Ańdatpa. Maqalada Jetisu óńirindegi Sivers almasynyń (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) tabiǵi populyatsiyalarynda kezdesetin negizgi ziyankester, olardyń biologiyalyq erekshelikteri jáne olardy biologiyalyq ádispen retteu múmkindikteri qarastyrylǵan. Sivers almasy – mádeni alma sorttarynyń arǵy tegi bolyp sanalatyn, dúniejúzilik mańyzy bar relikti túr. Tabiǵi alma ormandarynda ziyankesterdiń taraluy aǵashtardyń ósuine, tabiǵi jańaruyna jáne populyatsiyalardyń túraqtylyǵyna keri áser etedi. Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtarda himiyalyq insektitsidterdi qoldanu shekteuli bolǵandyqtan, ekologiyalyq qauipsiz biologiyalyq qorǵau ádisterin engizudiń mańyzy artyp keledi. Sonymen qatar, Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea jáne Coccinellidae túqymdasynyń entomofagtaryn paidalanu múmkindikteri qarastyrylyp, olardyń tabiǵi ekojúielerdegi róli sipattalǵan. Entomofagtardy paidalanu bioaluantúrlilikti saqtauǵa, pestitsidtik júktemeni azaituǵa jáne tabiǵi orman ekojúieleriniń túraqtylyǵyn qamtamasyz etuge múmkindik beredi.
Kiltti sózder: Malus sieversii, biologiyalyq qorǵau, entomofagtar, orman ekojúiesi, ziyankester, bioaluantúrlilik.
Kirispe. Sivers almasy (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – qazirgi mádeni alma sorttarynyń arǵy tegi bolyp sanalatyn, dúniejúzilik mańyzy bar relikti jemis aǵashy. Onyń tabiǵi populyatsiyalary Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysyndaǵy Jetisu jáne Ile Alatauynyń tau bókterlerinde saqtalǵan. Búl túrdiń genetikalyq qoryn saqtau bioaluantúrlilikti qorǵaudyń ǵana emes, sonymen qatar álemdik selektsiyanyń mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp tabylady [1, 2].
Tabiǵi alma ormandaryna klimattyń ózgerui, antropogendik yqpal jáne ziyandy organizmderdiń taraluy eleuli qauip tóndiredi. Ádebi derekter boiynsha, Sivers almasynda fitofag jándikterdiń 120-dan astam túri kezdesedi, olardyń ishinde alma jemiri (Cydia pomonella L.), japyraq shiratqysh kóbelekter (Archips spp.), alma kúiesi (Yponomeuta malinellus Zeller), jasyl alma bitesi (Aphis pomi De Geer) jáne órmekshi keneler keń taralǵan ári qauipti ziyankester qataryna jatady [3, 4]. Búl fitofagtar japyraqtardy, órkenderdi, gúlder men jemisterdi zaqymdap, aǵashtardyń fiziologiyalyq jaǵdaiyn álsiretedi jáne tabiǵi jańaruyna keri áser etedi.
Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtarda himiyalyq insektitsidterdi qoldanu ekojúiege, paidaly jándikterge jáne tabiǵi bioaluantúrlilikke teris áser etui múmkin. Sondyqtan múndai aumaqtarda ziyankester sanyn retteudiń ekologiyalyq qauipsiz tásilderin damytu erekshe ózekti bolyp tabylady. Osyndai tiimdi baǵyttardyń biri – ziyankesterdiń tabiǵi jaulary bolyp tabylatyn entomofagtardy paidalanu. Entomofagtar fitofagtardyń sanyn tabiǵi jolmen rettep, ekojúiedegi trofikalyq tepe-teńdikti saqtauǵa jáne pestitsidtik júktemeni tómendetuge múmkindik beredi [5, 6].
Osyǵan bailanysty Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalarynda kezdesetin negizgi ziyankesterge ádebi sholu jasap, olardy biologiyalyq ádispen retteudiń qazirgi múmkindikterin taldau jáne tabiǵi orman ekojúielerinde entomofagtardy qoldanudyń perspektivalaryn baǵalaudyń mańyzy zor.
Sivers almasynyń negizgi ziyankesteri. Sivers almasy tabiǵi orman ekojúieleriniń mańyzdy qúramdas bóligi bolyp tabylady. Alaida onyń tabiǵi populyatsiyalaryna ártúrli fitofag jándikter túraqty túrde ziyan keltiredi. Ádebi málimetter boiynsha, Sivers almasynda jándikterdiń 120-dan astam túri tirkelgenimen, olardyń az ǵana bóligi aǵashtardyń ósip-damuyna, tabiǵi jańaruyna jáne ónim túzuine eleuli áser etedi [3, 4]. Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalarynda keń taralǵan negizgi ziyankesteri 1-surette kórsetilgen.
Suret 1 – Sivers almasynyń negizgi ziyankesteri
Tabiǵi alma ormandarynda keń taralǵan ári ekonomikalyq jáne ekologiyalyq túrǵydan mańyzdy ziyankesterdiń biri – alma jemiri (Cydia pomonella L.). Búl ziyankes jemistiń ishine enip, túqym kamerasyn zaqymdaidy, nátijesinde jemister merziminen búryn túsip, túqymdarynyń qalypty damuy búzylady. Tabiǵi jaǵdaida múndai zaqymdanu Sivers almasynyń tabiǵi kóbeyuine de keri áserin tigizedi.
Japyraq shiratqysh kóbelekter (Archips spp.) men alma kúiesi (Yponomeuta malinellus Zeller) japyraqtardy zaqymdaityn negizgi fitofagtar bolyp tabylady. Olardyń júldyzqúrttary japyraqtardy orap nemese órmekpen shyrmap qorektenedi, sonyń saldarynan japyraqtyń fotosintezdik belsendiligi tómendep, aǵashtardyń fiziologiyalyq jaǵdaiy álsireidi.
Sorǵysh ziyankesterdiń ishinde jasyl alma bitesi (Aphis pomi De Geer) erekshe oryn alady. Ol jas órkender men japyraqtardyń shyrynyn soryp, olardyń deformatsiyalanuyna, ósuiniń bayaulauyna jáne aǵashtardyń jalpy álsireuine sebep bolady. Sonymen qatar biteler bóletin tátti shyrynnyń áserinen kúie sańyrauqúlaqtary damyp, japyraqtardyń qalypty qyzmeti búzylady.
Órmekshi keneler, ásirese qyzyl jemis kenesi (Panonychus ulmi Koch), qúrǵaq ári ystyq jyldary jappai kóbeiip, japyraqtardyń erte sarǵayuyna jáne túsuine ákelui múmkin. Múndai jaǵdai aǵashtardyń qysqa tózimdiligin tómendetip, kelesi jylǵy vegetatsiyalyq kezeńniń qalypty ótuine keri áser etedi.
Joǵaryda atalǵan ziyankesterdiń bir mezgilde taraluy tabiǵi alma ormandarynyń fitosanitariyalyq jaǵdaiyn nasharlatyp, aǵashtardyń ósui men tabiǵi jańaruyna keri áser etedi. Sondyqtan olardy der kezinde anyqtau, túraqty fitosanitariyalyq monitoring júrgizu jáne ekologiyalyq qauipsiz qorǵau sharalaryn engizu erekshe mańyzǵa ie. Sivers almasyna ziyan keltiretin negizgi ziyankesterdiń zaqymdaityn músheleri men ziyandylyq deńgeii 1-kestede keltirilgen.
1-keste – Sivers almasynyń negizgi ziyankesteri jáne olardyń ziyandylyǵy
| Ziyankes | Zaqymdaityn múshesi | Ziyandylyǵy |
| Alma jemiri (Cydia pomonella L.) | Jemisi | Joǵary |
| Japyraq shiratqyshtar (Archips spp.) | Japyraǵy | Joǵary |
| Alma kúiesi (Yponomeuta malinellus Zeller.) | Japyraǵy | Ortasha-joǵary |
| Jasyl alma bitesi (Aphis pomi De Geer) | Órkeni, japyraǵy | Ortasha |
| Qyzyl jemis kenesi (Panonychus ulmi Koch.) | Japyraǵy | Ortasha |
Entomofagtardy qoldanu perspektivalary. Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn qorǵauda ósimdikterdi qorǵaudyń ekologiyalyq qauipsiz ádisterin damytu erekshe mańyzǵa ie. Erekshe qorǵalatyn tabiǵi aumaqtarda himiyalyq insektitsidterdi qoldanu paidaly entomofaunaǵa, tozańdandyrǵysh jándikterge jáne tabiǵi bioaluantúrlilikke keri áser etui múmkin. Osyǵan bailanysty ziyankesterdiń tabiǵi jaularyn paidalanu tabiǵi ekojúielerdiń túraqtylyǵyn saqtaudyń tiimdi baǵyttarynyń biri bolyp sanalady.
Álemdik tájiribede júmyrtqa parazitteri Trichogramma tuysynyń ókilderi alma jemiri (Cydia pomonella), japyraq shiratqyshtar (Archips spp.) jáne basqa da qabyrshaqqanatty ziyankesterdiń sanyn retteude keńinen qoldanylady. Búl entomofagtar ziyankesterdiń júmyrtqalaryn parazittep, olardyń júldyzqúrttarynyń damuyna jol bermeidi. Sondyqtan olardy tabiǵi alma ormandarynda qoldanu perspektivaly baǵyttardyń biri bolyp tabylady [7, 8]. Qabyrshaqqanatty ziyankesterdiń júldyzqúrttaryna qarsy joǵary tiimdiligimen belgili dernásil parazitoidy Bracon hebetor Say tabiǵi retteu júiesinde mańyzdy oryn alady. Búl entomofag júldyzqúrttardy saldandyryp, olardyń denesine júmyrtqa salady, nátijesinde ziyankes ári qarai damymaidy. Bracon hebetor japyraq shiratqyshtar men basqa da japyraqpen qorektenetin ziyankesterdiń sanyn tómendetude perspektivaly bioagent retinde qarastyryluy múmkin. Sorǵysh ziyankesterge qarsy tabiǵi jaǵdaida keń taralǵan jyrtqysh entomofagtardyń mańyzy zor. Solardyń ishinde altynkózder (Chrysoperla carnea Steph.) jáne qanqyzdar túqymdasynyń (Coccinellidae) ókilderi jasyl alma bitesi (Aphis pomi) men basqa da júmsaq deneli fitofagtardy belsendi túrde joyady. Búl jyrtqyshtardyń tabiǵi populyatsiyalaryn saqtau jáne olardyń sanyn arttyru himiyalyq óńdeulerdi azaityp, tabiǵi biologiyalyq tepe-teńdikti saqtauǵa múmkindik beredi.
Entomofagtardy qoldanu fitosanitarlyq monitoringpen, ziyankesterdiń fenologiyasyn baqylaumen jáne tabiǵi jaulardyń saqtaluyna baǵyttalǵan orman sharuashylyǵy sharalarymen úilestirilgen jaǵdaida ǵana joǵary tiimdilik beredi. Sondyqtan Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn qorǵauda biologiyalyq ádisti integraldy qorǵau júiesiniń negizgi qúramdas bóligi retinde qarastyrǵan jón. Jemis aǵashtarynyń negizgi ziyankesteri men olardy biologiyalyq jolmen retteuge úsynylatyn entomofagtar 2-kestede kórsetilgen.
2-keste – Sivers almasynyń negizgi ziyankesterine qarsy qoldanuǵa úsynylatyn entomofagtar
| Ziyankes | Entomofag | Áser etu satysy | Qoldanu maqsaty |
| Cydia pomonella | Trichogramma spp. | Júmyrtqa | Ziyankestiń damuyn erte kezeńde tejeu |
| Archips spp. | Trichogramma spp. | Júmyrtqa | Júldyzqúrttardyń shyǵuyn azaitu |
| Yponomeuta malinellus | Trichogramma spp. | Júmyrtqa | Populyatsiyanyń kóbeyuin shekteu |
| Japyraq shiratqyshtardyń júldyzqúrttary | Bracon hebetor | Júldyzqúrt | Dernásilderdiń sanyn tómendetu |
| Aphis pomi | Chrysoperla carnea | Júldyzqúrt, imago | Bite populyatsiyasyn tabiǵi retteu |
| Aphis pomi | Coccinellidae | Júldyzqúrt, imago | Sorǵysh ziyankesterdiń sanyn azaitu |
Qorytyndy. Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalaryn saqtau Qazaqstannyń bioaluantúrliligin qorǵaudyń jáne mádeni alma sorttarynyń genetikalyq qoryn saqtaudyń mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Tabiǵi alma ormandarynyń fitosanitarlyq jaǵdaiyna alma jemiri (Cydia pomonella), japyraq shiratqysh kóbelekter (Archips spp.), alma kúiesi (Yponomeuta malinellus), jasyl alma bitesi (Aphis pomi) jáne basqa da fitofagtardyń taraluy eleuli áser etedi. Ádebi derekterdi taldau tabiǵi ekojúieler jaǵdaiynda ziyankesterdiń sanyn retteude entomofagtardy qoldanudyń joǵary áleuetke ie ekenin kórsetti. Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea jáne Coccinellidae túqymdasynyń ókilderi qabyrshaqqanatty jáne sorǵysh ziyankesterdiń negizgi túrlerin biologiyalyq jolmen shekteuge múmkindik beredi. Sivers almasynyń tabiǵi populyatsiyalarynda entomofagtardy qoldanu fitosanitarlyq monitoringpen jáne tabiǵi jaulardy saqtauǵa baǵyttalǵan sharalarmen úilestirilui tiis. Bolashaqta olardyń jergilikti tabiǵi jaǵdailarǵa beiimdeluin, tiimdiligin jáne biologiyalyq qorǵau júiesine engizu múmkindikterin baǵalauǵa baǵyttalǵan keshendi zertteuler júrgizu qajet.
Ádebietter tizimi:
- Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 303–371. https://doi.org/10.1002/9780470650868.ch2.
- Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance, characterization and utilization of wild apples of Central Asia. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61.
- Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan. // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2019. – Vol. 298. – 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
- Turehanova R.M., Tanabekova G.B. Naibolee vajnye nasekomye-vrediteli yabloni Siversa (Malus sieversii) v Kazahstane // Eurasian Journal of Ecology. – 2018. – № 4. – S. 90–97.
- Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Biological peculiarities of Archips rosana, the insect pest of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in the Trans-Ili Alatau Ridge. // Online Journal of Biological Sciences. – 2020. – Vol. 20(4). – P. 190–195.
- Zhang X., Zhang Y., Poland T.M., Lu Z. et al. Agrilus mali density and damage in wild apple (Malus sieversii) forests in Central Eurasia under four different management strategies. // Entomologia Generalis. – 2021. – Vol. 41(3). – P. 257–266.
- Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Sievers apple tree pests in Trans-Ili Alatau, Kazakhstan. // Sustainability. – 2023. – Vol. 15(14). – 11303.
- Tanabekova G., Tursynkulov A., Jashenko R., Lu Z. Harmfulness of insects of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in Kazakhstan. // Biodiversitas. – 2024. – Vol. 25(9). – P. 3168–3178.
- Tegtmeier R., Švara A., Gritsenko D., Khan A. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. // Horticulture Research. – 2025. – Vol. 12.
- Hajek A.E., Eilenberg J. Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Cambridge University Press, 2018.
- Van Driesche R.G., Hoddle M.S., Center T.D. Control of Pests and Weeds by Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Blackwell Publishing, 2008.
Chernova I. Biological Protection of Plants: Ontological Approach. // Proceedings. – 2024.
Alpysbaeva K.A., Ádilhanqyzy A., Nurmanov B.B., Júmahmet Á.A.
«J. Jiembaev atyndaǵy Qazaq ósimdik qorǵau jáne karantin ǵylymi-zertteu instituty» JSHS
karlygashazirbekovna@gmail.com











