Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت كىتاپ

جۇيرىك قۇلا

admin
2026/08/31
قاجەت كىتاپ
0
Жүйрік құла

ايتپاقشى، «بايگە!»، «كوكپار!» – دەمەكشى، تورتايدىڭ شەكارانىڭ ارعى بەتىندە قالعان قۇلا اتى ەسىنە ءتۇستى. پاح، شىركىن جەلدەن دە جۇيرىك ەدى-اۋ، جانۋار. اتتەڭ!… جۇرەك تۇسى شىم ەتە قالدى. دۋ ەتە قالعان قۇلا اتقا دەگەن ساعىنىشى لەزدە ءون بويىن وت بولىپ شارپىپ ءوتتى. ساعىم اراسىنان قوس قۇلاعىن قايشىلاپ، اۋىزدىعىن قارس-قارس شايناپ وسقىرىنعان ات دىبىسى ەستىلگەندەي بولدى. وي، توبا بالا كۇنىنەن قۇلاعىنا ءسىڭىپ قالعان جاعىمدى دىبىس جانىن جادىراتىپ، جۇرەگىن ەلجىرەتتى. ەح، شىركىن قايدا ەكەن سول جانىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان تەكتى جانۋار! قايىن اتاسى ەر-تۇرمانى مەن جۇگەنىن اسەمدەپ ءمىنىپ الىپ سىلاڭداعان جورعاسىمەن ەل ارالاپ ءجۇر – اۋ. كورگەن جۇرت تاڭدانىپ، تامسانىپ، قىزىعا دا قىزعانا قاراپ جۇرگەن شىعار.

ودان ارىگە باسىن قايتا-قايتا شۇلعىپ، الىستان ءدۇبىر كۇتكەندەي ەلەڭدەپ تۇرعان جۇيرىك قۇلانىڭ بۇلدىراعان بەينەسى كوز الدىنا ەلەستەدى دە ونە بويىن شىمىرلاتىپ كوزىنە جاس ۇيىرگەندەي بولدى… ءوز دەمىنە ءوزى تۇنشىققانداي قىستىعىپ قالدى. اۋا جەتپەگەن كەڭ كۋدەسىن كەرە دەمالىپ،

– «ۋح!..» دەپ تەرەڭنەن اۋىر كۇرسىندى.

جۇيرىك قۇلاعا دەگەن ىشكى وزەكتە جينالىپ قالعان ساعىنىشتىڭ اۋىر لەبى كەۋدەەسىن جارىپ جىبەرەردەي بولىپ تىنىستاعان اۋامەن بىرگە سىرتقا قاراي لىقسىدى. ىشكى دۇنيەسىن شارپىعان ىستىق جالىن كوك–ىرەگىن اشىتىپ، كەۋدە تۇسىن ورتەگەندەي كۇيگە ءتۇسىردى. سول ءبىر قىرىنا بۇرىلعان قالپى ءجۇزى سولعىن تارتىپ قۇلانىڭ ەلەسىمەن استاسقان قالىڭ ويدىڭ شىرماۋىندا قالدى. ەركىنەن تىس وزىنە باۋراپ العان بەيمالىم وي تۇڭعيىعى ءبىر ساتكە بولسا دا مىنا جارىق دۇنيەنى ۇمىتتىرىپ، وڭايلىقپەن جىبەرمەستەي ەتىپ مىقتاپ قارماپ العان سىڭايلى.

– ءيا، العاش قالاي بولىپ ەدى – وزىنە-ءوزى سۇراق قويۋدان باستادى.

… الاڭسىز عانا اۋلادا شەشەسىنە قولعابىس جاساپ جۇرگەن تورتاي العاش قۇلا جاباعىنى اكەسى رامازان جەتەككە الىپ قاقپادان ىشكە كىرگەندە تۇككە تۇسىنبەي اڭىرىپ تۇرىپ قالعانى ەسىنە ءتۇستى. سوناۋ جىلدىڭ ەرتە كوكتەمى كەزىندە اكەسى دومبال سىبەدەن ەكى ءجۇز باۋ جوڭىشقا مەن ءبىر قاپ استىققا ايىرباستاپ وسىناۋ كوتەرەم قۇلا جاباعىنى الىپ كەلگەندى. قوس قولداپ ءسال قاتتىراق يتەرسەڭ بولدى تىراڭ اسىپ قۇلاپ قالاتىنداي. ءموپ-ءمولدىر جاۋدىرەگەن بەيكۇنا ادەمى كوزدەرى عانا جۇرەكتەگى مەيرىمىڭدى ەرىكسىز وياتىپ، كوڭىلىڭە جىلۋ سىيلايتىن سياقتى.

ىلميگەن ءتۇرى مەن التەك-تالتەك ءجۇرىسى، ءوزى ارىق، سۇيەكتەرى ىرسيعان جۇدەۋ جاباعىنى كورىپ قاتتى اياسا دا ءبىر جاعىنان بالالىق پاك كوڭىلىمەن ءماز بولىپ قۋانعاندى. راسىندا قۇلا جاباعى تۇڭعىش كورگەندە جىلقى بالاسىنىڭ ىشىندەگى تىم سۇرقىسىزى جانە ەڭ ءالسىزى بولىپ كورىنگەن ەدى جانۋار.

وسىناۋ بەيشارا حالدەگى جاباعىنى كورۋگە كەلگەن جاقىندارى مەن كورشىلەرىنەن ءبىر اۋىز جىلى ءسوز ەستي الماعان وتاعاسى دا كوپكە دەيىن ءۇنسىز قالدى. ىشكى جاندۇنيەسىن قۇيىن سوعىپ وتكەندەي بەيمازالىق حالگە تۇسىرگەن جاعىمسىز كوڭىل-كۇيى جانىن جەپ، قاتتى قوبالجىتتى. بالام ءبىر قۋانسىنشى دەپ بۇل جىلقى بالاسىن ساتىپ الۋىن السا دا مىناداي جاعدايدان كەيىن اكەسىنىڭ دە كوڭىلى ءتۇسىپ، سالى سۋعا كەتتى. ەكى ويلى بولىپ ءدۇدامال حالگە ءتۇستى.

ىشتەي:

– «قالاي عانا كەلىسە قويدىم…»، «قايتسەم ەكەن، بەكەر العانىم-اي؟..» دەپ ءوزىن-ءوزى جازعىرعان وكىنىشتىڭ دە ۇشقىنى سانادا ساۋلە شاشىپ جالت ەتكەندەي بولدى. سول ساۋلە كۇننەن-كۇنگە ساناعا سالماق سالىپ قانا قويماي، وكىنىشتىڭ وتىن مازداتىپ جانعا مازا بەرمەۋگە كوشتى.

كورشى-قولام مەن جاقىندارىنىڭ:

– «كوتەرەم جاباعىعا سونشا شىعىندانىپ، بالا بولدىڭ با، رەكە..؟»،

– بۇل كوتەرەم كوكباقا ەرتەڭ-اق ءولىپ قالادى عوي… – دەگەندەر الدىندا جاۋاپ قايتارا الماي كادىمگىدەي كۇمىلجىپ قالىپ ءجۇردى. راسىندا بەرگەن جەم-ءشوبىم زايا كەتىپ وڭشالا الماي «ارام ءولىپ قالسا قايتەم-اۋ…» دەگەن جامان وي دا كوكەيىنە كولەڭكەلەپ ۇيالاپ العانداي.

– جوق! – دەيىن دەسە جاباعىنىڭ ءتۇرى اناۋ ءىلميىپ ارەڭ تۇرعان.

ءسويتىپ كۇن ارتىنان كۇندەر دە توقتاۋسىز سىناپتاي سىرعىپ ءوتىپ جاتتى. ەندى بىردە ىشتەگى وكىنىشى جانىنا مازا بەرمەي جەگىدەي جەپ جۇرگەندە تاڭەرتەڭ جاباعىعا جەم سالىپ جاتىپ ەسىنە بىردەڭە تۇسكەندە وزىمەن-ءوزى ءماز بولىپ قۋاندى. قۇلانىڭ ىرسيعان قابىرعالارىن ساناپ كورىپ ەدى ەكى جاعى تەڭدەي ەكەن جانە دە قابىرعا مەن جوتاسىنىڭ اراسى كادىمگىدەي الشاق.

«جۇيرىك بولار جىلقىنىڭ ەكى جاق قابىرعالارى تەڭ، جوتاسى قابىرعاسىنان الىس بولادى» دەگەن بۇرىنعىلاردان قالعان ناقىل ءسوزدىڭ ەسىنە ءتۇسۋى جانىنا ءسال دە بولسا جىلىلىق ۇيالاتتى. ءىشى جىلىپ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ىسپەتتى بولعان ءبىر ءۇمىتتىڭ ۇشقىنى ساناسىندا جارق ەتكەندەي بولدى. كوڭىلى كادىمگىدەي كوتەرىلىپ قالدى. بولاشاقتاعى قۇلانىڭ جۇيرىك ات بولاتىنىنا دەگەن سەنىمى كۇن وتكەن سايىن كۇشەيىپ ىشكى تۇيسىككە ءال-قۋات بەردى. كوشكەن جۇرتتاي بولىپ قۇلازىپ جۇرگەن كوڭىلگە كادىمگىدەي مەدەۋ بولىپ، بار جاندۇنيەسىن جاعىمدى اسەرگە بولەدى.

ەندىگى كەزەكتە رەكەڭ قۇلا جاباعى تۋراسىنداعى سوزدەرگە جاۋاپ قاتاردا ءبىر جاعى قالجىڭعا سۇيەسە، ەكىنشىدەن ۋاقىت وتە كەلە ىشتەگى بەلگىسىز تۇيسىكتىڭ ماقتانىشى بۋىرقانىپ ەرىكسىز سىرتقا تەۋىپ نىق سەنىممەن:

– «ءاي، سەندەردى ما! ءالى كورەسىڭدەر، بۇل دەگەن حاس جۇيرىكتىڭ ءوزى بولادى..؟!» دەگەندە داۋىسى اشىق جارقىن شىعىپ ماقتانىشپەن تامسانا ايتاتىندى شىعاردى. سىرت كوزگە دەس بەرمەي داۋىستاپ ايتۋىن ايتسا دا، ىشتەي ەستىلەر-ەستىلمەس سىبىرمەن بىلگەن دۇعاسىن قايىرىپ قۇدايدان «قۇلانىڭ اماندىعىن تىلەپ» ءمىناجات ەتىپ قويادى.

اكەسىنىڭ الگى كەلەمەجدەگەندەرگە العاشقىداي ەمەس ماساتتانا ايتقان قارسى جاۋابىن العاش ەستىگەندە «راسىندا قۇلا جاباعى تۋرالى ايتىپ جاتىر ما؟…» دەپ قۇلا مەن اكەسىنە كەزەك قاراپ تاڭ قالعانى بار. كەيىندەرى اكەنىڭ ايبار ءسوزى بۇعان دا اسەر ەتىپ قۇلاعا دەگەن ەرەكشە ءبىر ىقلاسىن وياتتى. اۋەلى قيالى ۇشقىر بالا كوڭىلىنە تۇرتكى بولىپ ارمانىنا قانات بىتىرگەنىن قايتەرسىڭ. ۇشقىر قيالىنىڭ قيانداعى كوز جەتپەس زەڭگىر كوگىندە قۇلا جاباعىسى التىننان جۇگەن تاققان، كۇمىستەن قاناتى بار، اۋزىمەن قۇس تىستەيتىن الەمدە تەڭەسى جوق حاس تۇلپار بولىپ ەلەستەيتىن.

ءسويتىپ، سول كۇننەن باستاپ جەتەككە العان قۇلاسىن تورتاي قاسىنان ەكى ەلى تاستاعان ەمەس. قولىنىڭ شەبەرلىگى بار اكەسى يلەۋى قانعان قىزىل قايىستىڭ ءار جەرىنە كۇمىستەن ورنەك سالعان ادەمى جۇگەن دە جاساپ بەردى. جايى جاقسى بولىپ، بابى كەلىسسە جىلقى تۇلىگى تەز وسەتىن جانۋار ەمەس پە؟!… جەم-ءشوبى دە ۋاقتىلى باپپەن بەرىلىپ، كۇتىمى جاقسارعان قۇلا كۇننەن-كۇنگە، ايدان-ايعا تولىسىپ، ءجۇنى تىقىرلانا جىلتىراپ كادىمگىدەي ەت الا باستادى.

قامىس قۇلاعىن قايشىلاپ، جىلان باسى دوعاداي يىلگەن موينىنا جاراسىپ، الدىڭعى ءتىپ-تىك ەكى اياعى، مايماقتاۋ ارتقى اياقتارىمەن، جۇمىرلانا بىتكەن تۇياعى ۇيلەسىپ سىمبىلداي بولىپ تۇرعان ەرەكشە تۇرىسىنىڭ ءوزى كورگەن جاننىڭ نازارىن بىردەن ەرىكسىز وزىنە اۋدارتاتىندى.

العاش كورگەن كەزدە جاقتىرماي، جاباعىنى مازاققا اينالدىرعان جاقىن-جۇراعاتتار ەندى ۋاقىت وتكەن سايىن ەرەكشەلەنىپ كەلە جاتقان سىرتقى تۇرقىمەن، سىلاڭ قاققان جورعا جۇرىسىمەن بۇكىل ەلدى وزىنە ەلىتە باستاعان قۇلا قۇنانعا قىزىعا دا، قىزعانا قارايتىندى شىعاردى.

كۇندەگى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ اياسىنداعى ۋاقىت شىركىن زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. «شىن جۇيرىك باپ تىلەمەس…» دەگەندەي قۇنانعا تولعان شاعىندا قۇرى بوسقا ماقتاعانشا ءبىر بايقاپ كورەيىنشى دەگەن وي كەلدى قوجايىنعا. سونىمەن نە كەرەك جەڭىل-جەلپى جاراتىپ، ونشا-مۇنشا اشى تەرىن العان رەكەڭ ەشكىمگە قۇلاققاعىس قىلماي-اق قۇلانى «قۇنان بايگەگە» قوسىپ كەپ جىبەردى. جامان ەمەس، وتىز شاقتى قۇنانداردىڭ ىشىندە استىڭعى ەرنى سالبىراپ، ەكى تاناۋى ىسقىرىپ ون بەس شاقىرىمدىق بايگەدە ەكىنشى بولىپ كەلدى. بۇل توسىن جاڭالىق كوپتىڭ كوكەيىنە وي سالىپ ءبىرازىن ويلاندىرىپ تا قويدى. جىلقى بالاسىن ءبىر كورگەننەن تانيتىن ايتۋلى اتبەگىلەر «باعاسىنا قارامايمىز قانشا دەسە دە ساتىپ الساق!» دەپ ءسوز سالعاندارى دا بولدى. ولارعا رەكەڭ:

– تورتايىما ارنايى ساتىپ اپەرگەنمىن. ەشكىمگە دە ساتپايمىن!-دەپ كەسىپ ايتتى. سودان بۇل اڭگىمە ءبىراز ۋاقىت دۋىلداپ بارىپ ءتامام بولدى.

اكە مەن بالانىڭ تاۋداي تالابى مەن ۇكىلەگەن ءۇمىتىن الداماعان قۇلا قۇنان ەلدىڭ اۋزىنا ىلىكتى. شابىس كەزىندەگى اياق الىسى، قابىرعادان الىس تۇراتىن شىنتاعى مەن سالپىق ەرنى، داليعان قوس تاناۋى، ويناقشىعان وتتى كوزدەرى ءبارى-ءبارى ءبىرشاما ۋاقىتقا دەيىن ايماقتاعى ۇلكەن-كىشىنىڭ اڭگىمەسىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولدى. ۋاقىت زىمىراپ قىلىشىن سۇيرەپ قىس تا كەلىپ جەتتى. ادەتتەگىدەي قايتالانعان قارابايىر كۇيبەڭ تىرلىك اياسىنداعى كۇندەر دە ءبىر-ءبىرىن قۋالاعان اساۋ تولقىندارداي بىرتىندەپ ءوتىپ جاتتى.

اشى ءتىل مەن سۇق كوزدەن ساقتانعان اكەسى قۇلانى دونەننەن اسىپ بەستىگە اياق باسقانعا دەيىن بارىنشا كورەر كوزگە ەلەۋسىز ەتىپ كوپ مالدىڭ ءبىرى قاتارىندا ۇستادى. ىزدەپ كەلىپ سۇراۋ سالعاندارعا:

– ءاي، قايدام… ءجۇر عوي مال ىشىندە – دەپ ادەيى سامارقاۋ عانا جاۋاپ قاتادى دا اڭگىمە اۋانىن دەرەۋ باسقا جاققا بۇرمالاي جونەلەدى. ونىسى سۇمبىلدەي بولىپ ويناقشىپ تۇرعان قۇلاعا كوز نەمەسە ءتىل تيمەسىن –دەگەن ويمەن سۇق كوز بەن اشى تىلدەن ساقتانعان ءتۇرى.

مىنە، نەگە دەسەڭىز ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار عوي. سولاي. كەلىستى بولىپ تولىسىپ قالعان وراق ماڭدايلى قۇلانىڭ دەنە تۇرقى ۇزارىپ، قۇلان جونى كۇجىرەيىپ، اياقتارىن سىلكي تاستاپ ەركىن جۇرەتىن كەلىستى ءجۇرىسى مەن كەڭ كەۋدەسى كوز تارتارلىق بولىپ تۇراتىندى. جالپى زەر سالىپ قاراعان مال تانيتىن زەرەك جانعا ءتۇپ تەگى جەلمەن جارىسقان نەكەن ساياق كەزدەسەتىن ارعىماق اتتىڭ تۇقىمى ەكەندىگىن توپ جىلقىنىڭ ىشىندە انادايدان-اق مەنمۇندالاپ بايقاتىپ تۇراتىن جاعدايعا جەتتى.

ءسويتىپ، وسىناۋ ۋاقىت ىشىندە قازاقتا بايىرعىدان كەلە جاتقان ءالى كۇنگە دەيىنگى قولدانىستاعى ىرىم-تىيىمدارىنىڭ ءبارىن جاساپ-اق باقتى. سول ءۇشىن دە «تەك جۇرسەڭ – توق جۇرەسىڭ!» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ ءبىراز ۋاقىت ۇمىتتىرىپ بارىپ، بەستىگە تولعان شاعىندا رەكەڭ شىنداپ كىرىستى.

جابۋىن جاۋىپ، ەل كوزىنەن تاسا ايماقتا تاڭ بوزىنان نەمەسە كەشكى ەلەڭ-الاڭدا جۇگىرتىپ اشى تەرىن الدى. جابىق قورادا ۇستاپ، كۇنىنە ءبىر ۋاقىت بۇلاقتىڭ تازا سۋىمەن سۋارىپ، تازا سۇلىمەن جاراتتى. اراداعى مەرزىمدى ۋاقىت وتكەندە سۇلىكتەي بولىپ جاراعان قۇلا، ءبىر قىرىم ارتىق ەتى جوق، جۋان تىزەسى مەن بوتا تىرسەگى ءبىر-بىرىنە ۇيلەسىپ، تۇگى جىلتىراعان سۇلۋ ءمۇسىن دەنەسى كوز سۋىرارداي اسەم بولىپ شىعا كەلدى.

سارىلا كۇتكەن ساتتە جەتتى. بارىن كيىپ توبىلعى قامشىسىن سيپاي قامشىلاعان تورتاي سارسەنبىنىڭ ساتىندە اكەسىنىڭ سوڭىنان ەرگەن بويدا ەكەۋلەپ توي بولاتىن جاق تۇستىككە اپاراتىن ەسكى سۇرلەۋ جولعا ءتۇستى. كەيدە جەلە جورتىپ ەندى بىردە مايدا جورعامەن تايپالاعان قۇلانىڭ جۇرىسىنە جانى ءسۇيسىنىپ، اينالاعا شەكەدەن قاراپ «مەنى كوردىڭدەر ما؟..» دەگەن سىڭايدا قۋانىشتىڭ بۋىنا جۇرەگى جارىلارداي بولىپ ماساتتانىپ كەلەدى.

اكەلى-بالالى ەكەۋىنىڭ بارا جاتقان تويى نايمان ماتايلارى اراسىندا وتىرعان سۋاننىڭ ۇرپاعى تۇرداقىننىڭ ۇلى مەن قىزىن ءۇي-جايىمەن وزدەرى وتىرعان قاراتاستىنىڭ ىرگەسىندەگى «توقتارباي مالىگە» كوشىرىپ اكەلگەنىنە وراي اعايىندى نۇربەك پەن نۇراحمەتتىڭ بۇكىل ايماقتى شاقىرىپ جاساپ جاتقان تويى ەدى. سەبەبى، تۇكەڭ كوزى تىرىسىندە ەكى بالاسىن وسى اعايىندارىنا اماناتتاپ كەتكەن بولاتىن. «اماناتقا – قيانات» بولمايتىندىعى ءار قازاققا بەسەنەدەن بەلگىلى جايىت.

ءيا، توي قوناقتارى اراسىندا وسى وڭىرگە ەسىمدەرى بەلگىلى – ۇتىبالا باي، تاشىن كادر (ەلدەر قازاقباي اتاپ كەتكەن اكىم) سىبەلەر، جالپى سىبەلەر كوپ تۇراتىن اۋىل «جاڭا ءشارى» اتالادى. ودان ارىگە ءتورت-بەس شاقىرىمدا ماتايلاردىڭ اۋىلى. پۋلەمەشكين، ساشكا دەگەن ورىستار، الباننىڭ جاقسىلارى، قىزايدىڭ، نايمان ماتايدىڭ مىقتىلارى مەن بايلارى ءبارى-ءبارى بار. مىنە، وسىلاردىڭ ءبارى وسىناۋ جاقسىلىقتىڭ قۇرمەتتى قوناقتارى بولۋدا.

ساۋداگەر، ءبىر جاعى مىرزا سۋان اقشا تانابايدىڭ نۇراقىنى، قوشقار بۇتارباي اقالاقشى، البان وتارباي، اتاقتى كوكپارشى مولاق ءاشىم تاعى باسقا دا مەن-مەن دەگەن ەل جاقسىلارىنىڭ ءبارى-ءبارى وسى قۋانىشتى جاقسىلىقتا باس قوستى. اتالعان جاقسىلىققا نيەتتەس بولىپ كەلگەن بارشا جاننىڭ جۇزدەرى جادىراڭقى، كوزدەرىنەن ءبىر-بىرىنە دەگەن جىلىلىق پەن مەيىرىمنىڭ، باۋىرمالدىقتىڭ شاپاعاتى تولاسسىز شاشىراپ تۇرعانداي…

كۇزگى ەگىن-تەگىن جيىلىپ، اۋا رايىنىڭ دا ىستىعى قايتىپ، سۋىق تۇسە قويماعان سارابدال دەر شاعى. ەلگە دە، مالعا دا ءجايلى اۋا رايىنىڭ تامىلجىپ ءپىسىپ ابدەن تولىسقان ۋاقىتى.

سونداي-اق، سىمبىلداي بولىپ وسكەن جىگىتتەر مەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ ءبىر-بىرىنە قياستاي قاراپ، سىقىلىقتاي كۇلگەندەرى قانداي جاراسىمدى. جاستار التىباقان تەبىسىپ، قىز بەن جىگىت ايتىسىپ دەگەندەي دۋىلداسۋى ءوزى ءبىر توبە. شىن عاشىقتار وڭاشادا تابىسىپ، سىڭارىن ىزدەگەن جاستاردىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە سىناي قىرىنداعان دۋماندى شاقتاردىڭ دا ناق قىزىقتى كەزى. بوزبالا مەن بويجەتكەندەر اراسىندا حابارشى بولىپ جۇرگەن جەڭگەتايلار دا العان سىي-سياپاتتارىنا ءماز – مەيرام بولۋدا.

بۇل تويدان باسقا دا – بىرەۋلەر كەلىن ءتۇسىرىپ، ەندى بىرەۋلەرى قىز ۇزاتىپ دەگەندەي توي-تومالاقتىڭ كوبەيىپ، اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەگجاتتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قايتقان قۇستاي قاۋقىلداسىپ قۇشاق جايىپ، اڭقىلداعان اق كوڭىلدەرىمەن قۋانا قاۋىشقان شاعى. بىرەۋدىڭ جاساعان جاقسىلىقتارى كەلەسى ءبىر قۋانىشقا ۇلاسىپ جاتقان ەل ىشىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى ىردۋ-دىردۋ تاماشانىڭ ناعىز قىزعان دۋماندى كەزەڭى بولاتىن.

سول ءۇشىن دە جولعا شىققان اكەلى-بالالى ەكەۋى ەل كوزىنەن تاسالاۋ كونە سۇرلەۋلەرمەن ءجۇرىپ وتىرىپ بەسىن ۋاقىتىندا دىتتەگەن جەرلەرىنە دە كەلىپ جەتتى. جابۋدان شوقتاي جانعان كوزى عانا كورىنەتىن، ويناقشىعان قۇلا اتتىڭ ۇستىندە ەكى تاقىمىن قىسا ۇستاپ، قازىقتاي قازديىپ نىق وتىرعان ۇلىن كورگەن اكە دە قۋانىشتان توبەسى كوككە ءبىر ەلى جەتپەي تۇر-اۋ. جول بويى ىشتەي «ءتىفاي!»، «ءتىفاي!»، «ءتىفاي!» دەپ ءۇش تۇكىرىپ، اتا-باباسىنىڭ ارۋاعىنا قايتا-قايتا ءمىناجات ەتىپ، جاراتقاننان بارىنشا مەدەت تىلەپ، بىلەتىن دۇعاسىن نەشە قايتارا قايتالاۋمەن كەلەدى.

قۇشاق جايىپ قارسى العان ناعاشىلارى جارقىلداپ قۇراق ۇشىپ كۇتىپ الدى. تورتايدىڭ ناعاشى جۇرتى دا وڭاي جاندار ەمەس. سول سۋانداعى اتالاس قۇدايبەردى رۋىنىڭ تاسىبەگىنەن تارايتىن اتاقتى بايتەرەكتەن – ءالدىباي، ءمانىباي، كۇرەڭ، دوپشىن دەگەن مىقتىلار. ءالدىبايدان – ءبازىل بي، تۇراپ، جاقىپ تۋعان. ءبازىل بيدەن – ورمان، شالتاباي، تەزەكباي، ءنۇرسالىم (كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە «باندى» اتانعان)، كۇنبولات دەگەن ازۋلىلاردىڭ ۇرپاقتارى. بۇنداعى ايتپاعىمىز تورتايدىڭ شەشەسى كۇلشايزا شالتابايدىڭ قىزى.

مال سويىلعان، استا-توك داستارحان جايىلىپ الدىن الا الىستان كەلگەن قۇدا-جەكجات پەن قوناق بىتكەننىڭ ءبارى دە قوشەمەت پەن قۇرمەتكە بولەنۋدە. سونىمەن تاڭ اتىپ، تويدىڭ دا ابىر-سابىر تىرشىلىگى جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. ءبىرىن-ءبىرى تىرشىلىك اعىسىمەن ءجۇرىپ كورىسپەي كەتكەن تامىر-تانىستاردىڭ قۇشاقتارى ايقاسىپ، جايراڭداسا امانداسىپ مارە-سارە بولىپ جاتىر. اسىرەسە، كەشەلى بەرى بارشا جۇرت اسىعا، كەيبىرى تاعاتسىزدانىپ سارىلا كۇتكەن توي قىزىعى دا باستالدى.

ودان ارىگە كۇرەس ءبىتىپ، كوكپار ءتىپتى قىزىقتى، تارتىستى ءوتتى. قالىڭ جۇرت نەشەگە ءبولىنىپ وزدەرىنىڭ كوكپارشىلارى سەركەنى السا بولدى بىلەكتەرىن سىبانا بار داۋىستارىمەن شەكە تامىرلارى ادىرايىپ، قىزىنا ايقايلاپ دەم بەرىپ جاتتى. اسىرەسە تاقىمى مىقتى كوكپارشىلار – مولاق ءاشىم، البان وتارباي، قۇدايبەردى جابىقباي، سىبە وپىرباي، ورىس ۆاسكا ەلدىڭ ايعاي-شۋلى ۇرانداتقان قوشەمەتىنە قارىق بولدى.

سونداي-اق، سىمبىلداي بولىپ وسكەن جىگىتتەر مەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ ءبىر-بىرىنە قياستاي قاراپ، سىقىلىقتاي كۇلگەندەرى قانداي جاراسىمدى. جاستار التىباقان تەبىسىپ، قىز بەن جىگىت ايتىسىپ دەگەندەي دۋىلداسۋى ءوزى ءبىر توبە. شىن عاشىقتار وڭاشادا تابىسىپ، سىڭارىن ىزدەگەن جاستاردىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە سىناي قىرىنداعان دۋماندى شاقتاردىڭ دا ناق قىزىقتى كەزى. بوزبالا مەن بويجەتكەندەر اراسىندا حابارشى بولىپ جۇرگەن جەڭگەتايلار دا العان سىي-سياپاتتارىنا ءماز – مەيرام بولۋدا.

بۇل تويدان باسقا دا توي-تومالاقتىڭ كوبەيىپ، اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەگجاتتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قايتقان قۇستاي قاۋقىلداسىپ قۇشاق جايىپ، قۋانا قاۋىشقان شاعى. بىرەۋدىڭ جاساعان جاقسىلىقتارى كەلەسى ءبىر قۋانىشقا ۇلاسىپ جاتقان ەل ىشىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى ىردۋ-دىردۋ تاماشانىڭ ناعىز قىزعان دۋماندى كەزەڭى بولاتىن.

تۇسكى ۇزىلىستەن كەيىن ورتاعا شىققان توي بەلسەندىسى ەلشىبەك نۇراقىن بايگەنىڭ باستالعانىن ەلگە جاريا ەتتى. ەلۋ شاقتى الامان بايگەنىڭ اتتارى جاڭا ءشارىنىڭ تومەنگى جاعىنان باستاپ توقتارباي ءمالىسىنىڭ باتىسىنداعى «بايگە الاڭعا» دەيىن شاباتىن بولىپ كەلىسىلدى. ءاشىم ءوزىنىڭ ءداۋ قارا جۇيرىك اتىن، نۇراحمەت ءوزىنىڭ شابدار جيرەنىن، تورتايدىڭ قۇلاسى، سىبە وپىربايدىڭ قىزىل قاسقاسى، جاقسى ات كورسە جانىن سالاتىن نايمان ماتايدىڭ ەسەيبەگىنىڭ توبىلعى تورىسى تاعى وسى ايماققا ايگىلى ەڭ مىقتى، جۇيرىك دەگەن اتتاردىڭ ءبارى بۇگىن باق سىناسپاق. «باق شابا ما، الدە باپ شابا ما؟»-دەگەن بابالار تامسىلىندەگى عيبراتتى سوزدە ايتىلعانداي ەل اۋزىنداعى ماقتاۋلى سايگۇلىكتەردىڭ سىنالار سىن ساعاتى جەتكەندەي. ءيا، مىناۋ جينالعان بارشا جۇرتقا ونى بۇگىنگى تويداعى مىنە-مىنە باستالعالى تۇرعان الامان بايگە ناتيجەسى كورسەتپەك.

جارشى مارەگە دەيىنگى اراقاشىقتىقتىڭ ۇزاقتىعى شامامەن 25-30 شاقىرىمدى قۇرايتىندىعىن دا ەسكەرتىپ ءوتتى. باس بايگە-تۇيە باستاتقان ءبىر توعىز، ءبىرىنشى ورىنعا-بەستى ات ەرتۇرمانىمەن، ەكىنشى ورىنعا – كىلەم جابىلعان قۇنان، ءۇشىنشى ورىنعا وگىز بەرىلەتىن بولىپ، جۇلدەلى ورىندار دا كوپشىلىككە جاريا ەتىلدى. بايگەگە تىگىلگەن قوماقتى جۇلدە قورىنا ريزا بولعان كوپشىلىك قيقۋلاپ، قول شاپالاقتاپ ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى.

ال، بايگەگە ات قوسقانداردىڭ ابىرجۋلەرى ءتىپتى ەرەكشە، ۋايىمنان قولدى-اياققا تۇرماي ءجۇر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس-اۋ. ال، قۇلا جۇيرىكتىڭ تىلەۋىن تىلەگەن رەكەڭ باستاعان قانعوجا اۋلەتى مەن جاقىن-جۇراعاتى مارە سىزىعى مەن حالىق اراسىن ءبولىپ تۇرۋعا ارنايى تىگىلگەن اق جالاۋعا تاياۋ قاتارلاسا توپتالىپتى. ءبارى دە ءبىر قۇدايعا ءمىناجات ەتىپ قۇلا مەن تورتايدىڭ تىلەۋىن تىلەپ نيەت ەتۋدە. «ا قۇداي!.. ءيا، ارۋاق قولدا!» دەپ جاراتقانعا جان-تانىمەن ۇيىپ، بار بىلەتىن دۇعالارىن قايتالاپ، سىيىنىپ تۇر.

بۇگىنگى بايگەنىڭ قىزىعىن تاماشالاۋعا جينالعان حالىق اينالا الاقانداعىداي كورىنەتىن «بايگە توبەنىڭ» باسىنا ءبىر كىسىدەي جيىلعان. سالت اتتىلار مەن تۇيە، وگىز اربا مىنگەن كەمپىر-شال، بالا-شاعانى قوسپاعاندا جاياۋ-جالپىلاپ توي تاماشاسىن كورۋگە كەلگەن جۇرتتىڭ سىرتقى كورىنىسى قۇمىرسقانىڭ يلەۋىنە ۇقسايدى. ءتىپتى قۇجىناعان حالىقتا ەسەپ جوق. سونىمەن نە كەرەك كۇن بەسىنگە جەتپەي كوز ۇشىندا بۇلدىراپ بۇرقىراعان شاڭ دا كورىندى. تاعاتى تاۋسىلعان كەيبىر كىسىلەر بار داۋىسىمەن ۇرانعا شىققان باتىر اتالارىنىڭ ەسىمىن اتاپ ايعايعا باستى.

«بايگە الاڭداعى» بارشا جۇرتتىڭ كوزى دە، نازارى دا قىزۋى قاتتى بۋىرقانا ساقىرلاپ جالىنى تەمىر بالقىتارداي قايناعان قارا قازاننىڭ بۋىنداي قويۋ قارا شاڭدى بۇرقىراتا سوڭدارىنان شۇبالتقان شاباندوزداردا. دەمدەرىن ىشىنە تارتىپ اققان جۇلدىزداي زۋلاپ كەلە جاتقان قارا نوقاتتاردان كوزدەرىن الار ەمەس. ەندى بىرەۋلەرى ىشكە تارتقان دەمى مەن قادالعان كوزدەرىنە دەيىن، ءبارى-ءبارى قىبىر ەتپەي الدىعا ۇمسىنعان كەيىپتە قالشيىپ قاتىپ قالىپتى. سىرت كوزگە بەينە ءبىر قازديعان جانسىز بالبال تاستاردى ەلەستەتكەندەي… بىرتىندەپ جاقىنداعان سايىن قارا نوقاتتار دا زورايىپ ادامنىڭ، اتتىڭ سۇلبالارى ايقىندالا باستادى. ەل ىشىندەگى بۇرىننان اۋىزەكىدە ايتىلىپ كەلە جاتقان «الۋان-الۋان جۇيرىك بار، الىنە قاراي شابادى» دەگەن ءسوز ناق وسى مەزەت تۋرالى ايتىلعان بولسا كەرەك-ءتى. جالاۋلاعان جالدارىن جەل تاراعان ءار اتتىڭ شابىسى دا، اياق الىسى دا سان ءتۇرلى. الىستاعى بۇلدىراعان ساعىممەن استاسىپ بەينە ءبىر تۇياقتارى وت شاشقان كەنتاۆرلار توبى اسپاننان قۇلديلاي كوشىپ جەرگە ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي ەلەس بەرەدى. ءبىر-بىرىنە ەشبىر ۇقسامايتىن باۋىرىن كوسىلە جازىپ قايتا جيناعان جۇيرىكتەردىڭ ۇشقىرلىعىنا كوز سۇيسىنەدى. تۇياقتارىنان وت شاشىپ جەلمەن جارىسقان قايتالانباس كەرەمەت سۇلۋ اسەم قوزعالىستاعى سايگۇلىكتەر بەينەلەرى ءون بويىڭداعى قانىڭدى تۋلاتىپ، دەلەبەڭدى قوزدىرىپ، جانىڭا تولايىم كۇش-قۋات بەرگەندەي سەزىلەدى.

– «ءيا، ارۋاق قولداسىن!..»، «جاراتقان يەم جار بولا گور!؟…» دەگەن داۋىستار دا ەستىلە باستادى.

الاماننىڭ ءدۇبىرى ءسات سايىن جاقىنداپ، تاعاتى تاۋسىلۋعا شاق تۇرعان ءنوپىر حالىقتىڭ ەسىن تىپتەن الدى. كىمنىڭ، كىمگە جاراتقاننان مەدەت تىلەپ جاتقانىن ايىرىپ بولماس الاساپىران كۇي باستالدى. اتتار مارەگە جاقىنداعان سايىن ايعاي-شۋ كوبەيىپ بايگەگە قۇشتارلىعى قوزعان قالىڭ حالىق ءبىر-ءبىرىن تىڭداۋدان دا قالدى. ات سۇلبالارى ايقىندالار جەرگە جەتكەندە 7-8 جۇيرىكتىڭ ىشىنەن ەكى ات سۋىرىلا العا شىقتى، نۇراحمەتتىڭ شابدارى مەن تورتايدىڭ قۇلاسى. شابدار جۇيرىكتى تانىعان قۇدايبەردىلەر قۇلاق تۇندىرار داۋىسپەن:

– «شاپ!»، «شاپ!، باس قامشىنى!…» دەگەن ايعايعا باستى.

– ەكىنشىسى كىم؟ مىنا قۇلا ات كىمدىكى؟..- دەگەن داۋىستار كوپشىلىك اراسىنان ەستىلىپ جاتتى. جان-جاعىنان سۇراسىپ بىرەۋلەرى باستارىن وڭدى-سولدى شايقاسا، ەندى ءبىرى ماقۇلداپ جاتقان قالىڭ جۇرت…

قۇلانى جىعا تاني الماعان كوپشىلىك ءبىر ساتكە اڭتارىلىپ تىنا قالدى. سويتكەنشە بولماي ەتىگىنىڭ وكشەسىن بەزەي تەبىنگەن تورتاي اق جەيدەسىنىڭ جەلپىنى سۋىلداپ العا وزا باستادى. قارىسقان قولدارىن جازىپ تىزگىندە جىبەرۋى سول-اق ەكەن كومبەگە قاراي اتىرىلا ۇمتىلعان قۇلا ادىرنادان بوساعان سۇر جەبەدەي العا قاراي اتىلىپ شىعىپ جۇلدىزداي اقتى. ءسىڭىرلى تىك اياقتارى بارىنشا سوزىلعاندا باۋىرى ءتۇپ-ءتۇزۋ تاقتايداي بولىپ جازىلدى. يەسىنىڭ ەمەۋرىنىن قيمىل-قوزعالىسىنان جاڭىلماي سەزەتىن قىلىشتاي قىلشىلداعان قۇلا سول اعىزعان قارقىنمەن شابداردان وزعان قالپى ءبىرىنشى بولىپ مارە سىزىعىن كەستى. انتالاعان ەل-جۇرتتىڭ ۇرانداعان ايعاي-شۋى قۇلاقتى تۇندىرىپ، اينالانى جاڭعىرتتى.

– «ءيا، ارۋاق! اقسارباس!…» دەپ سول قاپتالدان شاۋىپ كەلگەن كىشى اكەسى ءابىلدا تىزگىنگە جارماستى. ەكى وكپەسى سولقىلداپ، ساۋىرىنان شۇمەكتەپ اققان تەرگە شىلانعان قۇلانى جەتەككە الدى. وڭ جاقتان كەلىپ جاناسقان ابىلعازى اكەسى قول-اياعى قارىسارداي بولىپ قاتقان تورتايدى ەكى قولتىعىنان قاپسىرا ۇستاپ اقىرىن عانا ەپپەن كوتەرگەن قالىپتا لىپ ەتكىزىپ اتتان ءتۇسىرىپ الدى.

قاۋمالاعان جۇرتتان شوقىراقتاتا جەلدىرتىپ شەتكە قاراي الىپ شىققان ابەكەڭ ەكى يىنىنەن دەمالىپ تۇرعان جۇيرىكتى سامالداتۋعا كىرىستى. اۋدەم جەرگە جەتكەسىن قايتا اينالىپ باياۋلاتا ءجۇرىپ جەتەگىندەگى قۇلانى اقىرىنداپ سۋىتا باستادى. سويتكەنشە بولماي اققان تەرى قاتىپ قالماسىن دەپ قالبالاقتاپ قول-اياعى جەرگە تيمەي قۋانىپ جۇرگەن رەكەڭ دە جابۋىن اكەلىپ جاۋىپ جاتتى.

قۇشاعىن جايىپ الىپ قارىسقان قول-اياقتارىن جازىپ اينالىپ جۇرگەن تورتايدىڭ كوزىندەگى وت شاشقان شاتتىق پەن مىڭ قۇبىلا نۇرلانعان جۇزىندەگى قۋانىشتى ءجاي سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ ءاي، مۇمكىن ەمەس-اۋ، ءسىرا؟!….

اكەسى رامازان دا قوس جاناردان اققان قۋانىشىتىڭ كوز جاسىنا قاراماي ەمىرەنە كەلىپ بالاسىن قۇشاعىنا الدى. قاۋمالاپ، قولپاشتاعان اعايىن-تۋىستىڭ قۋانىشىندا ءتىپتى شەك جوق. قۇلا ات پەن تورتايعا دەگەن شىنايى ىقىلاس پەن ىزگى نيەتتەرىنەن تۋىنداعان اقجارما تىلەكتەرىن جاۋدىرىپ، باتالارىن بەرىپ جاتىر. سول كۇنى-اق بارشا جۇرتتى تاڭ-تاماشاعا قالدىرعان قۇلانىڭ جۇيرىكتىگى بۇكىل ايماققا ءماشھۇر بولدى. جاڭا تانىلعان تاعى ءبىر سايگۇلىكتىڭ اتاق داڭقى شارىقتاپ بۇكىل اۋلەت اسپانداعان قۇرمەت پەن قۋانىشتى ءساتتى باسىنان وتكەردى.

باس بايگەنى يەلەنگەن تورتايدىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ، باقىتتان باسى اينالدى. جابۋ جاپقان قۇلاسىن جەتەككە الىپ جورعالاتقان كۇيى، قالىڭ جاۋدى جالعىز جاپىرىپ جۋساتقان حاس باتىرداي بولىپ زور دا اسقاق ابرويمەن، ۇلكەن قوشەمەتپەن ايدارىنان جەل ەسىپ ۇيىنە قايتتى.

ەرتەسى كۇنى ساسكە ءتۇستىڭ ساتىندە ءبىر سەمىز جاباعىنى سويىپ، استا-توك داستارحان جايعان رەكەڭ مەن كۇلشايزا العاشقى بايگەنىڭ قۋانىشىن ەل-جۇرتىمەن ءبولىستى. جاقىن-جۋىق ماڭايداعى ات ۇستىندە جۇرگەن، ەسىم-سويلارىن ەستىگەن جۇرت ەلەڭ ەتە قالاتىن سايىپقىران جىگىتتەر مەن ەل اعالارىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ ءشاي بەردى. جيىلعان ەل-جۇرت داستارحانداعى دامنەن اۋىز ءتيىپ، اقجارما تىلەكتەرىن ايتتى. داستارحان باسىندا كەشەگى الامان بايگەدە مۇقىم جۇرتتىڭ ەسىن الىپ تاڭ-تاماشا جاساعان قۇلانىڭ جەلدەن اسقان جۇيرىكتىگى مەن تورتايدىڭ اتقا شاپقانداعى ەپتىلىگى مەن زەرەكتىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. وسىناۋ جاقسىلىقتا باس قوسقان بارشا اعايىن مەن ەل اعالارى ەمەن-جارقىن اشىلىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ ارقا-جارقا بولىستى. كەڭىنەن ءبىر كوسىلىپ اڭگىمە مەن ءازىل-قالجىڭنىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى ايتىلدى-اۋ. ءسوز سوڭى اقساقالداردىڭ ىستىق ىقىلاسى باتا بەرۋ راسىمىمەن اياقتالىپ، بارشا حالايىق زور ريزاشىلىقپەن تارقاستى.

ودان كەيىن دە تالاي تويدىڭ بايگەسىنىڭ الدىن بەرمەي قانجىعاعا بايلادى. «ەر قاناتى – ات!» دەگەن ەل اۋزىندا ءجيى قايتالاناتىن ناقىل سوزدە ايتىلعانداي قۇلا جۇيرىك بۇكىل ايماققا داڭقى شىققان تانىمال جىلقى بولىپ اۋلەتتىڭ، اعايىننىڭ ايبارى مەن ماقتانىشىنا اينالدى. جۇيرىك اتتىڭ ارقاسىندا اشەيىندە كوپتىڭ ءبىى سانالاتىن تورتايدىڭ دا ەسىمى كوپكە تانىلىپ ءمالىم بولدى.

اۋەلى وتكەن جىلدارداعى كەزەكتى كۇزگى سابان تويدا وسى جۇيرىك قۇلاعا قاتىستى تاعى ءبىر ايماقتاعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ايتۋلى قىزىق ۋاقيعا بولعان ەدى. كەيىنگى كەزدەرگە دەيىن ۇزاق ۋاقىت بويى ەل اۋزىنان تۇسپەي بىردەن-بىرگە ايتىلىپ ءجۇردى. بۇل ەندى قۇلا جۇيرىك تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەن اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردىڭ ءبىر پاراسى عانا.

ونىڭ ءمانىسى سول جىلعى سابان تويدا بولعان «قىز قۋۋ» ويىنى كەزىندە بۇل سايگۇلىكتى كورشى اۋىلدىڭ ايىمحان اتتى قىزى ءمىندى ەمەس پە؟… ول قىزدىڭ دا زەرەگىن كورمەيسىڭ با..؟! ساعاعىنا جۇدىرىق سياتىنداي كەڭ، تار ساۋىرى مەن كەڭ مىقىندى ات تورەسىن جازباي تانىپ بىردەن ەسى كەتكەن-اۋ شاماسى. سۇمبىدەي سۇلۋ ءمۇسىندى، ەكى كوزى شوقتاي جانعان توي دۇبىرىنە ەلىتىپ باسىن سىلكي شۇلعىپ، ويقاستاپ ەلىرىپ تۇرعان قۇلاعا كوزى تۇسكەنى سونشالىق:

– «مەن تەك مىنا قۇلا اتتى مىنەمىن! ايتپەسە جارىسقا شىقپايمىن!…» – دەپ بىردەمدە قىرسىقاننان الەكتى سالادى عوي. قانشا ايتسا دا كونبەيدى. ەل الدىنداعى توي شارتىن بۇزۋ ابەستىك سانالعاندىقتان اينالاسىنداعى اعايىننىڭ امالسىز كونۋىنە تۋرا كەلەدى. دەمەك، ءسويتىپ قىزدىڭ ايتقانى ورىندالدى.

جالپى ايىمحاندى ءبارى دە سىرتتاي تانيتىن. كورشى اۋىلداعى ءوزىمىزدىڭ سۋان قاسەن اعانىڭ ەركەلەتىپ وسىرگەن، اشىق جارقىن، اقكوڭىل، ەرمىنەزدى قىزى-تۇعىن. ءوزىنىڭ بال-بۇل جانعان ءجۇزى دە سۇيكىمدى، بەت بىتكەننىڭ ءوڭدىسى بولاتىن. ول بولسا اتتىڭ «…ەكپىنى دە، باسى دا قاتتى»-دەپ ەسكەرتۋ ايتقان ۇلكەندەرگە اۋزىن بۇرتيتىپ:

– كىشكەنە كۇنىمىزدەن اتقا ءمىنىپ ءوسىپ كەلەمىز عوي، سىزدەر-اق قايداعىنى ايتادى ەكەنسىزدەر! – دەپ ەشبىر ءسوزدى قۇلاققا ىلمەدى.

سودان ايتقانىنان قايتپاي تۇرىپ العان قىزعا:

– «…تىزگىندى بوس جىبەرمە» دەگەندى قايتا-قايتا ەسكەرتىپ، امالسىز قىزدىڭ ايتقانى بولىپ قۇلانى مىنگىزىپ ورتاعا جىبەرەدى.

اشەيىندە كوپتىڭ كوزىنىڭ قۇرتى بولىپ جۇرگەن سۇلۋ ءمۇسىندى جانۋارعا مىنگەن قىزدىڭ سۇيكىمدى جۇزىندە ماقتانىشتىڭ ساۋلەسى ويناپ ءتىپتى ەكەۋى دە ءبىر-بىرىنە جاراسىپ تولعان ايداي تولىسىپ قۇلپىرعاننان جايناپ كەتتى. ءاپ دەگەننەن-اق جۇيرىك اتتىڭ بۋىنا ەلىتتى مە، ۇلكەندەردىڭ ءسوزىن ەركەلىككە سالىپ ەرەن ساناماعان شولجاڭ قىز تىزگىندى ەركىنە جىبەرىپ گۋىلدەي سوققان سامال جەلمەنەن جارىسا ويناپ، قۇستاي ۇشتى. ايگىلى ۇشقىر قۇلاداعى ايىمحانعا قىزايدىڭ ساباز ەسىمدى مەن-مەن دەگەن ايتۋلى جىگىتى استىنداعى اتىن قانشا قامشىلاسا دا جەتە المادى. قارىمتا شابىستا بايعۇس جىگىت ايىمحاننىڭ قامشىسىنىڭ استىندا قالىپ وڭباي تاياق جەدى-اۋ.

كوپشىلىكتىڭ ايعاي-شۋى مەن ۇستىندەگى قامشىسىن ىشقىنا سىلتەگەن قىزدىڭ ەكپىنىنە ەلىرگەن قۇلا مارەگە جەتكەندە توقتاۋدىڭ ورنىنا باس بەرمەگەن كۇيى تاماشالاپ وتىرعان جۇرتقا قاراي تىكەسىنەن الىپ قاشتى. اتتىڭ اسا قاتتى ەكپىنىنەن سەسكەنگەن جۇرت تاپتاپ ءوتىپ بازبىرەۋدى مايىپ قىلماسىن دەپ ارتقا شەگىنگەننەن ەكىگە قاق جارىلدى. توي قىزىعىن تاماشالاۋعا جيىلعان قالىڭ ءنوپىردىڭ ورتاسىنان سىتىلىپ شىققان ات ءتىپتى باۋىرى جازىلىپ ءتورت اياعىن بارىنشا سەرمەگەندە شابىسىنا ات تۇگىلى شاڭ ىلەسە الماي قالدى.

– «ۇستا!»، «توقتات!»، «تىزگىندى جىبەرمە!..» دەپ جاقىندارى بولسا كەرەك جانۇشىرا ايقايلاعان 3- 4 جىگىت سوڭىنان ىلەسە قۋىپ كەتەدى.

اۋىزدىقتى قارس-قارس شايناپ، ەتى قىزىپ، كوزى شوقتاي جانىپ العان قۇلا جۇيرىك سوڭىنان شىققان قيقۋعا قۇلاعىن قاداپ الىپ ودان سايىن ەلىرە تۇسەدى. سول باس بەرمەگەن بويدا ويناقتاپ ەڭىستەگەن جاداعاي سايعا قاراي قۇيعىتا شابادى. ودان ارمەن قاراي كىلت وڭ قاپتالعا بۇرىلىپ الادى دا اۋىل شەتىندەگى استىق ساقتاۋعا قازىلعان ۇرالار بار جەرگە تىكە تارتادى عوي. قۋعىنشىلاردا جان قالمادى بار داۋىستارىمەن:

– «توقتا!»، «باسىن تارت!..» دەپ قانشا ايعايلاسا دا ابدەن ەسى شىعىپ، تىزگىنمەن الىسامىن دەپ بىلەگى تالعان قىزدىڭ ارەكەتىنەن ەش قايران بولمادى. يىعى تالىپ قولىنان ءال كەتكەن قىز تەك قوس قولداپ ەردىڭ قاسىنان ۇستاۋدان باسقاعا شاماسى دا قالمادى. سوڭىنان شىققان ايعاي مەن قيقۋعا ابدەن ەسى كەتە ەلىرىپ، دەنەسى قىزىپ العان قۇلا ات باس بەرمەدى. زارە-قۇتى قاشىپ تۇلا بويىن ۇرەي بيلەگەن قىز ءبىر ۋىس بولىپ بۇرىسكەن قالپى ات ۇستىندە شىڭعىرا «اپالاپ…» ايقايلاعان قالپى كەتە باردى.

سوڭىنان شىققان جانە ۇستىندەگى قىزدىڭ ايقايىنا ودان سايىن قۇتىرىنا شاۋىپ زۋلاعان قۇلا ات ورقويانداي ورعىپ سول اعىزعان قالپى ەش كىدىرمەستەن الدىنان كەزىككەن ءۇش ۇرادان دا كەزەك-كەزەك قارعىپ وتەدى. ءارى ءوتىپ بارىپ كىلت بۇرىلعاندا بايقالدى، تىزگىنى سالاقتاعان قالپى ۇستىندە ادامى جوق ويقاستاپ شەتكە قاراي شىعا بەرگەن ەدى. جاقىن جۋىقتا ەشكىم جوعىن سەزگەن جانۋار ءتىپتى ەركىنسىپ اينالاسىنا وسقىرىنا قارادى. ودان قۇيرىقتى كوككە شانشىپ ءبىر-ەكى تۋلاپ الدى دا سايعا قاراي قۇيىنداتىپ، سوڭىنان بۇيرا شاڭدى بۇرقىراتىپ شاپقان بويى الىستاي-الىستاي كوزدەن عايىپ بولادى. ات جايىنا كەتىپ، ەسىن جيعان قالىڭ جۇرتتىڭ ءبىر بولىگى قىزعا قاراي جۇگىردى.

كەيىن بىلدىك ءۇشىنشى ۇرادان سەكىرگەندە ەسى شىققان ايىمحان شالقالاقتاپ بارىپ قايتا تۇزەلەمىن دەگەنشە وزىنە-ءوزى يە بولا الماي قالىپ، ەكى قولى اۋا قارماعان بويدا ەتپەتتەگەن قالپى ۇرانىڭ ىشىنە قۇلاپتى. ونىڭ قۇلاعانىن بايقاپ قالعان ءبىرشاما ەل، شۋىلداپ:

– «ءولدى-اۋ، ءولدى!!!..» دەپ قىز قۇلاعان جاققا قاراي تۇرا جۇگىرەدى.

جەدەلدەتىپ جەتكەن اتتىسى بار، جاياۋى بار قاۋمالاعان بارشا جۇرت ۇرا تۇبىندە تالىپ جاتقان ايەكەڭدى ۋلاپ-شۋلاپ ءجۇرىپ سىرتقا كوتەرىپ الىپ شىعارادى. قايتا تالەيىنە قاراي استىق ساقتايتىن شۇڭقىردىڭ تۇبىنە سابان توسەلگەن ەكەن.

سودان ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتان كەيىن ەسىن جيعان قىز اكە-شەشەسىمەن، «ەندى قايتەمىز-اي؟!…» -دەپ قورشاپ تۇرعان كوپشىلىكپەن جىلاپ كورىسەدى عوي. ال، تورتاي باستاعان 4-5 جىگىت اقكوبىك بولعان قۇلا جۇيرىكتى قۋالاپ سوڭىنان كەتتى. ايتەۋىر نە كەرەك قاۋمالاپ ءجۇرىپ ارەڭ ۇستاعان قۇلانى ءتۇن جارىمدا ۇيگە اكەلگەن ەدى. قىزدىڭ امان-ساۋ ەكەنىن ەستىگەن سوڭ كوڭىلدەرى جايلانعان ولار دا اس-سۋىن ءىشىپ ءتۇن اۋا دەمالۋعا ىڭعايلاندى.

ءسويتىپ، ايىم قىزدىڭ ءبىر ەركەلىگىنىڭ ارقاسىندا قالىڭ جۇرت ماڭگى ەستە قالارلىقتاي بولىپ ءبىر دۇرلىگىپ بارىپ باسىلدى…

كەيىندەرى 1955-59 جىلداردا قىتايدا ەلى اۋماعىندا دا كوممۋنا باستالادى. مىنە ءدال وسى كەزدە جەكەنىڭ مەنشىگىندەگى بارشا مال مەن مۇلىكتى «ورتاققا» الىپتى. امال جوق وكىمەتكە قارسى كەلە المايسىڭ 1958 جىلى سول «ورتاققا» ىلىنگەن قۇلا جۇيرىكتى ۇكىمەت تاركىلەپ الىپ كەتەدى. سودان «ورتاققا» تاركىلەنگەن قايران قۇلا اتتى بەس اۋداننىڭ ۇستىنەن قارايتىن سوتتىڭ باستىعى بولعان قازاق ازاماتى قىزمەتتىك كولىك رەتىندە مىنگەن ەكەن.

ءسويتىپ كۇندەردىڭ كۇنىندە تۇرمەگە تۇسكەن ءبىر قازاق جاڭاعى باستىقتىڭ اتى بولعان قۇلا جۇيرىك پەن باسقا دا جىلقىلاردى سۋعارىپ، ءشوبىن سالىپ كۇتىپ باپتاۋشى بولىپ جۇرەدى. مال تانيتىن مالساق جان بولسا كەرەك، اڭدىپ ءجۇرىپ ءبىر قاپىسىن تاۋىپ باسقا جىلىقىلارمەن بىرگە ات سۋعارۋعا اپارعان كۇننىڭ ءبىر ساتىندە ايگىلى قۇلا جۇيرىككە مىنەدى دە قاشىپ كەتەدى.

سوڭىنان قۋعان قۋعىنشىلار شاڭىنا دا ىلەسە الماي اداسىپ قالادى. سول كەتكەننەن مول كەتىپ، الگى ادامدى دا، جۇيرىك قۇلانى دا ودان كەيىن ەشكىم قايتىپ كورمەپتى. كەيىنگى بىزگە جەتكەن كەيبىر اۋىزەكى ەستەلىكتەردە سول ءمىنىپ قاشقان ادام توقتاماعان كۇيدە قورعاسقا جەتىپ، شەكارادان بەرى سوۆەتكە ءوتىپ كەتكەن ەكەن – دەگەن اڭىزعا بەرگىسىز قىزىقتى اڭگىمە ايتىلادى. بىراق، ونىڭ قانشالىقتى راس الدە وتىرىك ەكەندىگىن دە ەشكىم تاپ باسىپ ايتا العان ەمەس!؟…. ءيا، سولاي عۇمىرىنىڭ سوڭى جۇمباق جاعدايعا ۇلاسقان جۇيرىك قۇلانىڭ حيكاياسى سونىمەن ازىرگە ءتامام بولدى ارداقتى اعايىن!؟…

سول ءبىر باقىتتان باسى اينالعان مىناۋ جالعاننىڭ سول ءبىر تەڭدەسسىز كۇندەرى مەن ساتتەرى بۇگىندەرى كوڭىل تورىندەگى بۋالدىر ساعىمعا اينالدى. شىركىن، سولاردىڭ ءبارى دە ءوزى ەڭ ءبىر بازارلى، مەرەكەلى، دۋماندى ۋاقىتتار ەكەن عوي.

– اتتەڭ-دەدى ىشتەي كۇرسىنگەن تورتاي.

– سول ءبىر باقىتتى كەزەڭدەر قاس-قاعىم ساتكە بولسا دا تاعى اينالىپ كەلسە عوي، شىركىن-اي..؟! – دەگەن ارماننىڭ اسەرلى ەلەسىنەن بىرازعا دەيىن ارىلا المادى.

سويتكەنشە بولماي:

– «كەلدىك! وسى جەردەن تۇسەسىزدەر!»-دەگەن جۇرگىزۋشىنىڭ شاڭق ەتكەن اشى داۋىسى ەڭسەسىن باسقا اۋىر ويدان دەمدە ارىلتتى.

وزىنە-ءوزى كەلىپ جان-جاعىنا قاراعان تورتاي اكەسىنىڭ:

– «جينالىڭدار، سارىوزەك ستانساسى وسى ەكەن، ەندى كەلەسى پوەزعا وتىرىمىز…» دەگەن بۇيرىعىمەن كولىكتەن لىپ ەتىپ سەكىرىپ جەرگە ءتۇستى. ءىنىسى قوجاتايدى ەرتىپ جۇكتەردى تۇسىرۋگە ىڭعايلاندى.

ق. يبرايىمجانوۆ،

جاركەنت قالاسى،

ولكەتانۋشى

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 11
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР
قاجەت كىتاپ

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026
«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек
قاجەت كىتاپ

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026
Майдан мен тыл тарихын тоғыстырған жинақ
قاجەت كىتاپ

مايدان مەن تىل تاريحىن توعىستىرعان جيناق

October 8, 2026
«Сайын даланың Сайболаттары»
قاجەت كىتاپ

«سايىن دالانىڭ سايبولاتتارى»

October 5, 2026
Парасат жолы өнегелі өмір естелігі
قاجەت كىتاپ

پاراسات جولى – ونەگەلى ءومىر ەستەلىگى

September 30, 2026
Сарқанда өлкетану кітаптары таныстырылды
قاجەت كىتاپ

سارقاندا ولكەتانۋ كىتاپتارى تانىستىرىلدى

September 24, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz