Iliyas Jansúgirov 1921 jyly tanymal túrkitanushy, folьklor jinaushy Ábubákir Divaevpen birge Jetisu, Syrdariya ekspeditsiyasyna qatysqan. Ekspeditsiya ayasynda Lepsi, Qapal, Kóksu eldi mekenderin aralap, Baqtybai Jolbarysúly, Súiinbai Aronúly, Túbek aqyn, Qúl aqyn, Orynbai aqyn, Áset Naimanbaiúly syndy aqyndardyń sózin jinap, el qorǵaǵan batyrlar turaly derekterdi jazyp alady. Sol qatarda tirliginde 40-qa juyq aqynmen sóz saiystyrǵan Baqtybaidyń Súiinbaimen, Jambylmen, Tezek tóremen, Qypshaqbaimen, Túbekpen, Ásetpen, Máike qyzben aitystaryn qaǵazǵa túsirip, bolashaqtyń enshisine qaldyrady. Sondai-aq, Jansúgirovtiń «Qazaq» gazetinen bastalyp, «Qazaq ádebieti» gazetimen túiindeletin jurnalistik jazbalarynda Baqtybai Jolbarysúlynyń esimi jii atalyp túrady.
Iliyas Jansúgirovten keiin Baqtybai aqyn múrasyna erekshe den qoiǵandar jurnalist, jazushy Oraz Ismailov pen jazushy Úzaqbai Dospanbetov. Rasynda, Oraz Ismailov Baqtybai aqynnyń ómiri men el arasynda saqtalǵan biraz aitystaryn qaǵazǵa túsirip, «Qyz qúlaǵan», «Edige-Núran» dastandaryn, qazaq ádebieti men aitys ónerindegi ornyn naqtylauda erinbei eńbektendi. Úzaqbai Dospanbetov aqynnyń shyǵarmalaryn jinaqtap, alǵashqy kitabyn shyǵaruǵa múryndyq boldy. Al Baqtybai Jolbarysúly men onyń jary Máike aqynnyń eskertkishi men qúlpytasynyń salynuyna qoldau bildirgen qoǵam qairatkeri Kópes Aqylbaevti, Baqtybai aqynnyń qasietti qara dombyrasyn saqtap kelgen Raisa Ábenovany da osy qatarǵa qosuǵa mindettimiz.
Búginde Iliyas Jansúgirov atyndaǵy universitet, eldi meken, mektep, kóshe atauy bar. Jyl saiyn oblystyq, respublikalyq «Iliyas oqulary» ótip túrady. Alaida, Iliyas pir tútqan Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy birde-bir baiqaudyń bolmaǵany janyńdy auyrtady. Aita bersek, Baqtybai sóz saiystyrǵan Súiinbai, Jambyl, Aqyn Saralarǵa qatysty aitys jyl saiyn, keibiri eki jylda bir ret aqyndardyń basyn qosady. Al «Baqtybai Jolbarysúlynyń aitysy ótipti» degendi estip kórdińiz be?
Ras, 1990 jyly Baqtybai Jolbarysúlynyń 155 jyldyǵynda dúrkirep toi ótip, aqyndardyń alaman aitysy bolǵany belgili. Aitystyń úiymdastyryluyna sol kezdegi oblystyq mádeniet basqarmasynyń bastyǵy Egeubek Dalbaǵaev pen oblystyq «Jer- úiyq» gazetiniń bas redaktory Túrsyn Ábdualiev erekshe úles qosqan. Aitysqa Aitaqyn Búlǵaqov, Halel Tájibaev, Baqytgúl Qasymbekova, Balqiya Kóshkinbaeva, Dáuren Quatov, Qanysha Raiysova, Dáulet Qashqynov, Roza Amandyqova, Marat Qopabaev, Panarhan Qambarova, Bolatbek Túraqbaev, Japar Aqylbekov, SHakura Álipova, Esenqúl Jaqypbekov, Abash Kákenov siyaqty sol tústaǵy aitys alamanynyń aqiyqtary qatysyp, Abash Kákenov I, Esenqúl Jaqypbekov pen Japar Aqylbekov II, Qanysha Raiysova men Aitaqyn Búlǵaqov III oryndy ielengen. Al Baqtybai Jolbarysúlynyń 165 jyldyq mereitoiynda jazba aqyndardyń músháirasy úiymdastyrylyp, oǵan 27 aqyn qatysady. Músháirada bas júldeni jeńip alǵan aqyn Áben Dáurenbekov jáne I, II, III orynǵa ielik etken aqyndarǵa demeushi, sol tústaǵy «Eskeldi» kooperativiniń tóraǵasy Serik Sariev pen auyl azamaty Tólegen SHoiynbekov aqshalai jáne zattai syilyq tabystaidy.
Búgingi júrtqa tanymal marqasqalardyń deni 35 jyl búryn ótken baiqauǵa qatysqan jas júirikter edi. Demek, Baqtybai Jolbarysúlynyń ruhy óz kezinde talai jastyń talabyn úshtady deuge bolady. Sol úrdis jalǵasqanda qanshama talant tanylar edi?! «Eshten kesh jaqsy» degendei, biyl aqynnyń tuǵanyna 190 jyl tolady. Osy mereili merekede Baqtybai Jolbarysúlyna arnalǵan aqyndar aitysyn, jazba aqyndar músháirasyn, mektep oqushylary arasynda Baqtybai oqularyn úiymdastyryp, jaqsy isti jańǵyrtyp, bolashaqqa baǵdar salsaq núr ústine núr bolar edi.
1990 jyly aqynnyń 155 jyldyq mereitoiyna orai Baqtybai aqyn men onyń súiikti jary Máike aqynnyń basyna qúlpytas qoiylyp, eskertkish memorial ornatyldy. 2000 jyly aqynnyń 165 jyldyq mereitoiynda Krupskaya auylyna Baqtybai Jolbarysúlynyń esimi berildi. Aqyn atynda kósheler, mektepter bar.
Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy auyldyq okrug Eskeldi audanyna qaraidy. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi auyl 3 eldi mekennen qúralǵan. Onda 10 myńǵa juyq halyq túrady. Onyń eki myńǵa juyǵy zeinetker. Okrugte jalpy 46 kóshe bar. Olar tarihi túlǵalar, qoǵam qairatkerleri, soǵys ardagerleri, aqyn-jazushylar, auyldy órkendetuge eńbegi sińgen azamattardyń atymen atalady. 21 kóshege jaryq shamdar ornatylyp, birazyna asfalьt tóselip, trotuarlar temir jaqtaularmen bólingen. Arasynda qiyrshyq tas tóselgen kósheler de kezdesedi. Bir qyzyǵy, Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy kósheniń tolyq asfalьttalmaǵanyn baiqap qaldyq.
Esterińizde bolsa, auyldastardyń ózderi túryp jatqan auylǵa aty berilgen Baqtybai Jolbarysúlynyń kim ekenin bilmeitini ótken jyly áleumettik jelide qyzu talqylanǵan.
Baqtybai auylynyń ár kóshesimen júrip, ayaǵymyz jetkenshe aralap shyqtyq. Ókinishtisi, barǵan jerimizden aqyn esimin úlyqtaityn birde-bir kórnekilik kórmedik. Demek, Baqtybai auylynda aqyn esimin úlyqtauǵa, ony túrǵyndarǵa nasihattauǵa qatysty júmys júrgizilmeidi degen sóz.
Búginde Baqtybai auyldyq okruginde 2 bilim beru mekemesi bar. Eki mektepte 1551 oqushy bilim aluda. Jas úrpaqqa eljandylyq pen tuǵan jeriniń qadiri men qasietin sińiretin birden-bir orta mektep. «Demek, Baqtybai Jolbarysúlynyń esimi auyldyq okrugke qarasty S. Seifullin atyndaǵy jáne Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy orta mektepterde túrli sharalar arqyly óskeleń úrpaqqa nasihattalyp jatqan shyǵar?!» degen oimen eki mekteptiń direktorymen jolyǵyp, pikirlestik.
– 2003 jyly Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy orta mektepten ústazdyq jolymdy bastap edim. Sol jyldary mektep atamyzdyń atymen atalyp, elimizdiń jer-jerinen qoǵam qairatkerleri jinalyp, as berilgen. Qazir S. Seifullin atyndaǵy orta mektepti basqaryp otyrmyn. Jyl saiyn, toqsan saiyn bir ret Baqtybai Jolbarysúly atyndaǵy synyp saǵatyn ótkizemiz. Sondai-aq, mektep kitaphanasynyń janynan atamyzdyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan búrysh ashyp, qazirge deiin jaryq kórgen eńbekterin jinaqtadyq. Búl ádebietke qúshtar oqushylarǵa ruhani azyq bolyp júr. Biyl aqynnyń 190 jyldyǵyna orai kúzge qarai 10 kúndik úiymdastyrudy josparlap otyrmyz, – deidi S. Seifullin atyndaǵy orta mekteptiń direktory Dilьbar Tamysheva.
– Mektebimizge 2000 jyldary Baqtybai Jolbarysúlynyń esimi berildi. Búginde 1000-nan astam bala bilim alady. Auyldyń irgesinde Baqtybai Jolbarysúlynyń eskertkishi bar. Ony abattandyru, tazalau, qarau júmysy bizdiń mektepke júktelgen. Mektep kitaphanasynda Baqtybai Jolbarysúlynyń búryshy bar. Onda aqyn múrasy men kitaptary jinaqtalǵan. Sondai-aq, mektep ishinde aqynnyń shaǵyn músini, qanatty sózderi jazylǵan stendter, taǵy da basqa kórnekilikter qoiylǵan. Mektep múǵalimderi, oqushylar jyl saiyn Baqtybai Jolbarysúlynyń múrasyn zerttep, túrli konkursqa qatysyp, júldeger atanyp júr. Sondai-aq, oqushylar búl zattardy kúndelikti kórip júrgendikten Baqtybai Jolbarysúlyna qúrmeti arta túsedi. Biyl aqynnyń 190 jyldyǵyna orai ǵylymi-ádistemelik konferentsiya, kórme, mektep oqushylary arasynda aitys úiymdastyrsaq degen josparymyz bar, – deidi orta mektep direktory Janat Táńirbergenúly.
Mektep basshylarymen, múǵalimdermen kezdesu barysynda S. Seifullin atyndaǵy orta mektepte júmys istep, zeinetkerlikke shyqqan Aiman Izbasarovanyń Baqtybai Jolbarysúly turaly úlken izdenis júmystaryn júrgizgenin jáne ol eńbekter búginde mekteptegi synyp saǵatynda kómekshi qúral retinde paidalanylyp kele jatqanyn estip, izdep bardyq.
Bizdi jyly shyraimen qarsy alǵan qart pedagog Baqtybai Jolbarysúly turaly zertteu eńbekteri men qol jetkizgen barlyq ruhani qazynasyn jaiyp saldy.
– Baqtybai atamyzdyń múrasyn jinaqtau jáne óskeleń úrpaqqa nasihattau maqsatynda 1990 jyldan beri izdenis jasap kelemin. Sol jyly mekteptegi ádebietke qúshtar oqushylardan «Múrager» tobyn qúryp, Baqtybai aqynnyń ómiri, shyǵarmashylyǵy, aitysy, qanatty sózderi turaly kóptegen tyń derekterdi, búryn kitap betine túspegen óleń, jyrlardy, kúilerdi jazyp aldyq. Ár jyldary ózimniń zertteu júmysymdy mektepterdegi «Atameken», «Atamúra – Ata dástúr», «Azamat» úiymynyń baǵdarlamalary boiynsha iske asyrdym. Sol dúnieler búgin úlken qorǵa ainal-dy, – deidi Aiman Oljabaiqyzy.
Aiman Oljabaiqyzynyń 30 jyldan beri Baqtybai aqynǵa qatysty aqparattary birshama jinaqtalypty. Ony bir-birden paraqtap tanysyp shyqtyq. Onyń ishinde Baqtybai Jolbarysúly shyǵarmashylyǵy turaly tárbie jáne synyp saǵatynyń jobalary jáne atqarylǵan sharalardyń esebi kórsetilgen. Aqynnyń shyǵarmashylyǵyn zertteu jospary jáne jetken jetistikter, Baqtybai Jolbarysúlynyń shyǵu tegi, búgingi úrpaqtary turaly shejire deregi ret-retimen qattalǵan. Baqtybai Jolbarysúlynyń aitystary turaly saraptamalyq materialdar men Baqtybaidyń Súiinbai, Jambyl, Qypshaqbai, Áset, Máike qyzben aitystarynyń tolyq núsqasyn jazyp qoiypty. Aqyn jaily zamandastarynyń, keiingi buynnyń, búgingi qalamgerlerdiń aitqan jyly lebizderi, aqynnyń 155, 165 jyldyq mereitoilarynyń ótu barysy turaly jalpy aqparat pen fotosuretter, aqyn dombyrasy turaly anyqtamalar tolyq jinaqtalǵan. «Múrager» tobynyń Baqtybai múrasyn zertteu ayasynda 1990-2005 jylǵa deiin atqarǵan júmystary, aqynǵa arnaǵan keiingi qalamgerlerdiń arnau óleńderi, mereitoidaǵy sózder, gazette jariyalanǵan aqparattardyń túpnúsqasy, taǵy da basqa tyń dúnieler jinaqtalǵan. Sondai-aq, Jetisudyń tanymal túlǵalary Eskeldi bi, Balpyq áulie, Qabylisa jyrau, Jolbarys bi, Aitu bi turaly zertteu eńbekteri men olardyń keseneleriniń ornalasqan jeri boiynsha derekter de tabylady.
Maqalamyzdyń kólemi shekti bolǵandyqtan búl dúnielerdi táptishtep jazu múmkin bolmady. Biraq osy úlan-ǵaiyr dúnie baqtybaitanuda úlken eńbek bolatyny anyq. Sondyqtan audan, auyl ákimdigi, auyldyń atqaminer azamattary tarapynan Aiman apanyń baqtybaitanudaǵy eńbekterin jinaqtap, kitap etip basyp shyǵaruǵa qoldau kórsetilse, aqynnyń 190 jyldyǵyna úlken tartu bolar edi. Sonymen birge, Baqtybai babamyzdy nasihattau eki mekteptiń ǵana enshisinde bolmai, el bolyp qolǵa alatyn is ekenin eskerte ketkendi jón kórdik.
Aitu bizden, atqaru el azamattarynyń jauapkershiliginde…
Qajet ANDAS,
Baqtybai auyly,
Eskeldi audany











