Tamyzdyń 20-synda Toqpaqtan podpolkovnik Geitsenniń otryady Ystyqkólge keldi. Orynbordyń kazak-orysy Narynǵa shyqty. Almatydan Qaraqolǵa tura jolmen tau asyp, Peshkovtyń kóp áskeri keldi. Ferǵana jaqtan Frunzeniń qoly qúiyldy.
Osy áskerdiń tepkisine shydai almai qazaq-qyrǵyz Qytai shegine úrikti. Qyrǵyzdyń bir bóligi Ystyqkóldiń tústik jaǵyndaǵy syrtty boilap, Qashqarǵa qashty. Endi biri Keńsu, Santas asuymen Qarqarany qyrqa basyp ótip, Qúlja audanyna jetti.
Qashqarǵa qarai kóshken el orystyń tepkisin onsha kórgen joq. Olar artyna jasaq salyp, úrkip otyrdy. Taulardyń qiyn asularynan orys asa almady. Biraq eldiń maly jolda kóp shashylyp qaldy. Ony aidap aluǵa attanyp kelgen qyrǵyzdar men orys áskeri atysyp qalyp otyrdy.
Tekestiń basynan asa Qúljaǵa tartqan qazaq-qyrǵyzdy ár jerde (Preobrajensk poselkesinde, Keńsuda, Qarqarada, Narynqolda) toqsan tosqauylǵa jolyǵyp jaman shyǵyndaldy. Narynqolǵa úrkip barǵan Alban ústine qyrǵyz kóship keldi. Odan ary Qytai shegine ótkizbedi. Malǵa shóp tausyldy. El «orys kelip qalady» dep qoyansha qoryqty. «At ber, kólik ber», tai-túyaq, jamby… taǵy talai nárseler súrap qytai, qalmaqtyń úlyqtary eldiń esin shyǵardy. «tartu-taralǵy berseń ótkizemiz» dep aldap kóp nárse aldy. El ábden shashyldy.
Búl uaqytta Túrkistan general-gubernatory Qúlja, SHáueshektegi orys konsuldaryna, qytai úlyqtaryna «úrikken eldi ótkizbe» dep habar qylǵan edi. Ásheiin sózge júbauratyp aldap malyn, tartuyn ala berdi.
Albandy quǵan Bergtiń áskeri beri jaǵynan jetti. El taily-tayaǵymen atqa minip, aldynan shyǵyp soǵyspaq boldy. Búlardyń ishinde tútqynnan qashqan bir túrik ofitseri de bar edi. Osy qazaqtar qara kórsetip atysyp, asuda orys áskerin bir kún toqtatty. Bir kúnnen soń orys áskeri zeńbirektiń astyna alyp qudy..
El úrkip, qalmaqtyń, ai-shaiyna qaramai, shekaradan ótip ketti. Eldiń maly, úii, múlki shashylyp, dalada qaldy. Jayau jalpy shekaradan ary ótti. Qytai sherigi iirip qoiyp bilgenin istedi.
Orys áskeri tau jaǵalap otyrǵan qyrǵyzǵa jáne soqtyǵyp, qóp adamdy qyryp, mal-múlkin taǵy talap aldy. Qytai, qalmaqtardyń sherigi orys jerine aidaimyn dep qorqytyp, at-atandy, altyn, aq kúmisti qoly bilip alyp jatyr.
Sóitip qazaq-qyrǵyz bet-betimen shekaradan ótip, qytai jerine sińip ketisti. Narynqol, Súmbe shekarasynan ótken el óte kúizeldi. Ne Qytaiǵa, ne Orysqa siya almai taudyń bir qyspaǵynda qaldy. Mal jútady, el ashyqty. Qalmaqtyń basty kisileriniń qoltyǵyna el kire bastady. Árkim óz auylyn syidyrmaq bolyp adamyn da, malyn da qalmaq juandaryna tartuǵa tartty.
Muzarttyń saǵasynan ótip shyqqan qyrǵyzdarǵa qalmaq myltyq atyp, «orys kelip qaldy» dep qorqytyp, úrkitip jiberdi. 10 myń úige juyq eldiń bar malyn talap aldy. Osy qoryqqan el Muzarttyń aqyrǵan suyna túsip ketip, birtalaiy suǵa ketti (150-dei adam desedi). Kári-qúrtań, kempir-shal, auru, jaraly, jas bala, osy qalmaqtyń shoshytqanyna tar asuda taiǵaq qiyada qyrylyp qaldy.
Súmbe, Pishpek arasynan ótken qazaqtar da maldan ábden aiyrylyp jayau-jalpy Qytaidaǵy qazaq jerine jetti. Onda el balasyn, qyzyn satyp bet-betimen jan baǵuǵa telim-telim bolyp, tozyp ketti. Basyn kúiittegen qazaqtar Qytaidyń Úrimshi degen qalasyna deiin jetti.
Qytai, qalmaq jazany qamshymen óteidi. Kóringen qazaqty kúrsildetip sabap jatqany. Biri úrmaidy, bári úrady. Aqyryn úrmaidy, jalańashtap soiyp salady. Keibireuler qamshy ústinde ólip te ketti. Keibireui shirigen jara bolyp, jatyp jazyldy.
Qytai sherigi eldi qystai shekaraǵa qamady. Biraq el boiy úiir bolyp alǵan soń kúnde úrlanyp kóship, ary ótip tausyldy. SHeriktiń qolynda 400-dei úi qaldy.
Jeltoqsan ishinde Qúljadan Qytaidyń SHamuza degen úlyǵy 300 sherigimen kelip, shekaraǵa jaqyn Moiynsha degen jerden úi tiktirip jatty. Qalmaq-qazaqtyń, qyrǵyzdyń arasyndaǵy jauapty qolǵa alyp, qazaqtyń malyn talauǵa basshy bolǵan 5-6 qalmaqty atyp jiberdi. SHamuza qalmaqtyń ataqty kisileri: Tórge, Tóre Bota, Batmolda, Qorǵa,. Baiyn Jyrǵap siyaqty basty adamdaryn shaqyryp edi. Búlar qoryqqanynan qashqaqtap, barmai qoidy. Qaita álgiler qazaqtyń adamdaryna jalynyp, tyǵyla berdi.
Qazaq qúzǵyndary qalmaq qúzǵyndarynan jauap alyp, SHamuzadan ana qalmaq juandarynyń kinásin súrap aldy. «Qazir jiyp ber» dep dyǵyrlatyp, talanǵan maldy jinatqaly jatqanda onyń merzimin bir aiǵa úzarttyrdy. Biraq SHamuza ketken soń qazaq-qyrǵyzǵa qalmaq alǵan maldan shaqa bergen joq. Biraq bayaǵy áuenge salyp, qazaqty qanai bastady.
Qytai sheriginiń qolynda qalǵan 400 úige, sherik kórmegendi kórsetti. 50 basy, on basy sailap, birin birine mindetti qylyp, qashpasqa qatań qahar qyldy. Búl tipti aqsúiek bolyp jútatty, ashyqty. Bir jylqy bir pút ún boldy. Bara bara barlyq maldy berse de bir dán tabylmady. El jasymyq jep, auru aralasyp, shybyndai qyryldy. Jat jerde, bóten qonysqa úrkip kelip, kúndiz úlardai shúlap, kisi qoidy. Búlardyń adamy tamaqqa satyldy. Ásirese qyz balalar saudaǵa tústi. Onyń ústine sherik, túrǵyn qalmaq taǵy talap, qyz, qatynnyń tauirin qúryqtap úlesti. Ásirese, qyrǵyz Sayaq degen el óte júdedi. Sonda da kedei, nashar jaǵy janshyldy. Satyldy, torǵaidai tozdy. Eldegi juandar, qular onda taǵy sozyp, áiteuir 5-10-nan mal túqymyn alyp qalǵandary da boldy. Múndailar sherik pen qalmaqpen shyǵysty. Olarǵa timedi. Malyn shópti jerge baqty.
Kiimsiz kedei jolda úsip óldi. Ash adam ashtan óldi. Úly selebe bolyp, adam jútady.
Úrikken eldiń ishinde bolǵan Alban jigiti Jaipaqúly Manap aitady: «Biz Qytai jerinen qaityp kele jatqanda aidaǵan maldan jolda ólgen qoi artqan qaby jyrtylyp, tógilgen tarydai eken. Qoidyń qystaǵan jerin kórsek, óriste qoradaǵydai jútap, jatyp qalypty», – deidi.
Bostandyq bolǵan soń eldi Qytai eriksiz kóshirdi. Qazaq basynda «Nikolai tústige» senbedi. Sondyqtan tentirep, telim-telim bolyp júrse de orystyń uysynan aman boluǵa talap etti. Biraq Qytai kóshirdi. Jappai úi kórse «kósh» dep úratyn boldy. El maldy astyqqa aiyrbastady. Túrǵyn el úrikken eldiń malyn ózderinshe bazar ashyp, saudalap alysty. Osy bir ai el aidauda boldy. Kóshte sán-saltanat joq. Qúrym kiiz, qorjyn arqalaǵan jayau kósh. El ashu, auru, kúisiz kósh. Al endi kún-tún quyp, Qytai sherigi qyryp jiberdi. Jolda ilese almai boldyryp túryp, jatyp ólip qalǵandar kóp boldy.
Múny kórgen Manap aitady. Boldyrǵan ash adam kele jatyp táltirektep jyǵylady eken. Qaityp bas kótermeidi. Su súraidy. Basyn kótere almai toqpaqtap jatyp ózeurep ólip ketedi. Qonǵan jerge ot jaǵyp ainala otyryp boi jylytqan soń, qisaiyp jatyp, túgelimen qyrylyp qalǵandar boldy».
«Orys jerine» kelgen soń ótken jylǵy ósh orystar, túrǵyn tentekter bostandyqtyń bosalań uaqytynda taǵy shauyp, talap bilgenin istep jatty.
Osy alakózdiktiń ayaǵy shekaraǵa jaqyn, úrikken elderge 18-19-shy jyldarda da úlken tynyshsyz boldy.
Qyrǵyzdy da qyryp-joiyp, aidap, Qaraqolǵa apardy. Pishpek uezinen úrikken qyrǵyzdy Narynǵa, Syrtqa iirdi. Kóterilis bolǵan jer – SHu boiy, Qoshqar alaby, Ystyqkól tóńiregi – barlyǵyna da orys otyrǵyzyluǵa qam qylynǵany joǵary da aityldy. Qyrǵyzdyń óz qonys-mekeni ózine timedi. Orystyń eń myqty dúshpany qyrǵyz últy sanaldy. 17-jyldyń qysynda 500 úi Aryq túqymy degen qyrǵyz ruyn SHelek tauyna qamap tastady.
Orystardyń qazaq-qyrǵyzdy topyrlatyp ata beretinin kópke sozyldy. Qaladan bir orys myltyqpen shyqsa, onymen jolyqqany qaida barasyń dese «eki ayaqty kiik atamyn» deitindi, alban ishindegi kazak-orys ádeii auyzǵa alatyn sózi boldy.
16-jyldyń kóterilisi kezinde Balqashtaǵy balyqshy orysty siyry úrlanǵan. Orys sol mańda jasaqpen túrǵan shtabs kapitan Poltoratskiige aryz qyldy. Poltoratskii sol jerdegi qazaqtardyń adamdaryn jinap alyp «tóle, tólemeseńder is nasyrǵa shabady» dep aqyrdy. Ondaǵy jinalǵan qazaqtar: Sadyq Qasymbekúly, Qamabek Aqshoraúly, Kólbai Imanbekúly, Qasymbek Baqtiyarúly sóilesip, qoryqqannan 1300 teńge elden jinap berdi. Búl siyr keiin Qarqara uezindegi Múqty bolysynyń úrylary Arap, Ospanbai, Qalqaman degenderden shyqty. Orys ony quǵan joq. Qazaq quyp úrydan da, orystan da esh nárse óndire almady.
Kóterilis bastalǵannan keiin Toqpaq pen Qoshqardyń arasyndaǵy tauǵa 50 úidei qyrǵyz tyǵylyp qalǵan eken. Búlar ylǵi maldy auyldar eken. Qyrkúiekte búǵan 12 orys shyǵady. Bári qaruly bolady. Qyrǵyzdarǵa orystar Dúr Sauranbaiúlynan sálem aitady. Olardy úrikpei, qoryqpai óz mekenderine qaituǵa ótinedi. Orystar búl quanysh úshin «súiinshi» súraǵan. Osy el búǵan ilanyp, «Orta kópir» degen jerdegi qosyna keledi. Orystar erkekti túgeldei bir jaqqa aidaidy da, dóń astynda qyryp salady. Áielderin tańdap, altauyn alyp, Qarabúlaqqa ákelip qatyn qylady. Qalǵan jannyń bárin qyryp tastaidy.
Sol kezdegi Jetisudyń jan, sharua, esebinen tómende birneshe sifrlar keltireiik.
| 1915 jylda jetisuda jan sany | 1223000 |
| Múnyń qazaq-qyrǵyzy | 883000 |
| Ózge últtar | 343000 |
| Onyń ishinde orys | 200000 |
| Taranshy | 86000 |
| Dúngen | 20000 |
| Ózbek | 12000 |
| Tatar | 10000 |
| Basqalar | 13000 |
Búǵan qaraǵanda barlyq Jetisuda halyqtyń tórtten úshi qazaq-qyrǵyz bolady.
1912 jyldyń sanaǵy boiynsha:
| Jetisu jeriniń audany | Barlyǵy 353000 sharshy shaqyrym |
| Qúm-sortań jerler | 72000 sharshy shaqyrym |
| Su-kól | 93000 sharshy shaqyrym |
| Egiske jaraqsyz dala, taulyjer | 170000 sharshy shaqyrym |
| Egiske jaraityn jerler | 180000 sharshy shaqyrym 1974880dese |
| Barlyq egistik jerdiń suǵarylyp egiletin | 485000 dese |
| 1916 jyldyń kóterilisi qarsańynda Jetisuda qazaq jerine salynǵan 100 orys qalasy bar edi. Búǵan alynǵan jer | 4200000 dese |
| Jetisudyń barlyq audany tauy, shóli, qúmymen, suymen | 33000000 dese. Múnyń egistikke jaraityny 5 % |
Kazak-orystyń tútinge 61 dese jeri, 8 iri qarasy.
Krstьyannyń – 9 dese jeri, 17 iri qarasy.
Qazaqtyń – 1,5 dese jeri, 12 bas maly bar edi.
Jetisudyń jergilikti halqynan patsha ókimeti basyp alǵan jerdiń úzyn sany 3963000 dese.
Eki orys qalalarynyń paidasyna berilgen jerler 232000dese.
Jańadan salynǵan orys qalalarynyń paidasyna berilgen jerler 1750000 dese.
Kazak-orys jáne krestьyan qolyndaǵy egin egiletin jerler 1200000 dese.
Osy tsifrlarǵa qaraǵanda Jetisudaǵy jerlerdiń egiske qolaily, suly jerdiń kimniń qolynda ekenin ashyq kóremiz. Kóshpeli eldiń esebindegi jerderdiń barlyǵy derlik egin shyqpaityn, shyqsa suy jetpeitin tatyrań, shóleiitti, tau-tas edi.
Kazak-orystardyń kei qalalarynda úi basyna 90-nan 120 desege sheiin menshikti jeri bar edi. Múnyń ár jylynda 28 paiyz-aq egiletin. Qalǵany jalǵa beriletin. Jerin qazaq-qyrǵyz jalshy jyrtatyn. 17000 kazak-orystyń qolynda eń jaqsy jerden 565000 dese jer jáne 250000 dese jerge bauyr basqan krestьyandardyń kei qalalarynda úi basy 20-30 desedei jeri bolyp, búlardyń qúlagy da malai kúshimen egin alatyn jáne múnyń ústine krestьyan qúlaqtary qolyndaǵy barlyq jerin egip, jetpegen jerin taǵy da kazak-orys, qazaqtardan jaldap, jer salatyn(qazaq-qyrǵyzda kósh-kólik, su joqtyǵynan orysqa kórshi jerdegi 1,5 dese jerin ekpei, jalǵa beretinin kóp edi).
Qalaǵa qara taban malai toldy. Qala, derevnaiya údai túrǵan basybaily jalshylardyń da kúndiktep júmys qylushy egin jyrtarda, astyq alarda alys jerden top-top astyq orǵan qazaq-qyrǵyz kedeileri keruendei shúbaushy edi. Sondyqtan jetisudaǵy qala, derevnyanyń qúlaqtary kóp jer iesi, kúshti bai bolyp alyp edi.
Osynyń ústine qazaqtyń óz ishinde jer máselesi jaqsy emes edi. El ishindegi bai, juan judyryq, myqty ata, ákimder otardan qalǵan qonystyń táuirin olar bauyr basyp alysqan bolatyn. Bir qúlaqtyq sudy óneboiy ózine aǵyzyp qoiǵan, eldiń qystauyna jappai malyn jaiyp, qara búqara malynyń basyn búra almaityn shopandar kóp edi.
QR Ortalyq memlekettik arhivi. Qor (f.): R-1368; tizbe(o.)is(d.): 16). Qoljazba arab harpinde.
QORYTYNDY
- 1916 jylǵy qazaq-qyrǵyz kóterilisi asqaqtaǵan jer júzi jihangerleriniń soǵysy saldarynan tuǵyzǵan búratana, otar últtardyń jalpaq narazy qozǵalysymen bailanysty tudy. Sol 1916 jyl Angeliyanyń, Irlandiyanyń, Úndistan, Afrikanyń ezilgen últtarynda da jihangerlerge narazylyq kóterilisteri boldy.
- Qazaq-qyrǵyz kóterilisiniń túpki úrany – orys bileuinen bir jolata qútylyp shyǵu. Búl talap áuelgi qazaq-qyrǵyz orysqa baǵynǵannan bolyp kele jatqan tarihy bar talaptar. Ondai qozǵalystardyń búrynǵylary – Syrym, Isatai, Beket, Kenesary kóterilisteri. Búlar soǵys sayasatyna qarsy kóterilgen júrtshylyq qozǵalystary 1916 jylǵy kóterilis osylarmen sabaqtas.
- 1916 jyldyń qozǵalysy otbasynyń úrys-talasy emes, jalpaq júrt qatysqan, qara búqara kópshiligimen jasaǵan sayasi kóterilis. Ezilgen últtyq ezgige qarsy qylǵan qimyly, júrtshylyq kóterilisi.
- Kóterilisti túńǵysh tuǵyzǵan, tyńnan shyǵarǵan maidanǵa jigit alu jarlyǵy emes. Orys qazaq-qyrǵyzdy jaulap alǵannan shilenisip kele jatqan neshetúrli sharua, sayasat, áleumet, el bildeu,últ aralaryndaǵy qaishylyqtary bolyp keledi. Ondai bisui jetken biteu jarany súǵyp alǵan biz «25 mausym jarlyǵy» boldy.
- Osynau almaǵaiyp kezeńde «Alash» qairatkerleri halyqty alasapyrannan qorǵashtap, qaitken kúnde de aman saqtap qaluǵa tyrysty. Sondyqtan olar halyqty patsha jarlyǵyn oryndauǵa shaqyrdy. Olar Reseige tónip túrǵan syrtqy qaterdiń bodan bolyp otyrǵan halyqtarǵa da qatysy bar dep sanady. Sondai-aq, qarusyz qazaqtardyń túraqty orys armiyasyna qarsy bas kóteruin boldyrmauǵa talpyndy. Tipti, soǵys Resei úshin jeńispen bitkende qazaqtardyń hal-kúii jeńildep, últtyq avtonomiya qúrylatynyna úmit artty.
- Jetisudaǵy kóterilisti tuǵyzuǵa búrynnan shyńdap kele jatqan negizgi úsh másele bar. Onyń birinshisi – jer-su máselesi. Múny túinektep bir sózben «sharua shataǵy» desek dúrys bolar. Qazaq-qyrǵyz jerden aiyryldy. Qystaǵy ketti. Sudan aiyryldy. El kedeilendi. Jalpaq júrt qalaǵa malailandy. Qolyndaǵy bailyǵy joq bolsa, ilgeride kúnelterlik úmitti nesibi, qonysy, aryq-toǵany, mekeni bolmasa, sansyz alym, para eldi dińkeletti. Jalpy búqara endi onyń ústine 19-45-tiń arasyn maidanǵa alamyn degende shamasyz bolsa da bir qimyldamai qaluǵa lajysyz edi. Ekinshi – últ máselesiniń nasharlyǵy. Orys halqy qazaqpen sanaspai jaulaumen boldy. Orys últy ókńmettiń álpeshteuinde boldy. Qazaq «ógei» boldy. Ókimettiń eki últqa kózqarasy eki túrli boldy. Biri «ákim», biri «qúl» syqyldy boldy. Onyń ústine bir-birine tirshiligi jaraspaityn, birin biri sharua júzinde, tirshilik talasynda áldi jeumen, álsiz jelinumen keldi. Biri – qala, biri – dala. Biri –otyryqshy, biri – kóshpeli. Onyń ústine ókimet «orystyń jauy – qazaq-qyrǵyz» dep myltyq úlestirse, tentegin timasa, «ógei» eldi tentek qyryp jatsa, kúnderdiń kúninde kóterilmeui múmkin emes edi. Úshinshi – kapitaldyń salqyny qazaq auylyna aralasyp, auylda tirshilik túriniń jiktelui tua bachstaǵandyǵy, Qazaqtyń baiy saudagerlikke, jemqorlyqqa ainaldy. Kedei kóbeidi. Aqshaly adam ákim boldy. Ákimder úrlyqpen, saudagermen sybailas boldy. Auylda kún kórudiń tasqayaqtai qaǵysuy bastaldy. Kedeide ne jer joq, ne mal joq, ne qolyn da adamshylyq qúqyǵy joq, tumaǵa-túiyq talauǵa tústi. Kórneu, kómeski auyrlyqtyń ajyryǵy qara búqaraǵa artyldy. Onyń ústine maidanǵa jigit alynatyn bolǵanda qara búqara, kedei jaǵy aldymen «soldat» kógenine bozdaqtarynyń kógendeletinin kúni búryn júrttyń ishi sezdi.
- Kóterilisti shu degende jalpy qara búqara ózi jasady. Kóterilis kózsiz kóbelektei retsiz, úiymsyz, bastausyshyz tasqyndap jasaldy. Eldiń ańǵaryn ańdaǵan rubasylar, ózge inabatty aqasaqaldar kóterilip ketken kópshilik jaǵyna shyqty. Óitkeni, olar óz «kóbinen» aiyryluǵa lajysyz edi. Eldegi tóre túqymy orys ákimderiniń atqosshysy, tilmashtar, bolystar, jasauyldar, úlyqpen sybailas bailar, manaptar kóteriliske qarsy boldy. SHama kelgenshe eldi iritumen, astyrtyn orysqa habar berumen, elge orys shaqyrumen birge jaulasumen boldy. (Kei bolystardyń kóteriliske qosylyp ketkenderi de bar. Biraq óz ruynan kete almaǵan lajysyzdar da boldy.) Kóterilis qyzyp alǵanda ru basylarynyń auzyna qarap qalmai qazaq-qyrǵyzdyń kóterilisin juandar bilep ketti.
- Kóterilisti qazaq-qyrǵyzda sayasi partiya bastaǵan joq. Ol jalpy búqaranyń óziniń kózsiz kóbelektei tulauymen boldy. Ózi kóterilip ketken júrtqa moldalardyń, qajylardyń «din namysyn», «músylmanshylyqty» ákelip tyqqysy kelgeni de kei jerde qamshy boldy. Biraq ondailardyń aqiqi kóteriliske tauandy eńbegi bolǵan joq.
- 1916 jylǵy kóterilis tamyrynan shirigi jetip shetinep kele jatqan Patsha ókimetiniń qúlauyna toqpaq boldy. Óziniń qúlaqkesti qúly qara baqanymen qaptap qarsy kóterilgeni túmsyǵy qaitpaǵan ókimetke úrǵan júdyryq bolyp tidi. Búl aqpan tóńkerisiniń úshyǵuyna demesin boldy.
- 1916 jylǵy kóterilis qazaq-qyrǵyzdyń adamyn azaityp, malyn shashyp ketse de, orasan sayasi qamauda ústaǵan ókimetke qarsy eldiń betin ashyp ketti. Eldiń eti úirendi. Beti ashyldy. El uytyn shyǵardy. Qara baqan bolsa da qarsy qairat bolatyndyǵyn júregine ornatty. «Qazan tóńkerisi bolǵan soń, 21-jyldan keiin Jetisudaǵy jarly, jalshy úiymdasyp, qara búqara keńes ókimetine belsendi birlesip ketuine
- Qazaqtardyń 1916 jylǵy últ-azattyq qozǵalysy Reseidi qamtyǵan jalpyúlttyq daǵdarystyń bir nyshany boldy. Búqaralyǵy, qoǵamnyń bar talabyn keńinen qamtuy, memlekettik bilik instituttaryn qúru jóninen búl qozǵalysty – últ-azattyq tóńkerisi dep, patshalyq Resei otaryndaǵy osy tektes tóńkeristerdiń túńǵyshy dep sanau kerek.
Sońy.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas











