Olar halyqtyń osy asyl qazynalaryn ár dáuirdiń qily-qily, aumaly-tókpeli, alasapyran jyldarynan, jan túrshigerlik alapat kúnderinen aman saqtap, qalpyn búzbai bizge jetkizdi.
Osyndai babalarymyzdyń kórnekti ókilderiniń biri – halyq kompozitory, halyq qazynasynyń múrageri, shertpe kúidiń asqan sheberi, bizdiń ústazymyz Áshim Dúńshyúly edi.
Ústaz Áshim 1896 jyly Kúnes saharasynda dúniege kelip, erjetken. Ákesi Dúńshy órimshilik, aǵashshylyq ónerimen shúǵyldanyp, ásirese dombyra jasaudy kásip etip, el qajetine jaratyp kelgen.
Jastaiynan zerek te qaǵylez, ústamdy bolyp ósken Áshim 13–14 jasqa kelgende-aq ákesinen aǵashshylyq ónerin úirenip, dombyra jasai biletin bolady. Dombyra jasai júrip, birli-jarym kúi de oryndap júrgen.
Bir kúni Áshim auyl ónerpazdarynan úirengen bir kúidi shertip otyrady. Kúige qúmar ákesi balasynyń dombyradan tamyljytqan tátti áuenin úiyp tyńdaidy. Kúi ayaqtalǵan soń ákesi:
– Balam, dombyraǵa talantyń bar siyaqty. Dombyrashy bolǵyń kele me? – deidi.
Áshim:
– Áke, men ómirdi qúralaqan ótkizip, bosqa júre bergim kelmeidi. Dombyrashy bolǵym keledi. El ishinde dombyrany jaqsy shertetinder bar ma? – dep súraidy.
Balasynyń dombyraǵa degen yntasyna dán riza bolǵan ákesi:
– Dombyrashy kóp. Solardyń ishinde Qońqai molda degen dombyrashy aqsaqal bar. Men seni sol kisige shákirttikke bereiin, – dep balasyn ertip baryp, Qońqai moldaǵa shákirttikke tapsyrady.
Talantty jas Áshim Qońqai moldany ústaz tútyp, kúi shertudiń jalpy qaǵidalaryn igere bastaidy. Ústazynyń «Qońqaidyń qońyry», «Arman-ai» degen kúilerin naqyshyna keltirip oryndaityn bolady.
SHákirtiniń kúi tartudaǵy qabiletine kóńili tolǵan ústazy bir kúni Áshimge bylai deidi:
– Balam, óner atauly adamzatpen birge jaratylǵan. Kúi de solai – ol halqymyzdyń sarqylmas asyl qazynasy. Ónerpaz bar jerde tyńdarman bolady. Tyńdarman bar jerde, árine, ónerpaz da bolady. Ekeui bir-birinen ajyrai almaidy. Sen dombyra shertudiń qyr-syryn jaqsy meńgerdiń. Endi qainaǵan ómir ortasyna baryp, óris ash, óneriń ústem bolsyn, – dep bata beredi.
Mine, osydan bastap ústaz Áshim shynaiy óner jolyna túsedi. Jiyrma jasqa tolǵanda auyl aqsaqaldarymen birge el aralap, dombyrashy ónerpazdarmen tanysady. Top ortasynda tartymdy kúilerin oryndap, el alǵysyna bólene beredi. «El qúlaǵy – elu» degendei, kóp úzamai Áshimniń aty audannan asyp, búkil Ile óńirine tarai bastaidy.
Búl kezde Áshim kúi tartu ónerine edáuir jetilgen bolsa da, búǵan qanaǵattanbaidy. Ol «Ónerdiń qainar búlaǵy – halyq» degen úǵymdy sanasyna myqtap túiip, búkil Ile óńirin eki ret aralap shyǵady. Sol saparynda Mońǵolkúrede dombyrashy Mazaq aqalaqshy, Tekeste qyrǵyz qobyzshysy Asanáli, Toǵyztarauda dombyrashy Mystyń balasy Ákbar aqalaqshy, Kókqamyrda ataǵy shyqqan dombyrashy Áuelbek syndy ónerpazdarmen kezdesip, olardyń kúilerin úirenedi, kúi tartu sheberligin shyńdaidy.
Áshimdi kórgenderdiń, onyń kúiin óz qúlaǵymen tyńdaǵandardyń bári:
«Áshim peiili túsip, shynaiy kúi shertkende, kúi kúmbiri birde kókke órlep sharyqtap, endi birde qalyqtap qaita oralyp, tyńdarmandy baurap alatyn. Kiiz úidiń tórinde otyryp kúi shertken ol, maldasyn qúrǵan boida ot basyna kelgenin ózi de sezbei qalatyn. Kúi dauysyna qosa, jelqobyzdyń únindei tamaǵynan guildegen dybys estilip túratyn» – desetin.
Áshimniń tátti kúilerin estigender ony «altyn barmaq» dep atap ketken Ústaz Áshim kúi tartudyń aldynda kóbine oryndaityn kúii jaily ańyz-áńgimelerin aityp, tyńdarmanyn barynsha baurap alatyn. Onyń ańyzdary men kúilerin tyńdai otyryp talai qart analar men aqsaqaldy qariyalar kóz jasyn syǵyp alatyn.
Endi ústaz Áshimniń qansha kúi tartqany, onyń kúileri qai topqa jatatyny turaly toqtalaiyq.
1930 jyldary Áshim qasynda birqatar aqyndarmen SHapqydaǵy aduyn jailauda otyrady. Aqyndar óleń aityp, kúishiler kúi tartyp, dumandatyp otyrǵan shaqta, 1928 jyly Qazaqstannyń Taldyqorǵan óńirinen auyp kelip, Naratqa qonystanǵan Áuesbek degen aqyn ári ánshi de kelip qalady. Aqyndy tórge otyrǵyzyp, qymyz úsynady.
Osy kezde bireu:
– Aqyn ata, ózińizdiń ánińizdi estisek, – dep úsynys bildiredi.
Kópshilik qoldaǵan soń Áuesbek aqyn:
– Jaraidy, shyraqtarym, «SHaqyrsam ánim keler me» degen ánimdi aityp bereiin, – dep ánin bastaidy:
SHaqyrsam ánim keler me,
Júiriktei jortyp jeler me.
Taǵy bir saira, qyzyl til,
Men de otymyn beleńde.
Irgesi bútin el ekensiń,
Razy boldym senderge.
Qarsy almasań qadirlep,
SHaqyrsań da kelem be…
Án ayaqtalǵanda taǵy bireu:
– Aqynǵa Áshim kúimen jauap qaiyrsyn, – dep úsynys jasaidy.
Sol-aq eken, Áshim dombyrasyn qolyna alyp, «Kúi shaqyru» degen kúidi tartady. Kúi bitken soń Áuesbek aqyn:
– Raqmet, shyraǵym! Óneriń ústem bolsyn! Ánime kúimen jauap qaiyrdyń. «Myńnyń túsin bilgenshe, birdiń atyn bil» degen. Búl jigittiń aty kim? – dep súraidy.
Sonda qart aqyn Tileuqabyl:
«Kúi shaqyru kúmbirleidi syrdy ashqandai,
Estushimen til qatyp syrlasqandai.
Súrasań búl jigitti Áshim deimiz,
360 kúi shertken jyr-dastandai» – dep tanystyrady.
Áshim Qońqai moldaǵa shákirt bolǵannan bastap, ómiriniń sońyna deiin dombyra shertip, kúi shyǵarumen shúǵyldanǵan. Áshimniń kúileri negizinen shertpe kúige jatady. Tókpe kúi men terme kúilerdi de oryndaǵan. Degenmen onyń shertpe kúidegi dara stili erekshe edi. Ony shertpe kúidiń «piri» deuge bolady.
Áshim kúi tartumen qatar, el arasyndaǵy kúi ańyzdaryn kóp jinaǵan. Osydan bolar, onyń kúileriniń kópshiligi ózi kuá bolǵan oqiǵalarǵa arnalyp shyǵarylǵan.
Mysaly, 1910 jyldary Kúnestiń Úshbúlaq bókterinde ruly elge SHaqpaqshynyń jasaǵan shabyndysyna qatysty oqiǵaǵa kuá bolǵan qariyalardyń aituynsha: SHaqpaqshynyń qaruly qoly eldi «alman-salyq tólemedi» dep kinálap, óristegi malyn tartyp áketedi. Qarsy shyqqan er-azamattardy sabap, jábirleidi. Jesir áielderdi zorlap, qyzdardy toqaldyqqa satyp, qalyńmalyn da aidap ketken. Múnyń saldarynan eldiń bir bóligi mekenin tastap, Mońǵolkúre, Qorǵas, Qúlja, Narat jaqtarǵa bytyrap ketedi.
Osy auyr oqiǵaǵa kuá bolǵan Áshim el aqsaqaldarymen birge hal súrap baryp, jábir kórgen eldiń qaiǵysyna ortaqtasady. Sol kezde ol «Qaryz qaitarǵanda», «Ana zary», «Múńly qyz», «Kedei zary» atty kúilerin shyǵaryp, shertken. Búl kúilerdi tyńdaǵan talai adamnyń kóz jasy kól bolǵan.
Sol siyaqty, SHyń SHysaidyń jendetteri ardager aqyn Tańjaryqty tútqyndap áketkende, Áshim «Botam» degen kúiin shyǵaryp, joqtau retinde oryndaǵan. Al «Maqsútqa arnau» atty kúiinde halyqtyń múń-zaryn, belgili adamdardyń beinesin kúi arqyly jetkizgen.
Áshim qoǵamdyq ózgeristerge de jiti nazar audaryp, kúilerine jańa mazmúndar engizip otyrǵan. Ol 1916 jyly «Sunь YAtsenge arnau» kúiin shyǵarsa, Japonǵa qarsy soǵys kezinde qyzyl armiya arasynda keń taraǵan «Mamyrdaǵy qyzyl gúl» ánin kúige ainaldyryp oryndaǵan.
Úsh aimaq tóńkerisi búrq ete túskende «Jańa tebin», «Armiya júrisi», «Quanysh» atty kúilerin shyǵaryp, halyq arasynda keń taratqan. Al jastarǵa zor senim artyp, «Jastar saltanaty», «Jas tilek» kúilerin shyǵarǵan. Ol:
«Jastar – bolashaqtyń ieleri. At túyaǵyn tai basar degendei, biz oryndai almai ketken kúi ónerin sol jastar jalǵastyrady. Sondyqtan olardy tárbieleu – bizdiń búltartpas boryshymyz» – deushi edi.
Mine, osydan-aq Áshimniń kúileri eshqashan qarapaiym, maqsatsyz shyǵarylmaǵanyn kóremiz. Onyń kúileri – ańyzy bar, tarihy bar kúiler.
Joǵaryda ústaz Áshimniń shertpe kúidiń piri ekeni, onyń dara stili óz aldyna bir tóbe ekenin aittyq. Búl – asyra maqtau emes, naqty shyndyq.
1953 jyly ólkelik mádeniet basqarmasy arnauly mamandardy úiymdastyryp, Áshimge 95 kúiin tartqyzyp, olardy taspaǵa jazyp alǵan. 1956 jyldyń kúzi men 1957 jyldyń qysy aralyǵynda Ile oblystyq kórkemóner úiirmesi Áshimge 96 kúiin tartqyzyp, notaǵa túsirgen. Sondai-aq, onyń birneshe kúii patefon plastinkasyna jazylyp, qoǵam men óner súier qauymǵa keńinen taraǵan.
Men ózim Áshim Dúńshyúlynyń shákirti bolǵandyqtan, onyń kúilerin, kúi ańyzdaryn, kúi shyǵaru jaily aitqan talai sózderin óz qúlaǵymmen estidim. Sondyqtan ústazdyń múrasyn zertteu, retteu, keiingi úrpaqqa jetkizu – paryzym dep bildim. Biraq bir kezeńde qudalauǵa túsip, aidauda júrgen kezderim de boldy. Soǵan qaramastan, ústazdyń kúilerin úmytpai, jadymda saqtap, jazyp júrdim.
1978 jyly ótken QKP 11-kezekti ortalyq komitetiniń úshinshi jalpy májilisinde búrynyraq ketken qatelikter túzetilip, halyq kúdikten aryldy. Kórkemóner salasynda «barlyq gúl sheshek atsyn, jarysa ún qatsyn» degen baǵyt alǵa shyqty. Osy kezeńde mamandar serpilip, óz úlesterin qosa bastady.
Men de osy kezde ústaz Áshimniń kúilerin, kúi ańyzdaryn zerttep, rettep, halyqqa tanystyruǵa kiristim. Sonyń nátijesinde:
1981 jyly «Áshim kúileri» atty 32 kúi engizilgen kitap,
1989 jyly «Kúi kúmbiri» atty 50 kúi engizilgen kitap jaryq kórdi.
Osydan bólek, qoldaryńyzdaǵy «Kúi piri» atty búl jinaqqa ústazdyń 20 kúii engizildi.
Sonymen qatar radio men teledidar da Áshim kúilerin halyqqa jetkizude úlken ról atqardy. 1982 jyly ortalyq halyq radiosyna 57 kúiin shertip berip, taspaǵa túsirttim. SHyńjań halyq radiosyna 44 kúiin oryndap jazdyrdym. Ile halyq radiosy ańyz-áńgimelerimen qosa 34 kúiin jazyp aldy. Osy taspalar áli kúnge deiin efir arqyly elge tarap keledi.
Al Ile qazaq avtonomiyaly oblystyq án-bi úiirmesi zaman talabyna sai, últtyq aspaptar orkestrine Áshimniń «Jastar saltanaty», «Aq tolqyn», «Keńes», «Botam» sekildi kúilerin óńdep oryndady.
Áshimniń qúlaqtan kirip, boidy alatyn tátti kúileri radio tolqyny arqyly búkil álemge tarai bastady. Sonyń nátijesinde ústaz Áshimdi Qazaqstan memlekettik radiosy eki ret arnaiy tanystyrdy. Onyń esimi Qazaqstan entsiklopediyasyna engizildi.
Qazaqstandyq zertteushi Darhan ústaz jaiynda maqala jazyp, Áshim men meni birge tanystyrdy. Búl maqala 2005 jylǵy «Júldyz» jurnalynyń 6-sanynda jaryq kórdi. Ózim de Áshim turaly 7–8 maqala jazyp, gazet-jurnaldarda kúi ańyzdaryn jariyaladym. Búl eńbekterime el arasynda jaqsy pikir aityldy.
Ardager aqyn Tańjaryq Joldyúlynyń jaqyn dosy Áleken aqyn Áshim turaly mynadai óleń jazǵan:
Jarylǵan Áshim kúishi asyl tekten,
Halqyna úlgisin ol shashyp ketken.
Ol shertken qyzyl órik dombyrada,
Izi bar altyn sausaqtyń basyp ketken.
Demek, altyn sausaǵymen kúi shertken Áshimniń kúilerin jáne kúi ańyzdaryn biz túgel jinap, tolyq rettedik deuge áli erte. Men ol kisimen 1951 jyldan bastap tanysyp, qyzmettes boldym. Sol kezden bastap úirengen kúi-ańyzdaryn aman saqtap, keiingi úrpaqqa jetkizudi maqsat ettim. Óz eńbekterimniń bastamasy ǵana jasaldy dep esepteimin.
Sondyqtan da búgingi jastar, ásirese óner salasyndaǵy daryndy azamattar bizdiń istei almai ketken isterimizdi jalǵastyryp, halyq arasynda áli de kómilip jatqan Áshim kúilerin qaz-qalpynda jinauǵa atsalysady dep senemin.
Ústaz Áshim 1942 jyly Ile aimaqtyq qazaq-qyrǵyz mádeniet, oqu-aǵartu úiymynyń shaqyruymen kórkemónerpazdar baiqauyna qatysyp, júlde alady. Osy úiymǵa qarasty kórkemóner tobyna múshe bolyp, jastardy tárbieleu isimen ainalysady. Ol Asanáli, Ádiljan syndy ónerpazdarmen syrlas dos bolady.
1943 jyldyń sońyna qarai qazaq-qyrǵyz úiymyn Gominьdan tyńshylary baqylauǵa ala bastaidy. Áldeneden kúdiktengen úiym basshysy Ysqaqbek qyzmetkerlerin dereu jinap:
– Jaǵdai qiyndap barady. Qúljadan kózge túspei keteiik. Qolǵa tússeńder, eshqashan bir-birlerińe opasyzdyq jasamańdar, – dep tapsyrady. Ózi sol túni ǵaiyp bolady. Ysqaqbekti ústai almaǵan tyńshylar eldi qatty qyspaqqa alady.
Osy kezde Áshimdi qazaqtyń ziyalysy Áuesbek jasyryn túrde Nylqyǵa aman jetkizedi. Keiin ol Núsipqan aqsaqaldyń auylynda bolady. 1944 jyly Kúnes audandyq qazaq-qyrǵyz úiymy Áshimdi arnaiy shaqyryp, onǵa juyq jastardy tárbieleudi tapsyrady. Onyń shákirtteri Imash, Núrtalyp, Ábuqali, Tolǵaubek, Zeiipqan, Jálelder «Jastar saltanaty», «Jas tilek», «Kúi basy» sekildi kúilerdi shaǵyn orkestr qúramynda oryndai bastaidy.
Kóp úzamai Gominьdan úkimeti «adamdar toptasyp áreket etpesin» degen jarlyq shyǵaryp, oqushylardy taratyp jiberedi. Áshim auylyna qaitady.
1944 jyly tamyzda Úsh aimaq tóńkerisi búrq etip, 1945 jyly azattyq ornaidy. Qiyn kezeńderdi bastan keshken ústaz Áshim endi dombyra orkestrin qaita úiymdastyrady. Úsh aimaq úkimetiniń odaq úiymyna múshe bolyp, salyq jinau qyzmetin de atqarady.
1953 jyly ol SHyńjań ólkelik halyq ónerpazdary úiirmesiniń múshesi retinde Sinьhai men Ganьsu ólkelerine sapar shegip, qandastardyń hal-jaǵdaiyn súrap, óner kórsetip qaitady.
1955 jyly Ile qazaq avtonomiyaly oblystyq án-bi úiirmesine qabyldanyp, dombyrashylarǵa ústazdyq etedi. 1957 jyly Beijińde ótken halyq ónerpazdarynyń baiqauyna qatysyp, júlde alyp qaitady. 1959 jyly jasyna bailanysty zeinetke shyǵady.
Halyqtyń súiikti ónerpazy Áshim 1962 jyldyń tamyzynda qatty nauqastanyp, tamaq ishe almai qalady. Sonda ol dombyrasyn qolyna alyp:
– E, dombyram! Elu jyl serigim boldyń. Endi men ketemin, sen qalasyń. Arman-ai, bir kúi sherteiinshi, úrpaqtarǵa qalsyn, – dep «Arman-ai» kúiin oryndaidy.
Meiirimsiz ajal daryndy kúishi, halyq qazynasynyń múrageri, shertpe kúidiń sheberi, oishyl ústaz Áshimdi aramyzdan alyp ketkenine (1962 jyldan) beri talai jyl ótti. Biraq onyń beinesi men qazaq ónerine qosqan úlesi eshqashan óshpeidi. Ústazdyq ónegesi úrpaqtan-úrpaqqa jalǵasa beredi.
Kamal MAQAI,
Áshim kúishiniń shákirti.
Tótesheden audaryp, rettegen “Q-Andas” aqparat agenttigi.











