پوپۋلياتسيالارىنداproach. // Proceedings. – 2024.اڭداتپا. ماقالادا جەتىسۋ وڭىرىندەگى سيۆەرس الماسىنىڭ (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا كەزدەسەتىن نەگىزگى زيانكەستەر، ولاردىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە ولاردى بيولوگيالىق ادىسپەن رەتتەۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان. سيۆەرس الماسى – مادەني الما سورتتارىنىڭ ارعى تەگى بولىپ سانالاتىن، دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار رەليكتى ءتۇر. تابيعي الما ورماندارىندا زيانكەستەردىڭ تارالۋى اعاشتاردىڭ وسۋىنە، تابيعي جاڭارۋىنا جانە پوپۋلياتسيالاردىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا حيميالىق ينسەكتيتسيدتەردى قولدانۋ شەكتەۋلى بولعاندىقتان، ەكولوگيالىق قاۋىپسىز بيولوگيالىق قورعاۋ ادىستەرىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار، Trichogramma spp.، Bracon hebetor، Chrysoperla carnea جانە Coccinellidae تۇقىمداسىنىڭ ەنتوموفاگتارىن پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلىپ، ولاردىڭ تابيعي ەكوجۇيەلەردەگى ءرولى سيپاتتالعان. ەنتوموفاگتاردى پايدالانۋ بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا، پەستيتسيدتىك جۇكتەمەنى ازايتۋعا جانە تابيعي ورمان ەكوجۇيەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
كىلتتى سوزدەر: Malus sieversii، بيولوگيالىق قورعاۋ، ەنتوموفاگتار، ورمان ەكوجۇيەسى، زيانكەستەر، بيوالۋانتۇرلىلىك.

كىرىسپە. سيۆەرس الماسى (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – قازىرگى مادەني الما سورتتارىنىڭ ارعى تەگى بولىپ سانالاتىن، دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار رەليكتى جەمىس اعاشى. ونىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جەتىسۋ جانە ىلە الاتاۋىنىڭ تاۋ بوكتەرلەرىندە ساقتالعان. بۇل ءتۇردىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ بيوالۋانتۇرلىلىكتى قورعاۋدىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار الەمدىك سەلەكتسيانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى [1، 2].
تابيعي الما ورماندارىنا كليماتتىڭ وزگەرۋى، انتروپوگەندىك ىقپال جانە زياندى ورگانيزمدەردىڭ تارالۋى ەلەۋلى قاۋىپ توندىرەدى. ادەبي دەرەكتەر بويىنشا، سيۆەرس الماسىندا فيتوفاگ جاندىكتەردىڭ 120-دان استام ءتۇرى كەزدەسەدى، ولاردىڭ ىشىندە الما جەمىرى (Cydia pomonella L.)، جاپىراق شيراتقىش كوبەلەكتەر (Archips spp.)، الما كۇيەسى (Yponomeuta malinellus Zeller)، جاسىل الما بىتەسى (Aphis pomi De Geer) جانە ورمەكشى كەنەلەر كەڭ تارالعان ءارى قاۋىپتى زيانكەستەر قاتارىنا جاتادى [3، 4]. بۇل فيتوفاگتار جاپىراقتاردى، وركەندەردى، گۇلدەر مەن جەمىستەردى زاقىمداپ، اعاشتاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايىن السىرەتەدى جانە تابيعي جاڭارۋىنا كەرى اسەر ەتەدى.
ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا حيميالىق ينسەكتيتسيدتەردى قولدانۋ ەكوجۇيەگە، پايدالى جاندىكتەرگە جانە تابيعي بيوالۋانتۇرلىلىككە تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي اۋماقتاردا زيانكەستەر سانىن رەتتەۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تاسىلدەرىن دامىتۋ ەرەكشە وزەكتى بولىپ تابىلادى. وسىنداي ءتيىمدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – زيانكەستەردىڭ تابيعي جاۋلارى بولىپ تابىلاتىن ەنتوموفاگتاردى پايدالانۋ. ەنتوموفاگتار فيتوفاگتاردىڭ سانىن تابيعي جولمەن رەتتەپ، ەكوجۇيەدەگى تروفيكالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا جانە پەستيتسيدتىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى [5، 6].
وسىعان بايلانىستى سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا كەزدەسەتىن نەگىزگى زيانكەستەرگە ادەبي شولۋ جاساپ، ولاردى بيولوگيالىق ادىسپەن رەتتەۋدىڭ قازىرگى مۇمكىندىكتەرىن تالداۋ جانە تابيعي ورمان ەكوجۇيەلەرىندە ەنتوموفاگتاردى قولدانۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن باعالاۋدىڭ ماڭىزى زور.
سيۆەرس الماسىنىڭ نەگىزگى زيانكەستەرى. سيۆەرس الماسى تابيعي ورمان ەكوجۇيەلەرىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. الايدا ونىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىنا ءارتۇرلى فيتوفاگ جاندىكتەر تۇراقتى تۇردە زيان كەلتىرەدى. ادەبي مالىمەتتەر بويىنشا، سيۆەرس الماسىندا جاندىكتەردىڭ 120-دان استام ءتۇرى تىركەلگەنىمەن، ولاردىڭ از عانا بولىگى اعاشتاردىڭ ءوسىپ-دامۋىنا، تابيعي جاڭارۋىنا جانە ءونىم تۇزۋىنە ەلەۋلى اسەر ەتەدى [3، 4]. سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا كەڭ تارالعان نەگىزگى زيانكەستەرى 1-سۋرەتتە كورسەتىلگەن.
ابيعي الما ورماندارىندا كەڭ تارالعان ءارى ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى زيانكەستەردىڭ ءبىرى – الما جەمىرى (Cydia pomonella L.). بۇل زيانكەس جەمىستىڭ ىشىنە ەنىپ، تۇقىم كامەراسىن زاقىمدايدى، ناتيجەسىندە جەمىستەر مەرزىمىنەن بۇرىن ءتۇسىپ، تۇقىمدارىنىڭ قالىپتى دامۋى بۇزىلادى. تابيعي جاعدايدا مۇنداي زاقىمدانۋ سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي كوبەيۋىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
جاپىراق شيراتقىش كوبەلەكتەر (Archips spp.) مەن الما كۇيەسى (Yponomeuta malinellus Zeller) جاپىراقتاردى زاقىمدايتىن نەگىزگى فيتوفاگتار بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ جۇلدىزقۇرتتارى جاپىراقتاردى وراپ نەمەسە ورمەكپەن شىرماپ قورەكتەنەدى، سونىڭ سالدارىنان جاپىراقتىڭ فوتوسينتەزدىك بەلسەندىلىگى تومەندەپ، اعاشتاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايى السىرەيدى.
سورعىش زيانكەستەردىڭ ىشىندە جاسىل الما بىتەسى (Aphis pomi De Geer) ەرەكشە ورىن الادى. ول جاس وركەندەر مەن جاپىراقتاردىڭ شىرىنىن سورىپ، ولاردىڭ دەفورماتسيالانۋىنا، ءوسۋىنىڭ باياۋلاۋىنا جانە اعاشتاردىڭ جالپى السىرەۋىنە سەبەپ بولادى. سونىمەن قاتار بىتەلەر بولەتىن ءتاتتى شىرىننىڭ اسەرىنەن كۇيە ساڭىراۋقۇلاقتارى دامىپ، جاپىراقتاردىڭ قالىپتى قىزمەتى بۇزىلادى.
ورمەكشى كەنەلەر، اسىرەسە قىزىل جەمىس كەنەسى (Panonychus ulmi Koch)، قۇرعاق ءارى ىستىق جىلدارى جاپپاي كوبەيىپ، جاپىراقتاردىڭ ەرتە سارعايۋىنا جانە تۇسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعداي اعاشتاردىڭ قىسقا توزىمدىلىگىن تومەندەتىپ، كەلەسى جىلعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ قالىپتى وتۋىنە كەرى اسەر ەتەدى.
جوعارىدا اتالعان زيانكەستەردىڭ ءبىر مەزگىلدە تارالۋى تابيعي الما ورماندارىنىڭ فيتوسانيتاريالىق جاعدايىن ناشارلاتىپ، اعاشتاردىڭ ءوسۋى مەن تابيعي جاڭارۋىنا كەرى اسەر ەتەدى. سوندىقتان ولاردى دەر كەزىندە انىقتاۋ، تۇراقتى فيتوسانيتاريالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز قورعاۋ شارالارىن ەنگىزۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. سيۆەرس الماسىنا زيان كەلتىرەتىن نەگىزگى زيانكەستەردىڭ زاقىمدايتىن مۇشەلەرى مەن زياندىلىق دەڭگەيى 1-كەستەدە كەلتىرىلگەن.
1-كەستە – سيۆەرس الماسىنىڭ نەگىزگى زيانكەستەرى جانە ولاردىڭ زياندىلىعى
زيانكەس زاقىمدايتىن مۇشەسى زياندىلىعىلما جەمىرى (Cydia pomonella L.) جەمىسى جوعارى
Әдебиеттер тізімі:
- Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 303–371. https://doi.org/10.1002/9780470650868.ch2.
- Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance, characterization and utilization of wild apples of Central Asia. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61.
- Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan. // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2019. – Vol. 298. – 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
- Туреханова Р.М., Танабекова Г.Б. Наиболее важные насекомые-вредители яблони Сиверса (Malus sieversii) в Казахстане // Eurasian Journal of Ecology. – 2018. – № 4. – С. 90–97.
- Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Biological peculiarities of Archips rosana, the insect pest of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in the Trans-Ili Alatau Ridge. // Online Journal of Biological Sciences. – 2020. – Vol. 20(4). – P. 190–195.
- Zhang X., Zhang Y., Poland T.M., Lu Z. et al. Agrilus mali density and damage in wild apple (Malus sieversii) forests in Central Eurasia under four different management strategies. // Entomologia Generalis. – 2021. – Vol. 41(3). – P. 257–266.
- Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Sievers apple tree pests in Trans-Ili Alatau, Kazakhstan. // Sustainability. – 2023. – Vol. 15(14). – 11303.
- Tanabekova G., Tursynkulov A., Jashenko R., Lu Z. Harmfulness of insects of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in Kazakhstan. // Biodiversitas. – 2024. – Vol. 25(9). – P. 3168–3178.
- Tegtmeier R., Švara A., Gritsenko D., Khan A. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. // Horticulture Research. – 2025. – Vol. 12.
- Hajek A.E., Eilenberg J. Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Cambridge University Press, 2018.
- Van Driesche R.G., Hoddle M.S., Center T.D. Control of Pests and Weeds by Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Blackwell Publishing, 2008.
Chernova I. Biological Protection of Plants: Ontological Approach. // Proceedings. – 2024.
جاپىراق شيراتقىشتار (Archips spp.) جاپىراعى جوعارى
الما كۇيەسى (Yponomeuta malinellus Zeller.) جاپىراعى ورتاشا-جوعارى
جاسىل الما بىتەسى (Aphis pomi De Geer) وركەنى، جاپىراعى ورتاشا
قىزىل جەمىس كەنەسى (Panonychus ulmi Koch.) جاپىراعى ورتاشا
ەنتوموفاگتاردى قولدانۋ پەرسپەكتيۆالارى. سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن قورعاۋدا وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ادىستەرىن دامىتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا حيميالىق ينسەكتيتسيدتەردى قولدانۋ پايدالى ەنتوموفاۋناعا، توزاڭداندىرعىش جاندىكتەرگە جانە تابيعي بيوالۋانتۇرلىلىككە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى زيانكەستەردىڭ تابيعي جاۋلارىن پايدالانۋ تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
الەمدىك تاجىريبەدە جۇمىرتقا پارازيتتەرى Trichogramma تۋىسىنىڭ وكىلدەرى الما جەمىرى (Cydia pomonella)، جاپىراق شيراتقىشتار (Archips spp.) جانە باسقا دا قابىرشاققاناتتى زيانكەستەردىڭ سانىن رەتتەۋدە كەڭىنەن قولدانىلادى. بۇل ەنتوموفاگتار زيانكەستەردىڭ جۇمىرتقالارىن پارازيتتەپ، ولاردىڭ جۇلدىزقۇرتتارىنىڭ دامۋىنا جول بەرمەيدى. سوندىقتان ولاردى تابيعي الما ورماندارىندا قولدانۋ پەرسپەكتيۆالى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى [7، 8]. قابىرشاققاناتتى زيانكەستەردىڭ جۇلدىزقۇرتتارىنا قارسى جوعارى تيىمدىلىگىمەن بەلگىلى دەرناسىل پارازيتويدى Bracon hebetor Say تابيعي رەتتەۋ جۇيەسىندە ماڭىزدى ورىن الادى. بۇل ەنتوموفاگ جۇلدىزقۇرتتاردى سالداندىرىپ، ولاردىڭ دەنەسىنە جۇمىرتقا سالادى، ناتيجەسىندە زيانكەس ءارى قاراي دامىمايدى. Bracon hebetor جاپىراق شيراتقىشتار مەن باسقا دا جاپىراقپەن قورەكتەنەتىن زيانكەستەردىڭ سانىن تومەندەتۋدە پەرسپەكتيۆالى بيواگەنت رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. سورعىش زيانكەستەرگە قارسى تابيعي جاعدايدا كەڭ تارالعان جىرتقىش ەنتوموفاگتاردىڭ ماڭىزى زور. سولاردىڭ ىشىندە التىنكوزدەر (Chrysoperla carnea Steph.) جانە قانقىزدار تۇقىمداسىنىڭ (Coccinellidae) وكىلدەرى جاسىل الما بىتەسى (Aphis pomi) مەن باسقا دا جۇمساق دەنەلى فيتوفاگتاردى بەلسەندى تۇردە جويادى. بۇل جىرتقىشتاردىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن ساقتاۋ جانە ولاردىڭ سانىن ارتتىرۋ حيميالىق وڭدەۋلەردى ازايتىپ، تابيعي بيولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەنتوموفاگتاردى قولدانۋ فيتوسانيتارلىق مونيتورينگپەن، زيانكەستەردىڭ فەنولوگياسىن باقىلاۋمەن جانە تابيعي جاۋلاردىڭ ساقتالۋىنا باعىتتالعان ورمان شارۋاشىلىعى شارالارىمەن ۇيلەستىرىلگەن جاعدايدا عانا جوعارى تيىمدىلىك بەرەدى. سوندىقتان سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن قورعاۋدا بيولوگيالىق ءادىستى ينتەگرالدى قورعاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. جەمىس اعاشتارىنىڭ نەگىزگى زيانكەستەرى مەن ولاردى بيولوگيالىق جولمەن رەتتەۋگە ۇسىنىلاتىن ەنتوموفاگتار 2-كەستەدە كورسەتىلگەن.
2-كەستە – سيۆەرس الماسىنىڭ نەگىزگى زيانكەستەرىنە قارسى قولدانۋعا ۇسىنىلاتىن ەنتوموفاگتار
زيانكەس ەنتوموفاگ اسەر ەتۋ ساتىسى قولدانۋ ماقساتى
Cydia pomonella Trichogramma spp. جۇمىرتقا زيانكەستىڭ دامۋىن ەرتە كەزەڭدە تەجەۋ
Archips spp. Trichogramma spp. جۇمىرتقا جۇلدىزقۇرتتاردىڭ شىعۋىن ازايتۋ
Yponomeuta malinellus Trichogramma spp. جۇمىرتقا پوپۋلياتسيانىڭ كوبەيۋىن شەكتەۋ
جاپىراق شيراتقىشتاردىڭ جۇلدىزقۇرتتارى Bracon hebetor جۇلدىزقۇرت دەرناسىلدەردىڭ سانىن تومەندەتۋ
Aphis pomi Chrysoperla carnea جۇلدىزقۇرت، يماگو بىتە پوپۋلياتسياسىن تابيعي رەتتەۋ
Aphis pomi Coccinellidae جۇلدىزقۇرت، يماگو سورعىش زيانكەستەردىڭ سانىن ازايتۋ
قورىتىندى. سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىن ساقتاۋ قازاقستاننىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن قورعاۋدىڭ جانە مادەني الما سورتتارىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تابيعي الما ورماندارىنىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايىنا الما جەمىرى (Cydia pomonella)، جاپىراق شيراتقىش كوبەلەكتەر (Archips spp.)، الما كۇيەسى (Yponomeuta malinellus)، جاسىل الما بىتەسى (Aphis pomi) جانە باسقا دا فيتوفاگتاردىڭ تارالۋى ەلەۋلى اسەر ەتەدى. ادەبي دەرەكتەردى تالداۋ تابيعي ەكوجۇيەلەر جاعدايىندا زيانكەستەردىڭ سانىن رەتتەۋدە ەنتوموفاگتاردى قولدانۋدىڭ جوعارى الەۋەتكە يە ەكەنىن كورسەتتى. Trichogramma spp.، Bracon hebetor، Chrysoperla carnea جانە Coccinellidae تۇقىمداسىنىڭ وكىلدەرى قابىرشاققاناتتى جانە سورعىش زيانكەستەردىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن بيولوگيالىق جولمەن شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سيۆەرس الماسىنىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا ەنتوموفاگتاردى قولدانۋ فيتوسانيتارلىق مونيتورينگپەن جانە تابيعي جاۋلاردى ساقتاۋعا باعىتتالعان شارالارمەن ۇيلەستىرىلۋى ءتيىس. بولاشاقتا ولاردىڭ جەرگىلىكتى تابيعي جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىن، تيىمدىلىگىن جانە بيولوگيالىق قورعاۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن باعالاۋعا باعىتتالعان كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ
الپىسباەۆا ك.ا.، ادىلحانقىزى ا.، نۋرمانوۆ ب.ب.، جۇماحمەت ءا.ا.
«ج. جيەمباەۆ اتىنداعى قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس
karlygashazirbekovna@gmail.com
قاجەت.











