Abstract. This review examines the major insect pests associated with natural populations of Sievers apple (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) in the Zhetysu region and discusses environmentally friendly approaches for their management. Malus sieversii, recognized as the primary wild ancestor of the cultivated apple, represents a unique genetic resource of global importance. The spread of phytophagous insects poses a serious threat to the health, natural regeneration, and long-term conservation of wild apple forests. Since the use of chemical pesticides is restricted in protected natural areas, the development of biological control strategies has become increasingly important. This paper summarizes the principal pests of Sievers apple, their biological characteristics, and the potential application of natural enemies, including egg parasitoids (Trichogramma spp.), the larval parasitoid Bracon hebetor, and predatory insects such as Chrysoperla carnea and members of the family Coccinellidae. The integration of entomophages into plant protection systems is considered a promising approach for conserving biodiversity, reducing pesticide inputs, and maintaining the ecological stability of natural forest ecosystems.
Keywords: Malus sieversii; biological control; entomophages; forest ecosystems; insect pests; biodiversity conservation.
Кіріспе. Сиверс алмасы (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – қазіргі мәдени алма сорттарының арғы тегі болып саналатын, дүниежүзілік маңызы бар реликті жеміс ағашы. Оның табиғи популяциялары Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Жетісу және Іле Алатауының тау бөктерлерінде сақталған. Бұл түрдің генетикалық қорын сақтау биоалуантүрлілікті қорғаудың ғана емес, сонымен қатар әлемдік селекцияның маңызды бағыттарының бірі болып табылады [1, 2].
Табиғи алма ормандарына климаттың өзгеруі, антропогендік ықпал және зиянды организмдердің таралуы елеулі қауіп төндіреді. Әдеби деректер бойынша, Сиверс алмасында фитофаг жәндіктердің 120-дан астам түрі кездеседі, олардың ішінде алма жемірі (Cydia pomonella L.), жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.), алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller), жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) және өрмекші кенелер кең таралған әрі қауіпті зиянкестер қатарына жатады [3, 4]. Бұл фитофагтар жапырақтарды, өркендерді, гүлдер мен жемістерді зақымдап, ағаштардың физиологиялық жағдайын әлсіретеді және табиғи жаңаруына кері әсер етеді.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану экожүйеге, пайдалы жәндіктерге және табиғи биоалуантүрлілікке теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұндай аумақтарда зиянкестер санын реттеудің экологиялық қауіпсіз тәсілдерін дамыту ерекше өзекті болып табылады. Осындай тиімді бағыттардың бірі – зиянкестердің табиғи жаулары болып табылатын энтомофагтарды пайдалану. Энтомофагтар фитофагтардың санын табиғи жолмен реттеп, экожүйедегі трофикалық тепе-теңдікті сақтауға және пестицидтік жүктемені төмендетуге мүмкіндік береді [5, 6].
Осыған байланысты Сиверс алмасының табиғи популяцияларында кездесетін негізгі зиянкестерге әдеби шолу жасап, оларды биологиялық әдіспен реттеудің қазіргі мүмкіндіктерін талдау және табиғи орман экожүйелерінде энтомофагтарды қолданудың перспективаларын бағалаудың маңызы зор.
Сиверс алмасының негізгі зиянкестері. Сиверс алмасы табиғи орман экожүйелерінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Алайда оның табиғи популяцияларына әртүрлі фитофаг жәндіктер тұрақты түрде зиян келтіреді. Әдеби мәліметтер бойынша, Сиверс алмасында жәндіктердің 120-дан астам түрі тіркелгенімен, олардың аз ғана бөлігі ағаштардың өсіп-дамуына, табиғи жаңаруына және өнім түзуіне елеулі әсер етеді [3, 4]. Сиверс алмасының табиғи популяцияларында кең таралған негізгі зиянкестері 1-суретте көрсетілген.
Табиғи алма ормандарында кең таралған әрі экономикалық және экологиялық тұрғыдан маңызды зиянкестердің бірі – алма жемірі (Cydia pomonella L.). Бұл зиянкес жемістің ішіне еніп, тұқым камерасын зақымдайды, нәтижесінде жемістер мерзімінен бұрын түсіп, тұқымдарының қалыпты дамуы бұзылады. Табиғи жағдайда мұндай зақымдану Сиверс алмасының табиғи көбеюіне де кері әсерін тигізеді.
Жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.) мен алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller) жапырақтарды зақымдайтын негізгі фитофагтар болып табылады. Олардың жұлдызқұрттары жапырақтарды орап немесе өрмекпен шырмап қоректенеді, соның салдарынан жапырақтың фотосинтездік белсенділігі төмендеп, ағаштардың физиологиялық жағдайы әлсірейді.
Сорғыш зиянкестердің ішінде жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) ерекше орын алады. Ол жас өркендер мен жапырақтардың шырынын сорып, олардың деформациялануына, өсуінің баяулауына және ағаштардың жалпы әлсіреуіне себеп болады. Сонымен қатар бітелер бөлетін тәтті шырынның әсерінен күйе саңырауқұлақтары дамып, жапырақтардың қалыпты қызметі бұзылады.
Өрмекші кенелер, әсіресе қызыл жеміс кенесі (Panonychus ulmi Koch), құрғақ әрі ыстық жылдары жаппай көбейіп, жапырақтардың ерте сарғаюына және түсуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай ағаштардың қысқа төзімділігін төмендетіп, келесі жылғы вегетациялық кезеңнің қалыпты өтуіне кері әсер етеді.
Жоғарыда аталған зиянкестердің бір мезгілде таралуы табиғи алма ормандарының фитосанитариялық жағдайын нашарлатып, ағаштардың өсуі мен табиғи жаңаруына кері әсер етеді. Сондықтан оларды дер кезінде анықтау, тұрақты фитосанитариялық мониторинг жүргізу және экологиялық қауіпсіз қорғау шараларын енгізу ерекше маңызға ие. Сиверс алмасына зиян келтіретін негізгі зиянкестердің зақымдайтын мүшелері мен зияндылық деңгейі 1-кестеде келтірілген.
1-кесте – Сиверс алмасының негізгі зиянкестері және олардың зияндылығы
| Зиянкес | Зақымдайтын мүшесі | Зияндылығы |
| Алма жемірі (Cydia pomonella L.) | Жемісі | Жоғары |
| Жапырақ ширатқыштар (Archips spp.) | Жапырағы | Жоғары |
| Алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller.) | Жапырағы | Орташа-жоғары |
| Жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) | Өркені, жапырағы | Орташа |
| Қызыл жеміс кенесі (Panonychus ulmi Koch.) | Жапырағы | Орташа |
Энтомофагтарды қолдану перспективалары. Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғауда өсімдіктерді қорғаудың экологиялық қауіпсіз әдістерін дамыту ерекше маңызға ие. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану пайдалы энтомофаунаға, тозаңдандырғыш жәндіктерге және табиғи биоалуантүрлілікке кері әсер етуі мүмкін. Осыған байланысты зиянкестердің табиғи жауларын пайдалану табиғи экожүйелердің тұрақтылығын сақтаудың тиімді бағыттарының бірі болып саналады.
Әлемдік тәжірибеде жұмыртқа паразиттері Trichogramma туысының өкілдері алма жемірі (Cydia pomonella), жапырақ ширатқыштар (Archips spp.) және басқа да қабыршаққанатты зиянкестердің санын реттеуде кеңінен қолданылады. Бұл энтомофагтар зиянкестердің жұмыртқаларын паразиттеп, олардың жұлдызқұрттарының дамуына жол бермейді. Сондықтан оларды табиғи алма ормандарында қолдану перспективалы бағыттардың бірі болып табылады [7, 8]. Қабыршаққанатты зиянкестердің жұлдызқұрттарына қарсы жоғары тиімділігімен белгілі дернәсіл паразитоиды Bracon hebetor Say табиғи реттеу жүйесінде маңызды орын алады. Бұл энтомофаг жұлдызқұрттарды салдандырып, олардың денесіне жұмыртқа салады, нәтижесінде зиянкес әрі қарай дамымайды. Bracon hebetor жапырақ ширатқыштар мен басқа да жапырақпен қоректенетін зиянкестердің санын төмендетуде перспективалы биоагент ретінде қарастырылуы мүмкін. Сорғыш зиянкестерге қарсы табиғи жағдайда кең таралған жыртқыш энтомофагтардың маңызы зор. Солардың ішінде алтынкөздер (Chrysoperla carnea Steph.) және қанқыздар тұқымдасының (Coccinellidae) өкілдері жасыл алма бітесі (Aphis pomi) мен басқа да жұмсақ денелі фитофагтарды белсенді түрде жояды. Бұл жыртқыштардың табиғи популяцияларын сақтау және олардың санын арттыру химиялық өңдеулерді азайтып, табиғи биологиялық тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.
Энтомофагтарды қолдану фитосанитарлық мониторингпен, зиянкестердің фенологиясын бақылаумен және табиғи жаулардың сақталуына бағытталған орман шаруашылығы шараларымен үйлестірілген жағдайда ғана жоғары тиімділік береді. Сондықтан Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғауда биологиялық әдісті интегралды қорғау жүйесінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырған жөн. Жеміс ағаштарының негізгі зиянкестері мен оларды биологиялық жолмен реттеуге ұсынылатын энтомофагтар 2-кестеде көрсетілген.
2-кесте – Сиверс алмасының негізгі зиянкестеріне қарсы қолдануға ұсынылатын энтомофагтар
| Зиянкес | Энтомофаг | Әсер ету сатысы | Қолдану мақсаты |
| Cydia pomonella | Trichogramma spp. | Жұмыртқа | Зиянкестің дамуын ерте кезеңде тежеу |
| Archips spp. | Trichogramma spp. | Жұмыртқа | Жұлдызқұрттардың шығуын азайту |
| Yponomeuta malinellus | Trichogramma spp. | Жұмыртқа | Популяцияның көбеюін шектеу |
| Жапырақ ширатқыштардың жұлдызқұрттары | Bracon hebetor | Жұлдызқұрт | Дернәсілдердің санын төмендету |
| Aphis pomi | Chrysoperla carnea | Жұлдызқұрт, имаго | Біте популяциясын табиғи реттеу |
| Aphis pomi | Coccinellidae | Жұлдызқұрт, имаго | Сорғыш зиянкестердің санын азайту |
Қорытынды. Сиверс алмасының табиғи популяцияларын сақтау Қазақстанның биоалуантүрлілігін қорғаудың және мәдени алма сорттарының генетикалық қорын сақтаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Табиғи алма ормандарының фитосанитарлық жағдайына алма жемірі (Cydia pomonella), жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.), алма күйесі (Yponomeuta malinellus), жасыл алма бітесі (Aphis pomi) және басқа да фитофагтардың таралуы елеулі әсер етеді. Әдеби деректерді талдау табиғи экожүйелер жағдайында зиянкестердің санын реттеуде энтомофагтарды қолданудың жоғары әлеуетке ие екенін көрсетті. Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea және Coccinellidae тұқымдасының өкілдері қабыршаққанатты және сорғыш зиянкестердің негізгі түрлерін биологиялық жолмен шектеуге мүмкіндік береді. Сиверс алмасының табиғи популяцияларында энтомофагтарды қолдану фитосанитарлық мониторингпен және табиғи жауларды сақтауға бағытталған шаралармен үйлестірілуі тиіс. Болашақта олардың жергілікті табиғи жағдайларға бейімделуін, тиімділігін және биологиялық қорғау жүйесіне енгізу мүмкіндіктерін бағалауға бағытталған кешенді зерттеулер жүргізу қажет.
Әдебиеттер тізімі:
- Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 303–371. https://doi.org/10.1002/9780470650868.ch2.
- Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance, characterization and utilization of wild apples of Central Asia. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61.
- Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan. // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2019. – Vol. 298. – 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
- Туреханова Р.М., Танабекова Г.Б. Наиболее важные насекомые-вредители яблони Сиверса (Malus sieversii) в Казахстане // Eurasian Journal of Ecology. – 2018. – № 4. – С. 90–97.
- Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Biological peculiarities of Archips rosana, the insect pest of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in the Trans-Ili Alatau Ridge. // Online Journal of Biological Sciences. – 2020. – Vol. 20(4). – P. 190–195.
- Zhang X., Zhang Y., Poland T.M., Lu Z. et al. Agrilus mali density and damage in wild apple (Malus sieversii) forests in Central Eurasia under four different management strategies. // Entomologia Generalis. – 2021. – Vol. 41(3). – P. 257–266.
- Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Sievers apple tree pests in Trans-Ili Alatau, Kazakhstan. // Sustainability. – 2023. – Vol. 15(14). – 11303.
- Tanabekova G., Tursynkulov A., Jashenko R., Lu Z. Harmfulness of insects of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in Kazakhstan. // Biodiversitas. – 2024. – Vol. 25(9). – P. 3168–3178.
- Tegtmeier R., Švara A., Gritsenko D., Khan A. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. // Horticulture Research. – 2025. – Vol. 12.
- Hajek A.E., Eilenberg J. Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Cambridge University Press, 2018.
- Van Driesche R.G., Hoddle M.S., Center T.D. Control of Pests and Weeds by Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Blackwell Publishing, 2008.
12. Chernova I. Biological Protection of Plants: Ontological Approach. // Proceedings. – 2024.
lpysbayeva K.A.,
Adilkhankyzy A., Nurmanov B.B., Zhumakhmet A.A.
Z. Zhiembayev Kazakh Research Institute of Plant Protection and Quarantine LLP
karlygashazirbekovna@gmail.com











