Túrki dúniesiniń ruhani tarihynda taǵdyry kúrdeli, eńbegi eleuli túlǵalar az emes. Solardyń biri – tatardyń kórnekti tarihshysy, audarmashy, din ǵúlamasy, shyǵystanushy Múrat Rámzi. Onyń ómir joly bir ǵana adamnyń ǵúmyrbayany emes, XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy músylman oqymystylarynyń auyr taǵdyryn, quǵyn men bosqynshylyqty, bilim men ruhaniyat jolyndaǵy tabandylyqty tanytatyn tarihi beles.
Qúrbanǵali Halididei áigili tarihshy SHáueshekte dúnieden ótkennen keiin araǵa birneshe jyl salyp, osy qala topyraǵyna tatardyń taǵy bir iri ǵalymy Múrat Rámzi keledi. Ol bastapqyda SHáueshekte birjola túraqtap qaludy oilamaǵan. Alaida tarihi alasapyran, sayasi qysym, jol azaby men taǵdyr tauqymeti ony osy óńirge bailap qoidy. Ómiriniń sońǵy kezeńin SHáueshekte ótkizgen ǵalym halyq arasynda «Múrat ápende» degen qúrmetti atpen tanyldy.
Tuǵan jyly men shyqqan tegi turaly derekter
Múrat Rámzidiń tuǵan jyly men tuǵan jerine qatysty derekter ártúrli aitylady. Bir derekte ol 1849 jyly 24 jeltoqsanda Resei imperiyasynyń Ufa aimaǵyna qarasty Minzálá uezi, Tátish auylynda dúniege kelgen delinedi. Keibir materialdarda 1855 jyly 25 jeltoqsanda qazirgi Tatarstan jerindegi Halmet auylynda tuǵany aitylady. Taǵy bir derekterde onyń Qazan qalasynda tuǵany kórsetiledi.
Tolyq aty – SHaih Múhammed Múrat Rámzi. Ǵalym túrli kezeńde ártúrli qalam at qoldanǵan. Olardyń qatarynda Múhammed Múrat Rámzi, Múrat Mekki, Múhammed Múratbek, SHaih Múhammed, Múrat Qazan, SHaih Múrat siyaqty esimder bar. Múndai kóp atpen jazuy onyń ómir súrgen sayasi ortasynyń kúrdeliligin, keide quǵynnan saqtanu qajettigin kórsetedi.
Bilim joly
Múrat Rámzi jastaiynan zerek bolyp ósedi. Alty jasynan álippe tanyp, segiz jasynda medresege oquǵa túsedi. Auyl medresesinde alǵan bilimin tereńdetu maqsatynda ol Qazanǵa jiberiledi. Onda tatar aǵartushysy, tarihshy, jańashyl ǵalym SHihabuddin Marjani ortasymen tanysady.
Alaida onyń bilim izdeu joly Qazanmen shektelmeidi. Múrat Rámzi Búharaǵa, odan ári qasietti Medine qalasyna sapar shegedi. Jat jerde oqu da, kún kóru de ońai bolmaǵan. Úrpaqtarynyń aituynsha, ol bir jyldai oqu aqysynyń joqtyǵynan sabaqqa tereze syrtynan qúlaq túrip júrgen. Keiin emtihan kezinde oqushylar jauap bere almaǵan súraqqa jauap berip, oqu ornyna qabyldanǵany turaly derek aitylady.
Medine kezeńi onyń ruhani jáne ǵylymi qalyptasuynda erekshe oryn aldy. Ol arab, parsy, túrik tilderin jetik meńgerip, dini bilimmen qatar tarih, mádeniet, ádebiet salalaryna den qoidy. Keiin ózi de ústazdyq qyzmet atqaryp, «Zámzám» degen qalam atpen tanyldy.
Audarmashylyq eńbegi
Múrat Rámzi sopylyq ilimge qatysty eńbekterdi tereń zerttegen. 1885 jyly Naqyshbandiya tariqaty arasynda keń taraǵan «Rashahat ain ál-hayat» atty eńbekti parsy tilinen arab tiline audarǵany aitylady. Sonymen birge «Maktubat» siyaqty kúrdeli dini-filosofiyalyq shyǵarmalardy audarǵany jóninde derekter bar.
Búl audarmalarǵa Qúrbanǵali Halidi joǵary baǵa bergen. Onyń pikirinshe, múndai kúrdeli eńbekterdi arab tiline audaru úshin parsy tilin bilu ǵana jetkiliksiz, tereń dini tanym, keń bilim, názik maǵynany túsinetin parasat qajet edi. Osy baǵa Múrat Rámzidiń audarmashylyq deńgeiiniń qanshalyqty joǵary bolǵanyn kórsetedi.
Tarihshy retindegi orny
Múrat Rámzidiń basty eńbekteriniń biri – Qazan, Búlǵar jáne tatar tarihyna arnalǵan eki tomdyq tarihi shyǵarmasy. Ol búl eńbekti 1892 jyldan bastap jazyp, 1907 jyly ayaqtaǵan. Kitap 1908 jyly Orynborda arab tilinde basylyp shyqqan.
Búl eńbek tatar halqynyń tarihyn keń kólemde qarastyruǵa baǵyttaldy. Ǵalym arab, parsy, túrik derekterin, ǵylymi basylymdardy paidalanyp, tatar halqynyń ótkenin jalpy túrki jáne músylman áleminiń tarihymen bailanystyra zertteuge tyrysty. Ol tatar tarihyn tek jergilikti oqiǵa retinde emes, úlken órkeniettik keńistiktiń bir bóligi retinde qarastyrdy.
