن كۆرۋدىڭ تاسقاياقتاي قاعىسۋى باستالدى. كەدەيدە نە جەر جوق, نە مال جوق, نە قولىن دا ادامشىلىق قۇقىعى جوق, تۋماعا-تۇيىق تالاۋعا تۈستى. كۆرنەۋ, كۆمەسكى اۋىرلىقتىڭ اجىرىعى قارا بۇقاراعا ارتىلدى. ونىڭ ۈستىنە مايدانعا جىگىت الىناتىن بولعاندا قارا بۇقارا, كەدەي جاعى الدىمەن «سولدات» كۆگەنىنە بوزداقتارىنىڭ كۆگەندەلەتىنىن كۈنى بۇرىن جۇرتتىڭ ىشى سەزدى.
  • كۆتەرىلىستى شۋ دەگەندە جالپى قارا بۇقارا ۆزى جاسادى. كۆتەرىلىس كۆزسىز كۆبەلەكتەي رەتسىز, ۇيىمسىز, باستاۋسىشىز تاسقىنداپ جاسالدى. ەلدىڭ اڭعارىن اڭداعان رۋباسىلار, ۆزگە يناباتتى اقاساقالدار كۆتەرىلىپ كەتكەن كۆپشىلىك جاعىنا شىقتى. ۆيتكەنى, ولار ۆز «كۆبىنەن» ايىرىلۋعا لاجىسىز ەدى. ەلدەگى تۆرە تۇقىمى ورىس ەكىمدەرىنىڭ اتقوسشىسى, تىلماشتار, بولىستار, جاساۋىلدار, ۇلىقپەن سىبايلاس بايلار, ماناپتار كۆتەرىلىسكە قارسى بولدى. شاما كەلگەنشە ەلدى ىرىتۋمەن, استىرتىن ورىسقا حابار بەرۋمەن, ەلگە ورىس شاقىرۋمەن بىرگە جاۋلاسۋمەن بولدى. (كەي بولىستاردىڭ كۆتەرىلىسكە قوسىلىپ كەتكەندەرى دە بار. بىراق ۆز رۋىنان كەتە الماعان لاجىسىزدار دا بولدى.) كۆتەرىلىس قىزىپ العاندا رۋ باسىلارىنىڭ اۋزىنا قاراپ قالماي قازاق-قىرعىزدىڭ كۆتەرىلىسىن جۋاندار بيلەپ كەتتى.
  • كۆتەرىلىستى قازاق-قىرعىزدا ساياسي پارتييا باستاعان جوق. ول جالپى بۇقارانىڭ ۆزىنىڭ كۆزسىز كۆبەلەكتەي تۋلاۋىمەن بولدى. ۆزى كۆتەرىلىپ كەتكەن جۇرتقا مولدالاردىڭ, قاجىلاردىڭ «دىن نامىسىن», «مۇسىلمانشىلىقتى» ەكەلىپ تىققىسى كەلگەنى دە كەي جەردە قامشى بولدى. بىراق وندايلاردىڭ اقيقي كۆتەرىلىسكە تاۋاندى ەڭبەگى بولعان جوق.
  • 1916 جىلعى كۆتەرىلىس تامىرىنان شىرىگى جەتىپ شەتىنەپ كەلە جاتقان پاتشا ۆكىمەتىنىڭ قۇلاۋىنا توقپاق بولدى. ۆزىنىڭ قۇلاقكەستى قۇلى قارا باقانىمەن قاپتاپ قارسى كۆتەرىلگەنى تۇمسىعى قايتپاعان ۆكىمەتكە ۇرعان جۇدىرىق بولىپ تيدى. بۇل اقپان تۆڭكەرىسىنىڭ ۇشىعۋىنا دەمەسىن بولدى.
  • 1916 جىلعى كۆتەرىلىس قازاق-قىرعىزدىڭ ادامىن ازايتىپ, مالىن شاشىپ كەتسە دە, وراسان ساياسي قاماۋدا ۇستاعان ۆكىمەتكە قارسى ەلدىڭ بەتىن اشىپ كەتتى. ەلدىڭ ەتى ۈيرەندى. بەتى اشىلدى. ەل ۋىتىن شىعاردى. قارا باقان بولسا دا قارسى قايرات بولاتىندىعىن جۈرەگىنە ورناتتى. «قازان تۆڭكەرىسى بولعان سوڭ, 21-جىلدان كەيىن جەتىسۋداعى جارلى, جالشى ۇيىمداسىپ, قارا بۇقارا كەڭەس ۆكىمەتىنە بەلسەندى بىرلەسىپ كەتۋىنە
  • قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى رەسەيدى قامتىعان جالپىۇلتتىق داعدارىستىڭ بىر نىشانى بولدى. بۇقارالىعى, قوعامنىڭ بار تالابىن كەڭىنەن قامتۋى, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋ جۆنىنەن بۇل قوزعالىستى – ۇلت-ازاتتىق تۆڭكەرىسى دەپ, پاتشالىق رەسەي وتارىنداعى وسى تەكتەس تۆڭكەرىستەردىڭ تۇڭعىشى دەپ ساناۋ كەرەك.

 

سوڭى. 

تۈپ نۇسقا اراب حارپىندە

اۋدارعان قاجەت انداس

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 20
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz