Akademik Aimaq Janǵaliúly Janǵalievtiń tuǵanyna 113 jyl toluyna arnalǵan «Jetisu óńiriniń tarihi-mádeni jáne tabiǵi múrasy konteksindegi Sivers almasy: alyp biregei aǵashtyń tarihi-biologiyalyq qúndylyǵy jáne oǵan “Ǵylymi tabiǵi obъekt – últtyq igilik” mártebesin berudiń ǵylymi negizderi» atty halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiyanyń ótkizilui – Jetisu óńiriniń tabiǵi múrasyn ǵylymi túrǵydan zerdeleuge, qorǵauǵa jáne keleshek úrpaqqa amanattauǵa baǵyttalǵan mańyzdy bastama.
Konferentsiyanyń negizgi maqsaty – Jetisu jerindegi Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn, sonyń ishinde ǵasyrlar boiy saqtalǵan alyp biregei aǵashtyń tarihi-biologiyalyq, genetikalyq jáne ekologiyalyq qúndylyǵyn jan-jaqty ǵylymi túrǵydan qarastyru, ony saqtau men qorǵaudyń tiimdi joldaryn aiqyndau, sondai-aq oǵan «Ǵylymi tabiǵi obъekt – últtyq igilik» mártebesin berudiń ǵylymi negizderin qalyptastyru.
Sonymen qatar búl basqosu ǵalymdar, tabiǵat qorǵau salasynyń mamandary, ólketanushylar, muzei jáne arhiv qyzmetkerleri, qoǵamdyq úiymdar men jergilikti zertteushilerdiń ózara tájiribe almasuyna múmkindik beredi. Osyndai ǵylymi bailanystyń ornyǵuy Jetisudyń tabiǵi jáne tarihi-mádeni múrasyn jeke-jeke emes, ózara sabaqtas tútas qúndylyq retinde zertteuge jol ashady.
Sivers almasy – jai ǵana jabaiy jemis aǵashy emes. Ol – Jetisudyń tabiǵi tarihynyń tiri kuágeri, álemdik alma mádenietiniń genetikalyq bastaularynyń biri ári tuǵan jerimizdiń tabiǵi bailyǵyn aiǵaqtaityn biregei múra. Sondyqtan ony ǵylymi túrǵydan zertteu, tabiǵi ósu ortasyn saqtau, qoǵamǵa tanytu jáne keler úrpaqqa jetkizu – ǵalymdar men tabiǵat qorǵaushylardyń ǵana emes, barshamyzǵa ortaq mindet.

Búl baǵyt «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń maqsat-mindetterimen de tikelei úndesedi.
Bizdiń birlestik Jetisu ólkesiniń tarihyna, tabiǵatyna, mádenieti men ruhani múrasyna beijai qaramaityn, ortaq maqsattaǵy azamattardyń basyn qosu úshin qúryldy. Biz úshin ólketanu – tek ótken tarihty hattau nemese kóneden qalǵan derekterdi jinaumen ǵana shekteletin júmys emes. Ólketanu – tuǵan ólkeni jan-jaqty tanu, ǵylymi shyǵarmashylyq pen aǵartushylyqty damytu, tarihi jadyny jańǵyrtu, tabiǵi jáne mádeni múrany qorǵau, jinaqtalǵan derekterdi ǵylymi ainalymǵa engizu jáne olardy keiingi úrpaqqa jetkizu.
Birlestiktiń negizgi mindetteriniń qatarynda ǵylymi-shyǵarmashylyq jáne aǵartushylyq júmystar júrgizu, tanylmai júrgen talanttardy qoldau, eskerusiz qalǵan tarihi túlǵalardyń esimderin jańǵyrtu, tarihi-mádeni sabaqtastyqty zerdeleu bar. Sonymen birge Jetisudyń orman-toǵaiy, ózen-kóli, ań-qúsy men ósimdikter dúniesi jónindegi málimetterdi jinaqtau, óńirdiń tabiǵi bailyǵy turaly júieli derek qoryn qalyptastyru da mańyzdy baǵyttarymyzdyń biri.
Qorshaǵan ortany qorǵaudaǵy azamattyq ústanymdy qalyptastyru, últtyq ónerdi nasihattau, qasietti jáne tarihi nysandardy anyqtap, olardy júieleu, sayasi quǵyn-súrgin jyldaryndaǵy aqtańdaqtardyń aqiqatyn ashuǵa atsalysu da birlestik qyzmetiniń auqymdy bóligin qúraidy. Búǵan qosa shaǵatai jáne tóte jazumen jazylǵan arhiv qújattaryn zertteu, halyq auyz ádebietiniń ozyq úlgilerin jinaqtap, nasihattau, mádeni-ruhani elaralyq bailanystardy damytu, turizm, mádeniet, óner jáne sport salalaryndaǵy bastamalardy qoldau baǵytynda da júmystar júrgizilip keledi.
Posmotretь etu publikatsiyu v Instagram
Osy maqsat-mindetter birlestik qúrylǵannan beri naqty jobalar, ekspeditsiyalar, ǵylymi-tanymdyq kezdesuler, kórmeler men baspa júmystary arqyly júzege asuda.
Solardyń biri – «Babalar izimen» Qyzyljar ekspeditsiyasy. Ekspeditsiya barysynda Aqsu audanyndaǵy tarihi shaiqas orny zerttelip, erlikpen qaza tapqan batyrlar jerlengen tarihi aumaq esepke alynyp, onyń syzbasy jasaldy. Tarihta Qúdainazar batyr, Mergenqyz jáne Gúlayaym esimderimen saqtalǵan babalardyń basyna berik tas qoiylyp, ruhyna taǵzym etildi. Osy arqyly úsh ǵasyr búrynǵy tarihi oqiǵalardyń el jadyndaǵy orny jańǵyrtyldy.
Últtyq óner men mádeni múrany dáripteu baǵytyndaǵy iri bastamalardyń biri – Taldyqorǵan qalasynda úiymdastyrylǵan «Jetisu óneri» kórmesi. Oǵan Qazaqstannyń ár óńirinen, sondai-aq Resei, Túrkiya, TMD elderinen jáne respublikalyq oqu oryndarynan óner ókilderi men kórkem eńbek pániniń ústazdary qatysty. Kórmege qatysuǵa 335 qolónershiden ótinim túsip, júzden astam sheberdiń tuyndylary kópshilik nazaryna úsynyldy. Kiiz ben jibekten jasalǵan búiymdar, zergerlik tuyndylar, aǵashtan oiylǵan zattar, últtyq muzykalyq aspaptar men ózge de qolóner úlgileri halqymyzdyń dástúrli óneriniń ómirsheńdigin kórsetti.
Bizdiń ústanymymyz boiynsha, adam aldymen óz ólkesin tanuy kerek. Óz ólkesin tanyǵan adam óz eliniń tarihy men mádenietin tereńirek túsinedi. Jetisu – qazaq mádenietiniń san aluan úlgileri toǵysqan, tarihi jady men últtyq óner sabaqtasqan erekshe óńir. Sondyqtan óner adamdaryn bir ortaǵa jinau arqyly olardyń shyǵarmashylyǵyn qoldap qana qoimai, óńirdiń mádeni áleuetin tanytudy da maqsat ettik.
Últtyq kiim men dástúrli ónerdi dáripteu maqsatynda Nauryznama onkúndigi ayasynda «Qyzai órnegi» atty últtyq kiim úlgileriniń kórme-festivali ótkizildi. Múndai sharalardyń basty máni – últtyq múrany muzei nemese arhiv qoryndaǵy jádiger retinde ǵana emes, qazirgi qoǵammen sabaqtas, ómirsheń ruhani qúndylyq retinde kórsetu.
Birlestik tarihi-mádeni jáne qasietti nysandardy zertteu isine de belsendi atsalysyp keledi. Jergilikti tarihshylarmen jáne tiisti mekemelermen birlese otyryp, Jetisu aumaǵyndaǵy tarihi oryndardy anyqtau, olar turaly derekter men ańyz-áńgimeler jinau, jańa nysandardy ǵylymi jáne qoǵamdyq ainalymǵa engizu júmystary júrgizilude. Alakól, Sarqan, Aqsu jáne ózge audandarǵa úiymdastyrylǵan ekspeditsiyalar kezinde kóptegen tarihi jáne qasietti oryndar jóninde qúndy materialdar jinaqtaldy.
Birlestik qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy salasy – jastardyń otanshyldyq jáne áskeri-patriottyq tárbiesi. Osy baǵytta Taldyqorǵan qalalyq qorǵanys isteri jónindegi basqarmamen birlesip «Erliktiń dańqy óshpeidi» atty áskeri-patriottyq konferentsiya úiymdastyryldy. SHara barysynda jas jauyngerler men áskeri-tehnikalyq mektep kursanttaryna Jetisu jerinde ótken Orbúlaq, Qyzyljar, Toqtat tauyndaǵy jáne basqa da tarihi shaiqastar turaly ólketanushylar jinaqtaǵan derekter tanystyryldy. El men jerdi qorǵaǵan babalardyń erligi búgingi úrpaqqa taǵylym retinde úsynyldy.
Ólketanushylar tuǵan ólkeni zertteidi, al áskeri sala mamandary el qauipsizdigin qorǵau jauapkershiligin moinyna alǵan azamattar. Qyzmet salasy ártúrli bolǵanymen, ekeuin toǵystyratyn ortaq qúndylyq – Otanǵa qyzmet etu. Sondyqtan ólke tarihy men babalar erligi negizinde júrgiziletin ruhani-patriottyq tárbie de birlestik júmysynyń mańyzdy baǵyty bolyp qala beredi.

Zertteu men izdenistiń nátijesin kitap etip jariyalau da qoǵamdyq birlestiktiń túraqty júmystarynyń biri. Ólketanushylardyń zertteuleri negizinde 2024 jyly 12 kitap, 2025 jyly 10 kitap jaryq kórdi. Osylaisha eki jyldyń ishinde ólketanu baǵytyndaǵy 22 eńbek oqyrmanǵa jol tartty.
Búl basylymdarda Jetisudyń tarihy, belgili jáne eskerusiz qalǵan túlǵalary, eldi mekender tarihy, tabiǵi jáne mádeni múrasy, tarihi oqiǵalar, el jadynda saqtalǵan auyzsha derekter men basqa da ólketanulyq máseleler qamtyldy.
Jaryq kórgen eńbekter «Kitap syila!» aktsiyasy ayasynda Qazaqstan Respublikasynyń Últtyq akademiyalyq kitaphanasyna, Almaty jáne Jetisu oblystyq, Taldyqorǵan qalalyq kitaphanalaryna tapsyryldy. Múndaǵy maqsat – ólketanushylar jinaǵan qúndy materialdardyń jeke qorlarda qalyp qoimai, kitaphana qorlary arqyly zertteushiler men jalpy oqyrmanǵa qoljetimdi boluyna múmkindik jasau.
Búginde birlestik ainalasyna 80-ge juyq ólketanushy toptasqan. Olardyń qatarynda kásibi zertteushilermen birge tuǵan jerdiń tabiǵatyn, tarihyn jáne jer-su ereksheligin jetik biletin qarapaiym azamattar, ańshylar, balyqshylar, shopandar, ormanshylar, jergilikti shejireshiler men basqa da mamandyq ieleri bar.
Ólketanudyń ereksheligi de osynda. Keide ǵylym úshin asa qúndy derek tek arhiv qújatynan nemese kitaptan tabyla bermeidi. Ol kónekóz qariyanyń jadynda, halyq arasynda saqtalǵan áńgimede, jer-su atauynda, eski súrleude, úmyt qalǵan qorymda, tau men ózenniń boiynda nemese birneshe ǵasyrdan beri tabiǵi ortada ósip túrǵan alyp aǵashtyń ózinde saqtaluy múmkin.
Sondyqtan búgingi Sivers almasyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiyanyń taqyryby bizdiń ólketanu qyzmetimizben tikelei sabaqtas.
Tarihi-mádeni múra men tabiǵi múrany bir-birinen bólip qarauǵa bolmaidy. Jerdiń tarihy – eldiń tarihy. Ózen-kól, orman-toǵai, tau men dala, jabaiy alma ormandary, ǵasyrlyq aǵashtar, kóne qorymdar, arheologiyalyq eskertkishter men qasietti mekender – barlyǵy halyqtyń tarihi jadyn qalyptastyratyn ortaq últtyq qúndylyqtar.
Búl túrǵydan akademik Aimaq Janǵaliúly Janǵalievtiń Sivers almasyn zertteuge arnalǵan ǵylymi múrasynyń orny erekshe. Onyń eńbekteri tabiǵi genetikalyq qordy saqtaudyń mańyzyn aiqyndap, búgingi zertteulerge berik negiz qalady
Posmotretь etu publikatsiyu v Instagram
Ǵalymnyń múrasyn jalǵastyru – Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn, alyp jáne ǵasyrlyq aǵashtaryn zerttep, qorǵauǵa alu. Búl jerde ǵylym men ólketanu ózara toǵysady: ǵylym nysannyń biologiyalyq jáne genetikalyq qúndylyǵyn anyqtasa, ólketanu onyń tarihi jáne mádeni mańyzyn tolyqtyrady.

Búgingi konferentsiyadaǵy ǵylymi úsynystar alyp Sivers alma aǵashyn qorǵauǵa, onyń mańyzyn aiqyndauǵa jáne oǵan «Ǵylymi tabiǵi obъekt – últtyq igilik» mártebesin beruge negiz bolady dep senemiz. Búl – bir ǵana aǵashty emes, Jetisudyń tabiǵi múrasyn, ǵylymi sabaqtastyǵyn jáne tarihi jadyn saqtau máselesi.
Ǵylym, ólketanu jáne tabiǵat qorǵau isi bir arnaǵa toǵysqanda ǵana tuǵan ólkeniń qúndylyǵyn tolyq tanyp, ony keler úrpaqqa aman jetkize alamyz.
Konferentsiya júmysyna tabys, qatysushylarǵa nátijeli pikir almasu, jańa ǵylymi jobalar men igi bastamalar tileimin!
Qajet Andas
«Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy»
qoǵamdyq birlestiginiń direktory.
Derekkóz: Akademik Aimaq Janǵaliúly Janǵalievtiń tuǵanyna 113 jyl toluyna arnalǵan «Jetisu óńiriniń tarihi-mádeni jáne tabiǵi múrasy konteksindegi Sivers almasy: alyp biregei aǵashtyń tarihi-biologiyalyq qúndylyǵy jáne oǵan «Ǵylymi tabiǵi obъekt – últtyq igilik» mártebesin berudiń ǵylymi negizderi» halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiya materialdary. /Qúrastyrǵandar: Andas Q., Núrǵojanova J. S. /. Taldyqorǵan: «Travel» baspa úii, 2026. – 150 b. ISBN 978-601-12-9452-2
Informatsionnoe agentstvo «Q-Andas».
(Prodoljenie sleduet…)