Zamandastary búl eńbekti joǵary baǵalaǵanymen, patsha úkimetiniń tsenzurasy oǵan kúdikpen qarady. Kitapta últtyq sanaǵa áser etetin, Resei biligine qolaisyz pikirler bar dep tanylyp, basylym tárkilendi. Baspahana uaqytsha jabylyp, avtorǵa aiyp taǵyldy. Múrat Rámzi quǵynnan qútylu úshin shetelge ketuge májbúr boldy.
Sayasi quǵyn jáne bosqynshylyq
XX ǵasyrdyń basyndaǵy sayasi jaǵdai Múrat Rámzidiń ómirin kúrdelendire tústi. 1914 jyly ol otbasymen Reseige oralady. Birinshi dúniejúzilik soǵys bastalyp, Túrkiya azamaty bolǵandyqtan, onyń jaǵdaiy qiyndaidy. Túrkiyaǵa ótpek bolǵan saparynda orys áskerleriniń qolyna túsip, Sibirge aidalu qaupi tuady.
Dostarynyń aralasuymen ol qútqarylyp, biraz uaqyt Orynborda baqylau astynda túrady. Keiin qazaq dalasyn aralap, auyldarda bala oqytady. 1919 jyly Qyzyljar, Semei arqyly arǵy bettegi SHáueshek qalasyna jetedi.
SHáueshek halqy bilimdi ǵalymdy qúrmetpen qarsy alyp, imam etip sailaidy. Oǵan baspana saluǵa kómektesedi. Osylaisha Múrat Rámzidiń ómiriniń sońǵy, biraq asa mańyzdy kezeńi SHáueshek qalasynda ótedi.
SHáueshektegi qyzmeti
SHáueshekte Múrat Rámzi Qyzyl meshitte imamdyq qyzmet atqarǵan. Ártúrli últ ókilderinen shákirt tárbielep, dini jáne tarihi bilim taratqan. Halyq arasynda bedeli zor bolyp, el ishindegi daularǵa tórelik aitqan, moldalar men imamdarǵa dáris bergen.
1921 jyly Úrimji men Túrpan óńirlerine sapar jasap, halyq arasynda uaǵyz aityp, din men ǵylymdy salystyra otyryp túsindiru júmystaryn júrgizgen. Onyń bilimdarlyǵy jergilikti bilik oryndarynyń da nazaryn audarǵan. Túrkiya azamaty bolǵany sebepti oǵan qysym kórsetilip, aqyry Qytai azamattyǵyna ótuge májbúr bolǵany aitylady.
SHáueshekte túrǵan kezinde ol óziniń tarihi eńbekterin arabshadan tatarshaǵa audarǵan. Sonymen birge, Qúran Kárimdi úiǵyrshaǵa nemese tatarshaǵa audarǵany jóninde de derekter kezdesedi. Alaida búl audarmalardyń tolyq taǵdyry belgisiz. Keibir qoljazbalary keiingi sayasi nauqandar kezinde joǵalyp, órtelgeni aitylady.
Asharshylyq bosqyndaryna kórsetken kómegi
Múrat Rámzidiń adamgershilik túlǵasyn tanytatyn bir mańyzdy derek 1933 jyly Qazaqstandaǵy asharshylyqtan SHáueshek óńirine bosyp barǵan qazaqtarǵa kómektesui. Ol eldi úiymdastyryp, shekara mańynda ash-jalańash kelgenderge as-su, kiim-keshek úlestiruge atsalysqan.
Búl áreketi onyń tek ǵalym nemese din qyzmetkeri ǵana emes, halyq qaiǵysyn tereń sezingen azamat bolǵanyn kórsetedi. Ol músylman júrtynyń taǵdyryn ortaq ruhani keńistik retinde qabyldady. Sondyqtan qazaq, tatar, úiǵyr, qyrǵyz siyaqty halyqtardyń bilim aluyna, ruhani oyanuyna, mádeni damuyna qolynan kelgenshe járdem bergen.
Múrat Rámzidiń tarihi mańyzy
Múrat Rámzidiń ómiri bilim jolyndaǵy qajyrdyń, ruhani tabandylyqtyń, últtyq tarihqa qyzmet etudiń úlgisi. Ol arab, parsy, túrik tilderin meńgerip, shyǵys múralaryn zerttedi. Tatar tarihyn júieleuge kúsh saldy. Audarmashylyq eńbegi arqyly sopylyq jáne dini-filosofiyalyq shyǵarmalardy keń ortaǵa tanytty.
Onyń taǵdyry quǵyn-súrgin, tsenzura, bosqynshylyq, sayasi qysym siyaqty auyr kezeńdermen bailanysty boldy. Soǵan qaramastan ol qalamyn tastamady, ústazdyǵyn toqtatpady, halyqqa qyzmet etuden bas tartpady.
SHáueshek júrty ony «Múrat ápende» dep ardaqtady. Búl atau onyń tek dini lauazymyn emes, halyq aldyndaǵy bedelin, parasatyn, ruhani salmaǵyn bildiredi.
Múrat Rámzi múrasy búgingi qazaq oqyrmany úshin de mańyzdy. Óitkeni onyń ómir joly túrki halyqtarynyń ortaq taǵdyryn, bilim men ruhaniyatqa degen adaldyqty, tarihi jadty saqtaudyń mańyzyn eske salady. Tatar halqynyń tarihy men mádenieti jolynda eńbek etken búl ǵalymnyń qajyrly ǵúmyry qazaq ziyalylary úshin de taǵylymdy ónege bolyp qala beredi.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi.
