Q-Andas
No Result
View All Result
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Home Кажет информация

УДК 632.937:632.7:634.11 ПЕРСПЕКТИВЫ ПРИМЕНЕНИЯ ЭНТОМОФАГОВ ДЛЯ ЗАЩИТЫ ЕСТЕСТВЕННЫХ ПОПУЛЯЦИЙ ЯБЛОНИ СИВЕРСА ОТ ВРЕДИТЕЛЕЙ

by admin
2026/09/03
in Кажет информация
0
ӘОЖ 632.937:632.7:634.11 СИВЕРС АЛМАСЫНЫҢ ТАБИҒИ ПОПУЛЯЦИЯЛАРЫН ЗИЯНКЕСТЕРДЕН ҚОРҒАУДА ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Аннотация. В статье рассмотрены основные вредители, встречающиеся в естественных популяциях яблони Сиверса (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) в Жетысуском регионе, их биологические особенности и возможности регулирования их численности биологическими методами. Яблоня Сиверса является реликтовым видом мирового значения, который считается предком культурных сортов яблони. Распространение вредителей в естественных яблоневых лесах негативно влияет на рост деревьев, их естественное возобновление и устойчивость популяций. Поскольку применение химических инсектицидов на особо охраняемых природных территориях ограничено, возрастает значение внедрения экологически безопасных методов биологической защиты. Кроме того, рассмотрены возможности использования энтомофагов Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea и семейства Coccinellidae, а также охарактеризована их роль в природных экосистемах. Применение энтомофагов способствует сохранению биоразнообразия, снижению пестицидной нагрузки и обеспечению устойчивости естественных лесных экосистем.

Ключевые слова: Malus sieversii, биологическая защита, энтомофаги, лесная экосистема, вредители, биоразнообразие.

Кіріспе. Сиверс алмасы (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – қазіргі мәдени алма сорттарының арғы тегі болып саналатын, дүниежүзілік маңызы бар реликті жеміс ағашы. Оның табиғи популяциялары Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Жетісу және Іле Алатауының тау бөктерлерінде сақталған. Бұл түрдің генетикалық қорын сақтау биоалуантүрлілікті қорғаудың ғана емес, сонымен қатар әлемдік селекцияның маңызды бағыттарының бірі болып табылады [1, 2].

Табиғи алма ормандарына климаттың өзгеруі, антропогендік ықпал және зиянды организмдердің таралуы елеулі қауіп төндіреді. Әдеби деректер бойынша, Сиверс алмасында фитофаг жәндіктердің 120-дан астам түрі кездеседі, олардың ішінде алма жемірі (Cydia pomonella L.), жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.), алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller), жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) және өрмекші кенелер кең таралған әрі қауіпті зиянкестер қатарына жатады [3, 4]. Бұл фитофагтар жапырақтарды, өркендерді, гүлдер мен жемістерді зақымдап, ағаштардың физиологиялық жағдайын әлсіретеді және табиғи жаңаруына кері әсер етеді.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану экожүйеге, пайдалы жәндіктерге және табиғи биоалуантүрлілікке теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұндай аумақтарда зиянкестер санын реттеудің экологиялық қауіпсіз тәсілдерін дамыту ерекше өзекті болып табылады. Осындай тиімді бағыттардың бірі – зиянкестердің табиғи жаулары болып табылатын энтомофагтарды пайдалану. Энтомофагтар фитофагтардың санын табиғи жолмен реттеп, экожүйедегі трофикалық тепе-теңдікті сақтауға және пестицидтік жүктемені төмендетуге мүмкіндік береді [5, 6].

Осыған байланысты Сиверс алмасының табиғи популяцияларында кездесетін негізгі зиянкестерге әдеби шолу жасап, оларды биологиялық әдіспен реттеудің қазіргі мүмкіндіктерін талдау және табиғи орман экожүйелерінде энтомофагтарды қолданудың перспективаларын бағалаудың маңызы зор.

Сиверс алмасының негізгі зиянкестері. Сиверс алмасы табиғи орман экожүйелерінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Алайда оның табиғи популяцияларына әртүрлі фитофаг жәндіктер тұрақты түрде зиян келтіреді. Әдеби мәліметтер бойынша, Сиверс алмасында жәндіктердің 120-дан астам түрі тіркелгенімен, олардың аз ғана бөлігі ағаштардың өсіп-дамуына, табиғи жаңаруына және өнім түзуіне елеулі әсер етеді [3, 4]. Сиверс алмасының табиғи популяцияларында кең таралған негізгі зиянкестері 1-суретте көрсетілген.

Табиғи алма ормандарында кең таралған әрі экономикалық және экологиялық тұрғыдан маңызды зиянкестердің бірі – алма жемірі (Cydia pomonella L.). Бұл зиянкес жемістің ішіне еніп, тұқым камерасын зақымдайды, нәтижесінде жемістер мерзімінен бұрын түсіп, тұқымдарының қалыпты дамуы бұзылады. Табиғи жағдайда мұндай зақымдану Сиверс алмасының табиғи көбеюіне де кері әсерін тигізеді.

Жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.) мен алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller) жапырақтарды зақымдайтын негізгі фитофагтар болып табылады. Олардың жұлдызқұрттары жапырақтарды орап немесе өрмекпен шырмап қоректенеді, соның салдарынан жапырақтың фотосинтездік белсенділігі төмендеп, ағаштардың физиологиялық жағдайы әлсірейді.

Сорғыш зиянкестердің ішінде жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) ерекше орын алады. Ол жас өркендер мен жапырақтардың шырынын сорып, олардың деформациялануына, өсуінің баяулауына және ағаштардың жалпы әлсіреуіне себеп болады. Сонымен қатар бітелер бөлетін тәтті шырынның әсерінен күйе саңырауқұлақтары дамып, жапырақтардың қалыпты қызметі бұзылады.

Өрмекші кенелер, әсіресе қызыл жеміс кенесі (Panonychus ulmi Koch), құрғақ әрі ыстық жылдары жаппай көбейіп, жапырақтардың ерте сарғаюына және түсуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай ағаштардың қысқа төзімділігін төмендетіп, келесі жылғы вегетациялық кезеңнің қалыпты өтуіне кері әсер етеді.

Жоғарыда аталған зиянкестердің бір мезгілде таралуы табиғи алма ормандарының фитосанитариялық жағдайын нашарлатып, ағаштардың өсуі мен табиғи жаңаруына кері әсер етеді. Сондықтан оларды дер кезінде анықтау, тұрақты фитосанитариялық мониторинг жүргізу және экологиялық қауіпсіз қорғау шараларын енгізу ерекше маңызға ие. Сиверс алмасына зиян келтіретін негізгі зиянкестердің зақымдайтын мүшелері мен зияндылық деңгейі 1-кестеде келтірілген.

1-кесте – Сиверс алмасының негізгі зиянкестері және олардың зияндылығы

Зиянкес Зақымдайтын мүшесі Зияндылығы
Алма жемірі (Cydia pomonella L.) Жемісі Жоғары
Жапырақ ширатқыштар (Archips spp.) Жапырағы Жоғары
Алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller.) Жапырағы Орташа-жоғары
Жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) Өркені, жапырағы Орташа
Қызыл жеміс кенесі (Panonychus ulmi Koch.) Жапырағы Орташа

 

Энтомофагтарды қолдану перспективалары. Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғауда өсімдіктерді қорғаудың экологиялық қауіпсіз әдістерін дамыту ерекше маңызға ие. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану пайдалы энтомофаунаға, тозаңдандырғыш жәндіктерге және табиғи биоалуантүрлілікке кері әсер етуі мүмкін. Осыған байланысты зиянкестердің табиғи жауларын пайдалану табиғи экожүйелердің тұрақтылығын сақтаудың тиімді бағыттарының бірі болып саналады.

Әлемдік тәжірибеде жұмыртқа паразиттері Trichogramma туысының өкілдері алма жемірі (Cydia pomonella), жапырақ ширатқыштар (Archips spp.) және басқа да қабыршаққанатты зиянкестердің санын реттеуде кеңінен қолданылады. Бұл энтомофагтар зиянкестердің жұмыртқаларын паразиттеп, олардың жұлдызқұрттарының дамуына жол бермейді. Сондықтан оларды табиғи алма ормандарында қолдану перспективалы бағыттардың бірі болып табылады [7, 8]. Қабыршаққанатты зиянкестердің жұлдызқұрттарына қарсы жоғары тиімділігімен белгілі дернәсіл паразитоиды Bracon hebetor Say табиғи реттеу жүйесінде маңызды орын алады. Бұл энтомофаг жұлдызқұрттарды салдандырып, олардың денесіне жұмыртқа салады, нәтижесінде зиянкес әрі қарай дамымайды. Bracon hebetor жапырақ ширатқыштар мен басқа да жапырақпен қоректенетін зиянкестердің санын төмендетуде перспективалы биоагент ретінде қарастырылуы мүмкін. Сорғыш зиянкестерге қарсы табиғи жағдайда кең таралған жыртқыш энтомофагтардың маңызы зор. Солардың ішінде алтынкөздер (Chrysoperla carnea Steph.) және қанқыздар тұқымдасының (Coccinellidae) өкілдері жасыл алма бітесі (Aphis pomi) мен басқа да жұмсақ денелі фитофагтарды белсенді түрде жояды. Бұл жыртқыштардың табиғи популяцияларын сақтау және олардың санын арттыру химиялық өңдеулерді азайтып, табиғи биологиялық тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.

Энтомофагтарды қолдану фитосанитарлық мониторингпен, зиянкестердің фенологиясын бақылаумен және табиғи жаулардың сақталуына бағытталған орман шаруашылығы шараларымен үйлестірілген жағдайда ғана жоғары тиімділік береді. Сондықтан Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғауда биологиялық әдісті интегралды қорғау жүйесінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырған жөн. Жеміс ағаштарының негізгі зиянкестері мен оларды биологиялық жолмен реттеуге ұсынылатын энтомофагтар 2-кестеде көрсетілген.

2-кесте – Сиверс алмасының негізгі зиянкестеріне қарсы қолдануға ұсынылатын энтомофагтар

Зиянкес Энтомофаг Әсер ету сатысы Қолдану мақсаты
Cydia pomonella Trichogramma spp. Жұмыртқа Зиянкестің дамуын ерте кезеңде тежеу
Archips spp. Trichogramma spp. Жұмыртқа Жұлдызқұрттардың шығуын азайту
Yponomeuta malinellus Trichogramma spp. Жұмыртқа Популяцияның көбеюін шектеу
Жапырақ ширатқыштардың жұлдызқұрттары Bracon hebetor Жұлдызқұрт Дернәсілдердің санын төмендету
Aphis pomi Chrysoperla carnea Жұлдызқұрт, имаго Біте популяциясын табиғи реттеу
Aphis pomi Coccinellidae Жұлдызқұрт, имаго Сорғыш зиянкестердің санын азайту

 

Қорытынды. Сиверс алмасының табиғи популяцияларын сақтау Қазақстанның биоалуантүрлілігін қорғаудың және мәдени алма сорттарының генетикалық қорын сақтаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Табиғи алма ормандарының фитосанитарлық жағдайына алма жемірі (Cydia pomonella), жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.), алма күйесі (Yponomeuta malinellus), жасыл алма бітесі (Aphis pomi) және басқа да фитофагтардың таралуы елеулі әсер етеді. Әдеби деректерді талдау табиғи экожүйелер жағдайында зиянкестердің санын реттеуде энтомофагтарды қолданудың жоғары әлеуетке ие екенін көрсетті. Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea және Coccinellidae тұқымдасының өкілдері қабыршаққанатты және сорғыш зиянкестердің негізгі түрлерін биологиялық жолмен шектеуге мүмкіндік береді. Сиверс алмасының табиғи популяцияларында энтомофагтарды қолдану фитосанитарлық мониторингпен және табиғи жауларды сақтауға бағытталған шаралармен үйлестірілуі тиіс. Болашақта олардың жергілікті табиғи жағдайларға бейімделуін, тиімділігін және биологиялық қорғау жүйесіне енгізу мүмкіндіктерін бағалауға бағытталған кешенді зерттеулер жүргізу қажет.

 Әдебиеттер тізімі:

  1. Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 303–371. https://doi.org/10.1002/9780470650868.ch2.
  2. Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance, characterization and utilization of wild apples of Central Asia. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61.
  3. Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan. // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2019. – Vol. 298. – 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
  4. Туреханова Р.М., Танабекова Г.Б. Наиболее важные насекомые-вредители яблони Сиверса (Malus sieversii) в Казахстане // Eurasian Journal of Ecology. – 2018. – № 4. – С. 90–97.
  5. Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Biological peculiarities of Archips rosana, the insect pest of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in the Trans-Ili Alatau Ridge. // Online Journal of Biological Sciences. – 2020. – Vol. 20(4). – P. 190–195.
  6. Zhang X., Zhang Y., Poland T.M., Lu Z. et al. Agrilus mali density and damage in wild apple (Malus sieversii) forests in Central Eurasia under four different management strategies. // Entomologia Generalis. – 2021. – Vol. 41(3). – P. 257–266.
  7. Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Sievers apple tree pests in Trans-Ili Alatau, Kazakhstan. // Sustainability. – 2023. – Vol. 15(14). – 11303.
  8. Tanabekova G., Tursynkulov A., Jashenko R., Lu Z. Harmfulness of insects of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in Kazakhstan. // Biodiversitas. – 2024. – Vol. 25(9). – P. 3168–3178.
  9. Tegtmeier R., Švara A., Gritsenko D., Khan A. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. // Horticulture Research. – 2025. – Vol. 12.
  10. Hajek A.E., Eilenberg J. Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Cambridge University Press, 2018.
  11. Van Driesche R.G., Hoddle M.S., Center T.D. Control of Pests and Weeds by Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Blackwell Publishing, 2008.

12. Chernova I. Biological Protection of Plants: Ontological Approach. // Proceedings. – 2024.

Алпысбаева К.А.,
Адилханкызы А., Нурманов Б.Б., Жумахмет А.А.

ТОО «Казахский научно-исследовательский институт защиты и карантина растений имени Ж. Жиембаева»

karlygashazirbekovna@gmail.com

5 1 голос
Рейтинг статьи
Қаралым 14
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Кажет информация

История родного края – наследие будущим поколениям

23 октября, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Кажет информация

Что изменилось в порядке содействия занятости?

12 октября, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Кажет информация

Основы перевода краеведческих статей сайта Qandas.kz на английский язык

8 октября, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Кажет информация

Археологическое и сакральное наследие Жетысу и Прииртышья

30 сентября, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
Кажет информация

Музей национального парка: познавательное путешествие в мир природы

29 сентября, 2026
Марқа тау таңбалы тастары
Кажет информация

Вопросы изучения, датировки и охраны

28 сентября, 2026
Подписаться
авторизуйтесь
Уведомить о
guest
guest
0 комментариев
Старые
Новые Популярные
Межтекстовые Отзывы
Посмотреть все комментарии
ЖАНСАРБАЙДЫҢ САРЫ АЛА ҚАМШЫСЫ

ЖАНСАРБАЙ И ЕГО СВЯЩЕННЫЙ ЖЁЛТО-ПЁСТРЫЙ КНУТ

9 ноября, 2026

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ЛЕТОПИСЬ КРАЯ В ТРУДАХ ПИСАТЕЛЯ

9 ноября, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: книга о служении искусству

7 ноября, 2026

ҰЛТАРАҚТЫҢ АҒАШ ТЕГЕНЕСІ

Деревянная тегене Ултарака-батыра

30 октября, 2026

ҰЛТАРАҚ БАТЫРДЫҢ ОЮЛАНҒАН КӨН ТОҚЫМЫ

ОРНАМЕНТИРОВАННАЯ КОЖАНАЯ ПОДКЛАДКА ПОД СЕДЛО БАТЫРА УЛТАРАКА

30 октября, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: «Жетісу» өлкетанушылар орталығы» қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы «Болашақ» шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • ruРусский
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Elementor #11329

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz