Ahmet Baitúrsynúly atyndaǵy Til bilimi institutynyń Til tarihy jáne dialektologiya bóliminiń meńgerushisi, filologiya ǵylymdarynyń kandidaty Gúlfar MAMYRBEKOVA ««Baitúrsynúly jazuy» atanǵan Ahmet Baitúrsynúly álipbiiniń jaryq kórgenine júz jyl» atty maqalasynda: «Oqu qúraly» (Qazaqsha álippe) atty kitaby alǵash ret 1912 jyly Orynborda jaryqqa shyqqanan keiin 1912-1925 jyldar aralyǵynda 9 ret qaita basylyp, qazaq qoǵamynda úzaq qoldanysta bolǵanyn, sondai-aq, «Oqu qúralynyń» (Álippege jalǵasy) 2 kitabyn, «Oqu qúralynyń» (Álippege bayanshy) 3 kitabyn, eresekterdiń sauatyn ashuǵa arnalǵan «Oqu qúraly», «Sauatashqysh», metodikalyq qúral «Bayanshy», «Álippe astary», «Jańa álip-bi» atty jańa oqulyqtardy, «Til júmsardyń» birinshi bólimin jáne basqa da eńbekter jazyp, qazaq mádenieti men aǵartuyna tyń salym salǵanyn ǵylymi, tújyrymdy, naqty jylnamalyq túrǵyda dáleldep berdi. Búl túrǵyda zertteushiden asyryp eshnárse aita almaitynymyz anyq.
Búl rette Baitúrsynúly jasaǵan tóteshe (tóte jazu) jobasy tek qazaq halqynyń aǵartuy men mádenietinde emes, túrki tekti xalyqtardyń biraz júrtynyń órkenietine ólsheusiz yqpal etkeni jaily oi qosqandy jón kórdik. Ásirese, Baitúrsynov álipbiiniń bauyrlas qyrǵyz, úiǵyr aǵaiyndardyń (arǵy-bergi bettegileri de bar) aǵartushylyq tarihy men arǵy bettegi (Qytaidaǵy) qazaqtardyń mádenieti men órkenietin órletuge airyqsha áser etkeni jaily aita ketken abzal. SHyn máninde HH ǵasyrdyń basynda qyrǵyz bauyrlarymyzdyń aǵartushylyq úmtylysyna Ahmet Baitúrsynovtyń «Qazaq álippesin» úlgi ete otyryp jazǵan Ishanáli Arabaevtyń «Qyrǵyz álippesi» jańa serpilis ákelgendigi anyq. Búginde qyrǵyz aǵartushylyǵynyń úshar basynda I. Arabaev, Q. Tynystanov, K. YUdahin túrǵanyn zertteushilerdiń bári qúrmetpen ataidy. Sonyń ishinde Ishanáli Arabaevtyń qyrǵyz bauyrlardyń sayasi-áleumettik túrǵyda jańalyqqa betaluyna úlken yqpal etumen qatar tuǵan eli, últynyń mádenieti men aǵartushylyǵyn jetildiru jolynda 19 kitap jazyp, tynymsyz eńbek etti. Qyrǵyz baspasóziniń alǵashqy qara shańyraǵynyń uyǵyn qadap, órkeniet kóshindegi óziniń azamattyq túlǵasyn qalyptastyrdy. «Qyrǵyz álippesi» jáne zamandastarymen birge jazǵan «Jańalyq (úlkenderge arnalǵan álippe), «Tabiǵattanu álippesi» oqulyqtary arqyly qyrǵyz aǵartuynyń negizin qalady. I. Arabaevtyń qyrǵyz halqynyń úly perzentine ainaluyna – onyń Alash ordanyń múshesi retinde qoǵamdyq-sayasi ómirge belsene aralasyp, últtyq múdde jolynda ayanbai kúresudiń baǵdaryn aiqyndaǵany túrtki boldy. «Aiqap», «Qazaq» gazetterinde tilshilik ete júrip, Ahmet Baitúrsynovtyń ónegesinen úlgi alǵanyn atap ótken jón.



Ishanáli Arabaev jáne onyń qyrǵyz álippesi men «Erkin TOO» gazeti
Ishanáli Arabaev 1913-1917 jyldar aralyǵynda Ahmet Baitúrsynovtyń redaktorlyǵymen shyqqan «Qazaq» gazetiniń túraqty tilshisilik etken tústa Ahań jasaǵan tóte jazumen jazyp, óz atymen, keide búrkenshik esimmen jariyalaǵan kóptegen aqparattyq, tanymdyq dúniesi mol. Demek, búl onyń qazaqsha tóte jazudy tolyq bilgenin jáne qazaq emlesiniń qúpiyasyn jaqsy meńgergenin kórsetedi. Búl onyń «qyrǵyz álippesin» jazuǵa úlken ǵylymi negiz qalap berdi. Osydan-aq, HH ǵasyr basyndaǵy qyrǵyz jazu tártibi men qarip reformasyna Alash ideyasy yaǵni “Ahmettiń tóteshesi» tereń yqpal etkenin biluge bolady. Sol tústa Qyrǵyz Respublikasynda ashylǵan bilim beru oryndarynyń bári de Ishanáli Arabaev qúrastyrǵan «Qyrǵyz álippesi», taǵy da basqa da aǵartushylardyń tóte jazu men jaryq kórgen oqulyqtardy qoldandy. Búl 1929 jyldardaǵy kiril árpine auysqanǵa deiin jalǵasty. Gazet-jurnaldar da tóteshemen shyǵarylyp túrdy. Mysaly, «Eren TOO» gazetiniń tóteshe núsqadaǵy maqalalaryn oqityn bolsań esh qinalmaisyń, tili qazaqshaǵa jaqyn ári jatyq. Esesine, qazirgi qyrǵyz bauyrlardyń krilshe árippen jazǵan dúnielerin keibir jaǵdaida tolyq túsinbei qalyp jatasyń. Qyrǵyzsha jazu álipbiin arnaiy úirenip bilmesem de Baitúrsyn tóteshesi negizinde múdirmei oqi beremin. Sonymen qatar, Alash qairatkerlerimen birlikte 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisiniń zardabyn joyuǵa belsene atsalysty, osy jolda qalyptastyrǵan alǵabasar kózqarasy Qyrǵyz avtonomiyasyn qúru barysyndaǵy azamattyǵymen sabaqtasyp jatty. Eń qyzyǵy, qyrǵyz halqynyń úly eposy «Manas» jyry da tóte jazumen hatqa túsip, kirilshemen mashinkada terilgen.



Ábdihalyq ÚIǴYR jáne úiǵyr husnihaty
Qyrǵyz bauyrlarmen qatar úiǵyr aǵaiyndardyń da HH ǵasyrdyń basyndaǵy qoldanǵan tóte jazu úlgisine Ahmet Baitúrsynov jasaǵan tóteshe jazu úlken yqpal etti. Óitkeni Ahmet Baitúrsynov qazaq álipbiin tek qazaq últynyń múddesi úshin ǵana emes, túrkitildes últtardyń oi-paiymyn tútastyratyn asqaq armanyn júzege asyru maqsatynda jasaǵan.
SHyǵys Túrkistandaǵy úiǵyr últyna jadittik oqudy jalpylastyrudyń basynda Ábduqadyr damollanyń túratyny anyq. Ol jas kezinde Mysyr, Stanbúl, Buhara, Tashkentti sharlap bilim alǵan. Ábdihalyq Qashqar, Ábdiqalyq damolla degen atpen Qazan qalasynda shyǵatyn «SHora» jurnalynda kóptegen jauynger maqalasy jaryq kórgen. Ókinishke orai, 1924 jyly satqyndyq pen qastandyqtyń qúrbany boldy. Onyń «SHora» jurnalynda basylǵan «Jauahidyl hehan» atty poeziyalyq eńbegi, Qazan, Tashkent baspalarynda basylǵan «Islam ǵibadattary», «Qiraǵat», «Morfologiya-Sintaksis», «Ádebiet kilti», «Jas ónerderge nasihat» atty eńbekteri jadittik oqudyń taraluyna negiz qalap berdi. Onyń shákirtteri keiin 1933 jyldary «Sábit Damollany qoldady» degen syltaumen qudalanyp, 16 shákirti óltirilgen, qalǵany jansauǵalap jan-jaqqa qashyp qútyldy. Sol shákirtterdiń biri – aǵartushy, aqyn Ábdihalyq Úiǵyr bolatyn.
Úiǵyr tóte jazuynyń negizin salushy aqyn, aǵartushy Ábdihalyq Úiǵyr jas kezinde Tashkent, Qazan, Máskeu, sonymen qatar, ómiriniń 2-3 jylyn Qazaq AKSR-da ótkizip, Semeide oqyǵan. Alashordashylardyń alǵabasar aǵartushylyq ideyasymen susyndaǵan. Ahmet Baitúrsynúlyn ústaz retinde qabyldap, Myrjaqyp Dulatúlymen etene jaqyn, syrlas dos bolǵan. Keiin eline qaitqannan keiin Túrpanda mektep ashyp, bala oqytyp, Ahmet Baitúrsynovtyń tóteshe jazu úlgisi boiynsha jańa úiǵyr emlesin jasauǵa kúsh saldy. Mirjaqyp Dulatovtyń «Oyan, qazaq» kitabyna eliktep “Oyan, úiǵyr” atty óleń jazdy. Mine, osylai tuǵan jerine aǵartushylyq pen jańartushylyqtyń izin saldy. Ókinishke orai, otyz neshe jasynda satqyndyq pen qastandyqtyń qúrbany bolmaǵanda Ábdihalyq Úiǵyrdyń óz tuǵan últyna qosar úlesi kóp edi. Biraq Ábdihalyq engizip, keiingiler jetildirgen úiǵyr tóte jazuy kúni búginge deiin qoldanystan shyqqan joq. Ábdihalyq Úiǵyrmen qatar sol tústa Almaty, SHelek, Jarkentte oqyp, Qúlja, SHáueshek qalalarynda ashylǵan úiǵyrsha oqytatyn bilim ordalarynda ústazdyq etken úiǵyr ziyalylary da Baitúrsynov jazuyn úlgi etip, ózderiniń til-jazuyn baiytyp otyrdy. Sol jazumen oqushylar bilim alady, gazet-jurnaldar shyǵarylady. Qysqasy, keiingi bir ǵasyrda úiǵyr últynyń ókilderi mádeniet, órkeniet, aǵartushylyq, últtyq tútastyq, taǵy da basqa salada jetken jetistigin Ábdihalyq Úiǵyrdan bóle qarauǵa bolmaidy. Al Ábdihalyq Úiǵyrdyń úiǵyr tóte jazuyn jasauǵa Ahmet Baitúrsynovtyń yqpaly bolǵanyn eskersek, Ahań bauyrlas úiǵyr últynyń da aǵartushysy esebinde baǵalanatyny anyq. Aita keterligi, Ahmet Baitúrsynov 1912 jyly qalyptastyrǵan tóteshe jazudy 28 dybystyq tańbamen túraqtandyrdy. Osy tústa meili Ishanáli Arabaevtyń «Qyrǵyz álipbesi», Ábdiqadyr Úiǵyr engizgen úiǵyr tóte jazuy bolsyn, 24 dybys, 4 qosymsha, jalpy 28 tańbadan aspaitynyn aita ketken jón. Búl Ahmettiń jazu úlgisi.

1918 jylǵy SHáueshek qúryltaiy. Internetten alyndy.
Búginde áleumettik jelilerdi jii jariyalanyp túratyn tómendegi suretti kóziqaraqty kóp júrt biledi. Búl suret 1918 jyly 24 sáuirde Axmet Baitúrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Raiymjan Mársekov, Sadyq Amanjolov, Q. Súleimenov bastaǵan 5 kisilik delegatsiya SHáueshek qalasyna kelip, Semei qalasynan osynda qonys audarǵan kópes Ramazan SHánshievtiń úiinde qazaqtyń Tarbaǵatai óńirindegi atqaminer ziyalylarymen kezdesu ótkizip, kishi qúryltai ashqanynyń dáleli jáne aqyn Áset Naimanbaev túlǵasyn dáleldeitin birden-bir estelik retinde joǵary baǵalanady. Surette kópshilikke úsynǵan Nikár BAFINA ájei bolatyn. Suret alǵash “Qazaq ádebieti” gazetiniń 1990 jylǵy 18 mamyrda Nikár apamyzdyń “Asyl aǵalardy suretke kim túsirdi?” atty maqalasy arqyly júrtqa jetti (tolyq bayany sonda). «Osy jolǵy qúryltaida alashtyqtar men arǵy bettegi qazaq atqaminerleri men ziyalylary qandai máseleni talqylady? Nendei qarar qabyldandy?» degen máselege áli kúnge tolyqqandy jauap berilmei keledi.
Bizdiń paiymymyzsha, osy qúryltaida Alash avtonomiyasy máselesimen qatar sol tústa eń ótkir bolyp túrǵan álipbi máselesi de aitylǵan boluy múmkin. Óitkeni, dál sol tústa qazaq qoǵamynda: «Ahmettiń tóteshesin qoldanu kerek pe, álde latyn grafikasyna kóshu kerek pe?» degen tartys ushyǵyp túrǵan mezgili edi. «Abai» jurnalynyń 1918 jylǵy 8 sanynda «Qazir eki nárse kerek?» atty maqala basylǵan. Onyń úzyn-yrǵasy Iliyas pen Múhtardyń arasyndaǵy tóte jáne latyn álipbiin qoldanudaǵy pikirtalasy ózek bolǵan. Múnda Iliyas Ahmetúly arab álipbiin qoldasa, Múhtar birden latynshaǵa kóshu máselesin kóteredi. Osyǵan qatysty oilaryn ekeui de «Abai» jurnalyna jariyalap, kóptiń talqysyna úsynady. Al araaǵaiyndyq tanytqan Bilál Súleev «Abai» jurnalynyń 1918 jylǵy №12 nómirinde jurnal redaktsiyasy atynan Iliyas pen Múhtardy yntymaqqa shaqyryp, hat jazady. Búl sol tústaǵy álippe aitystyń bir dáleli ǵana. Alaida búl jyldary Ahmet Baitúrsynov bastaǵan alashtyqtar tóte jazudy saqtap qaldy.
Osy tústa arǵy bettegi qazaqtardyń arasynda jadittik bilim beruden tóteshe jazu úlgisine auysudyń ólara shaǵy bolatyn. Al Ahmet Baitúrsynovtyń tóteshesin qytaidaǵy qazaqtar arasyna eń alǵash úiretken aǵartushy Qalimolla Bektorlin bolatyn. Ótken ǵasyrdyń aldyńǵy shireginde Qalimolla Bektorlinniń atsalysuymen Satybaldy Núrbekúly ashqan Kúnestegi mektepte tóte jazu boiynsha jańasha bilim beru úderisi bastaldy. Qalimolla Bektorlin sol tústa Qazaqstannyń orta bilim beru mekemelerinde qoldanylǵan oqulyqtar boiynsha oqulyq qúrastyryp, óz betinshe jańasha bilim berudiń jolyn qalyptastyrdy. Al 1918 jylǵy SHáueshek qúryltaiynan keiin arǵy bettegi qazaqtardyń aǵartushylyǵynda tóte jazu jappai qoldanyla bastady. Osy jyldary Altaidyń Qyran boiynda ashylǵan medresede «Imanshart», «Áptiek» qatarly dini jáne tóte jazu boiynsha daiyndalǵan «Múǵalym aual (Ǵylymnyń tórkini)», «Múǵalym sáni (ǵylymnyń aqyry)» qatarly páni bilimder oqytylsa, Tarbaǵataidaǵy «Turan» mektebinde tóte jazumen shyqqan oqulyqtar qoldanyla bastady.
Qalimolla Bektorlinnen keiin Baitúrsynov jazuyn arǵy betke jalpylastyrǵannyń biri Meiirman Ermektasov. Iliyas Jansúgirovtiń «Tilshi» gazetiniń 1924 jyly 24 sáuirdegi №106 sanynda basylǵan «Emle jaiynda» atty maqalasynda Meiirman Ermektasovtyń qazaq emlesi jaily jasaǵan izdenisteri turaly jazady. Onyń bárin keltirudiń keregi joq. Búl Meiirman Ermektasov qazaq emlesin Ahmetten keiin jetildirgen ziyalylardyń biri ekendigin aiqyndaidy. Alaida búl armanyn Qazaqstanda emes, Qytaidaǵy qazaqtar arasynda júzege asyrdy. 1930 jyldary Meiirman Ermektasov arǵy betke ótkennen keiin Jabyqbai Búlǵynshyúlynyń yqylasyna bólenip, óziniń jobasy boiynsha 1932 jyly qazaq balalaryna jańasha bilim beretin Jabyqbai mektebin ashady. Búl oqu ornynda Baitúrsynov jazuymen jazylǵan oqulyqtar qoldynylady.




Meiirman Ermektasov jáne qoljazbasy men qytaidaǵy qazaqtardyń tóte jazu núsqasy
1934 jyly Úrimjide SHyńjań ólkelik ókimetiniń birinshi qúryltaiy shaqyryldy. Sol qúryltaida jer-jerden jańasha oqu oryndaryn qúru turaly bastama kóterilip, izinshe Qúlja qalasynan qazaq-qyrǵyz mádeni aǵartu úiymyn qúru isin qolǵa alu úiǵaryldy. Nátijesinde 1935 jyly Qúlja qalasynda «Qazaq-qyrǵyz mádeni-aǵartu úiymy» qúryldy. Sailau arqyly úiymnyń tóraǵasy Maqsút Sasanov, orynbasarlary Jabyqbai aqalaqshy, Kenjebek aqalaqshy, Aitmambet mampań (qyrǵyz), bas hatshy Seiitjan Jainaqov, kómekshi hatshy Asqar Talasbaev, úiymdastyru bóliminiń bastyǵy Dáuletkeldi Qúsbolatúly, oqu-aǵartu bóliminiń bastyǵy Dáuletkeldi Jaipaqúly, qazyna bólimniń bastyǵy Isa tóre, oiyn-sauyq, mádeniet isteriniń bastyǵy Tańjaryq Joldyúly men SHayahmetter boldy. 1935 jyly qazaq-qyrǵyz aǵartu úiymynyń úiymdastyruymen Qúlja audanynyń Túrasu jailauynda ashylǵan bastauysh mektep múǵalimder dayarlau kursyna Meiirman Ermektasov pen Túrkiyada oqyp, Europa elderiniń ónegesin qabyldaǵan Ábdiqadyr ápendi Qasymúly sabaq beredi. Búl tús Meiirman Ermektasovtyń Baitúrsynov jazuyn úiretuge úlken orai boldy.
Jalpy, 1934 jylǵy derek boiynsha arǵy bettegi Ile aimaǵynda 38, Tarbaǵatai aimaǵynda 15, Altai aimaǵynda 26, jalpy 79 bastauysh mektep ashylyp, tóte jazu boiynsha jańasha bilim berdi. Al 1937 jylǵa kelgende Qúljada qúrylǵan qazaq-qyrǵyz mádeni aǵartu úiymynyń yqpalymen qúrylǵan mektep sany 275-ke jetken. Al 1944 jyly Úkimettiń qoldauymen qúrylǵan mektepterde 14563, halyqtyq mektepterde 3189, úiymdar qúrǵan oqu oryndarynda 14980, jalpy, 32783 oqushy tóte jazu boiynsha sol tústaǵy ǵylymnyń túrin oquǵa múmkindik aldy. Sondai-aq, talantty jastardy Tashkent, Almaty, Semei qalalaryndaǵy joǵary oqu ornyna jiberip, elderine qaitqan soń bilim beru salasynda eńbek etuge múmkindik berildi. Osy tústa ary bettegi mektepterdiń oqu qúraldary 1956 jylǵa deiin Qazaqstanda tóteshe basylǵan oqulyqtardy qoldanyp kelgenin qosa keteiik.
Ókinishke orai, ótken ǵasyrdyń alǵashqy shireginde baspaóneriniń bolmauy arǵy bettegi qazaqtardyń jańasha bilim beruge kóp kedergi jasady. Osy qiynshylyqty sheshu úshin Tarbaǵataidaǵy «Turan» mektebiniń oqushylary 1920 jyldardyń ortasynda Qazan qalasynan tasbaspa qúral-jabdyqtaryn ákelip, tóte jazumen alǵashqy oqulyqtar shyǵara bastady. Osy baspanyń kómegimen Niyaz Sqaqaidyń bastamasymen «Bizdiń ún» atty úiǵyrsha-qazaqsha gazet shyqty. SHaǵantoǵaidaǵy mámbet eliniń úkirdaiy Núrtaza SHalǵynbaev bastaǵan qazaq ziyalylary atalǵan gazetke maqala jazyp, alǵabasar ideyasyn úgittedi. Keiin qazaq-qyrǵyz aǵartu úiymy qúrylǵan soń Qazaqstannan arǵy betke ótken ziyalylardyń kómegimen baspa isi de barynsha damydy. Nátijesinde, 1934 jyly Tarbaǵataida, 1935 jyly Ile men Altaida, 1936 jyly Úrimji qalasynda qazaq tilinde gazet-jurnaldar shyqty. Olardyń taralymy artyp, oqyrmany da kóbeiedi. Búgingi tańda arǵy bette Ahmet Baitúrsynovtyń tóte jazu núsqasy boiynsha qazaq tilinde birneshe baspa kitap shyǵarsa, gazet-jurnaldar aqparat taratady, orta bilim beretin mektepterdiń oqulyqtary, is qaǵazdary jáne mekemelerdiń hat-qatynas qaǵazdary shyǵarylady.
Osy tústa myna bir jaidy da nazarǵa ile ketken jón. Álippe aitys (tóteshe men latynsha) 1928 jyly taǵy da ushyqty. 1927 jyly Ókimettiń jańa álippe komiteti qúrastyryp, Qyzylorda qalasynda basyp taratqan «Álippe aitys» atty kitapty onyń jalpy barysy bayandalady. Búl shaiqasta latyn grafikasyn qoldaityndar jeńiske jetip, 1929 jyldan bastap Keńes odaǵy qúramyndaǵy túrkitildes últtar jappai latynshaǵa, 1940 jyldary kirilshege auystyryldy. Ondaǵy túpkilikti maqsat – keleshek úrpaqqa Alash ideyasyn jetkizbeu sayasaty edi. Árine, Keńes odaǵy búl oiyn óz aumaǵynda júzege asyrǵanymen Qytaidaǵy qazaqtar bir ǵasyr boiyna qansha quǵyn-súrgin, azap-ashy kún kórse de, 1918 jylǵy SHáueshek qúryltaiyndaǵy uádesine adal bolyp, bar kúsh-jigerimen tótesheni saqtap, búginge jetkizdi. Búginde álemdegi 35 elde qazaqtar túrady. Alaida, Amerika men Europa qazaqtary latynsha, TMD elderinde kirilshe jazu núsqasy qoldanylady. Al Qytaidaǵy qazaqtar ǵana Ahań jasap bergen tóte jazuǵa áli de adaldyq tanytyp keledi.
Qaribi arap jazu degeni bolmasa, tóteshe jazudyń ishki ruxy Túrki órkenietiniń, qazaq ruhaniyatynyń túnǵan úni. Sondyqtan arǵy bettegi qazaqtar Ahmet Baitúrsynovtyń tóte jazuyna adaldyq etumen birge qazaqtyń bai mádenietin, salt-dástúrin, ádet-ǵúrpy, shúraily tilin saqtap qaldy. Árine, búl qazaq halqynyń tazalyǵy men arlylyǵynyń kórinisi desek te, oǵan kúsh pen jiger bergen tóte jazudyń da qúdireti edi.
Qajet ANDAS,
«Q-andas» aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar.







