Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Halyq jady

Alashorda ministri

admin
2026/03/05
Halyq jady
0
Алашорда министрі

Tarihtan málim, Bazarbai Mámetov – qazaqtyń alǵashqy zańgerleriniń biri, Alashorda úkimetiniń beldi múshesi, Jetisu jerindegi Alash qozǵalysynyń kórnekti qairatkeri. Álemdik órkenietke jappai úmtylǵan HH ǵasyrdyń bas kezinde qazaq qoǵamy «ruhani silkinis» dáuirin bastan keshirdi. Zamana kelbeti myń qúbylyp, bilik júiesine ózgerister engizildi. Osyndai alasapyran uaqytta qazaq oqyǵandary bodandyqtyń búǵauynan bosap shyǵyp, azattyqqa jyldam qol jetkizudi oilastyryp baqty. Qalyń eldiń qaraiǵan sauatyn ashyp, erkindiktiń eteginen myqtap ústauǵa úmtylǵan qazaq ziyalylary jappai jańa úkimet qúrudyń josparyn jasady. Nátijesinde Alashorda úkimeti ómirge keldi. Múnda últyn shynaiy súigen Alash arystary qyzmet etti. Jańa kitapta avtorlar kópshilikke beimálim bolyp kelgen Bazarbai Mámetovtiń keibir qairatkerlik qyryn Alash arystarymen bite qainastyryp, túshymdy zertteuler júrgizedi. Sonymen birge, onyń ómir jolyn halyqqa aishyqtap, keń túrde nasihattap kórsetu úshin qos avtor elimizdiń múraǵattarynda shań basyp jatqan tarihi, ǵylymi jáne ádebi derekterdi molynan paidalanady. Bazarbaidyń ústazy Múhamedjan Tynyshbaev salyp ketken sara jol da jańa kitaptyń basty arqauyna ainalǵan. Zertteushiler siyasy keppegen jańa kitabynda Jetisu topyraǵynda tuǵan Alash arystarynyń ómirin tizbekteumen shektelip qalmai, keiingi kezde top jaryp shyqqan áigili túlǵalardy da keltirip ótedi. Kitap ishinde el úshin tuǵan asyldardyń taǵdyryna atústi qaramaityn aǵaiyn úshin qúndy derekter óte mol.

Kitaptyń basty zertteu nysanyna ainalǵan Bazarbai Mámetov 1888 jyly jer jannaty Jetisuda, asau Lepsi ózeniniń boiynda, qazirgi Sarqan audanynda tuǵan. Bala kezinen bilimge qúshtar bolyp ósken ol kóshpeli qazaq mádenietine qanyǵyp ósedi. Bazarbai on eki jasynda Almatydaǵy Vernyi erler gimnaziyasyna oquǵa qabyldanady. Gimnaziyanyń qabyrǵasynda bilimin shyńdaǵan oqushy balanyń endigi armany Máskeu qalasyndaǵy Alekseev áskeri uchilishesine oquǵa túsu boldy. Biraq ta jas jigittiń joly Qazan universitetiniń zań fakulьtetimen qiylysady. Irgeli oqu ornynan zańgerlik mamandyqty igerip shyqqan Bazarbai student kezinen-aq últ múddesin oilai bastaidy. Úzaq jyl halyqtyń tabanyn tilip, qanyn sorǵan ádiletsiz patsha biliginiń ayaǵy aspannan kelgen 1917 jyly Bazarbai da oquyn ayaqtap, zańgerlik mamandyqty igerip shyǵady.

Jańa kitaptyń alǵashqy betinde: «Búgin 84 jasqa tolyp otyrǵan Sáule Bazarbaiqyzy 1946 jyly ólgen ákesin 63 jyldan keiin qaita izdep otyr. Jurnalisterdi, jazushylardy, ǵalymdardy tańdap tauyp alyp, áke jolyn hatqa túsirmek eken. Sony sezgendei Ókitai Ahmetov pen Ermek Úndegenov ózderi izdep Sáuleni tabady. Jaratqannyń ózi tabystyryp túr ǵoi. Peiili, piǵyly túzu, nieti oń eki er Alash jolymen Sáuleni izdeidi. Ekeuin de eshkim mindettep otyrǵan joq. Patriottyq sezim, últtyq namys, azamattyq borysh ekeuin de aldyǵa salyp itermelep ákelgen. Ekeui de osy mindettiń ózderine búiyrǵanyna máz. Onyń ústine Sáuledei abyz ananyń esteligi, kóregendigi shabytqa shabyt qosyp otyr», – degen sóilem kózge birden jyly úshyraidy. Kitap avtorlarynyń biri Ókitai Ahmetovtiń izdenis jolyndaǵy yntasynyń qanshalyqty ekenin osy birauyz sóz aiǵaqtap túrǵandai. Ol ózi jinastyryp, tyńǵylyqty zerttep, baspaǵa úsynǵan jańa kitabynda Bazarbai Mámetovtiń jarqyn ǵúmyrynan bastap, qoǵam úshin atqarǵan abyroily qyzmetine deiin tereń úńilip, saraptama jasaidy.

Kitaptaǵy derekterge kóz júgirtsek, Bazarbai Mámetovtiń esimi aspannan alynbaǵan. Ol turaly belgili júirik aqyn, tanymal qalamger Sáken Seifullin qúndy derek qaldyryp ketken. Áigili «Tar jol, taiǵaq keshu» tarihi romanynda avtor «Saryarqa» gazetinde 1918 jyly Jalpyqazaq sъeziniń qaulysy basylǵandyǵyn aityp ótedi. Romanda jinalys qaulysynyń Orynborda bolǵandyǵy, oǵan segiz oblystan arnaiy ókilder kelgendigi aitylady. Solardyń ishinde Alashorda úkimetine ár aimaqtan basshylyqqa sailanǵandardyń tiziminde Bazarbai Mámetov te atalady. Kitapta avtorlar Bazarbai turaly basylym betinde jaryq kórgen maqalalardy toptastyryp, túlǵalyq qasietin keńinen asha túsedi. Jańa eńbek Lepsi kentindegi ziratyn anyqtau, qúlpytas ornatu júmystaryn da nazardan tysqary qaldyrmaǵan. Sonymen birge, kitaptaǵy Sáule Bazarbaiqyzynyń ákesi turaly tolǵanǵan esteligi óte qúndy málimetterdi biri ekendigin atap ótkimiz keledi.

«Bazarbai Mahetúly alǵashqy sauatyn auyl moldasynan ashqan. Bastapqyda Máskeudegi áskeri uchilishege tússem dep armandap, ózine qoldaushy retinde Múhamedjan Tynyshbaevty Tashkentke izdep baryp, kómek súraidy. Ol oqimyn dep túrǵan jas jigittiń kóńilin jyqpai, 1911 jyly Qazan universitetine oquǵa qabyldanuyna sebepker bolady, – deidi Sáule Bazarbaiqyzy. – Admiral Kolchaktyń qazaq auyldaryna jasaǵan aiuandyq isterin, ondaǵy Otynshy Áljanovtyń erlikke toly ólimin Semei halqyna alǵashqy jetkizgen jáne ony «Abai» jurnalyna Ybyraiym Jainaqov pen Bazarbai Mámetov bastyrǵan bolatyn». Sáule Bazarbaiqyzy búdan ary qarai ákesiniń Keńes ókimeti túsynda tútqyndalǵan sátterin áńgimeleidi. Bazarbai 1929 jyly úsh jylǵa Saratovqa aidalady. Sońynan jary Zeinep Niyazova eki balasymen birge keledi. Orystyń eki bólmeli páterin jaldap, tsement zauytyna qarapaiym júmysshy bolyp ornalasady. Jer audarylǵan Bazarbai elge tek 1935 jyly ǵana qaitady.

Studenttik jyldarynda-aq sayasi sauat jinap, bilim búlaǵynan susynyn qandyra ishken Bazarbai qarańǵylyqtyń qúshaǵynda jatqan tuǵan halqyn azattyqqa bastaudyń qamyna kirisedi. Elim, júrtym degen qazaq oqyǵandarynyń qasyna birigedi. Qazaq halqynyń tútastyǵyn, shekarasynyń beriktigin, ruhani derbestigin oilaǵan ol 1916 jyly atyshuly «Mausym jarlyǵy» shyǵyp, qazaqtyń órimdei úldaryn oq pen ottyń ortasyndaǵy qara júmysqa aidaǵan kezde zyǵyrdany qainap, ashuǵa bulyǵady. Astyrtyn bilikke qarsy áreketterge kóshedi. Namysqa tyrysqan Bazarbai qasyndaǵy zamandas studenttermen birge tyl júmysyna bara jatqan qazaq bauyrlaryna qol úshyn sozady. Orys tilin meńgermegen, sayasi sauaty joq, búryn-sońdy qaru ústap kórmegen bozdaqtarǵa kómektesedi. Úgit-nasihat júrgizip, bilim beredi. Sol kezdegi «Qazaq» gazeti arqyly qara júmysqa attanǵan bauyrlastaryna ruh berip, úndeu joldaidy. Universitet qabyrǵasynda bir top studenttermen birigip osyndai tyń bastama kótergen Bazarbaidy endigi kezekte eshkim de toqtata almas edi. Jastyq jigermen lúpildep soqqan jas júregi tek halyqtyń múddesin ǵana oilap túrdy.

Qazan universitetin ayaqtaǵan Bazarbai birden Alash qozǵalysynyń qoǵamdyq júmystaryna belsene aralasyp ketedi. 1917 jyldyń shilde aiynda Jalpyqazaq sъezi ótip, sol basqosuda Bazarbai Mámetov Jetisu oblysynan búkilreseilik qúryltai jinalysyna deputattyqqa úsynylady. Sonymen birge, músylmandar keńesine ókil bolyp taǵaiyndalady. El ishinde abyroiy tasqyndap, úlken bedelge ie bolǵan Jetisudyń perzenti azamat soǵysy jyldarynda eki ottyń ortasynda qalǵan qazaq júrtyn qorǵau maqsatynda Alash polkin jasaqtauǵa at salysady. Semei qalasynda qolǵa alynǵan igi bastamanyń nátijesinde Alash sarbazdary jazyqsyz japa shekken qazaq otbasylaryn qańǵyǵan oqtan qorǵaidy. Jabaiy patsha áskeri men qyzyldar ókimetiniń qandyqol jendetterine jem bolǵan túrǵyndardyń múddesi úshin jan ayamai kúres júrgizedi. Azamat soǵysy men jańa biliktiń ornyǵuy saldarynan jaiylǵan ashtyqqa da Bazarbai bei-jai qarai almaidy. Jetisu jerinde ózek jalǵaityn talshyq tappai, sharasyz kúi keshken otbasylaryna arnap kómek komitetin úiymdastyrady.

Bazarbai Mámetov 1918 jyldyń tamyz aiynda Lepside ótken Alashordanyń Jetisu oblystyq ekinshi sъezine qatysyp, keńes músheligine alynady. San túrli biliktiń qúrsauynda qalǵan qazaq eli Kolchak pen Dutovtyń, uaqytsha ókimet pen bolьshevikterdiń talan-tarajyna tústi. Qaruy myqty, qarymy keń biliktiń qaisysy kúshti, sol qazaq halqyna qoqan-loqqy jasap baqty. Olardyń qatarynda qazaqtyń qarapaiym eńbek adamdary ǵana emes, oqyǵan ziyalylary da qatty zardap shekti. Sondai jazyqsyz jalanyń bir úshy el múddesi jolynda kózge túsip júrgen Bazarbai Mámetovke tiedi. Kolchaktyń jandaishaptary Alashtyń arysyn qyzyldar biligimen astyrtyn bailanysy bar dep aiyptap, temirdiń tordyń ar jaǵyna toǵytady. Halyqqa degen janashyrlyq jas júrekti abaqtymen de moiyta qoimaidy. Kóp úzamai sońynan ergen inisine áigili tarihshy, últ ziyalysy Múhamedjan Tynyshbaev ara túsip, bosatyp alady. Esil er búdan keiin de Keńes ókimeti tarapynan quǵyn-súrginniń qandy sheńgeline iligedi. Aqyr sońynda otbasymen birge Saratov mańyna qatań baqylauda jer audarylady. Qoǵamnyń kemshin túsyna kirpish bolyp qalanyp, júrty úshin jan ayamai eńbek etudi oilaǵan Bazarbai úzaq jyldar boiy Tarazda, Taldyqorǵanda, Qaraqalpaqstan men Saratov jerinde ár túrli sharuashylyqtarda júmys isteidi.

Bazarbai quǵyn-súrginnen kóz ashpai, aqyrynda Lepsi beketinde 1946 jyly nebári toǵyz kún auyryp ayaqasty qaitys bolady. «Ákemniń qoiylǵan jerin qamyspen qorshap, topyraq kirpishpen ústatqan kórinedi. Sol uaqytta ózimniń úsh balam boldy da, qu tirshilikpen ákemniń basyna jańalap belgi qoya almadym. Keiin ákemniń qabirin tappai qaldym», – deidi Sáule Bazarbaiqyzy. Keiinnen áke aldyndaǵy boryshyn óteuge asyqqan ayauly qyz Lepsidegi qorymnyń taza jerine mármár tastan eskertkish ornatady.

 

Quanysh Túńǵatar.

Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jetisu» gazeti.№94.2013. -4 b.

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 12
Ақиқат айтылмай қалды
Halyq jady

Aqiqat aitylmai qaldy

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
Halyq jady

Baiyrsha Abylaihanovtyń beimálim taǵdyry

August 10, 2026
Айбат
Halyq jady

Aibat

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
Halyq jady

Kelmeske ketsin sol zūlmat……

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
Halyq jady

JARKENT ÓŃIRINDEGI «ALJIR»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
Halyq jady

Ekpemen elin saqtaǵan…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz