Jalpy qai halyqtyń bolmasyn ótken tarihy qily kezeńder men súbeli tarihi oqiǵalardan túrady. Ár dáuirdegi osyndai tarihi kezeńder óz auanyna qarai túrli túlǵalardy da tudyryp, el jadynda esimderin ańyzǵa ainaldyrady. Olar da atalmysh uaqiǵalardyń bel ortasynda júrip, zamana dauylyna hal – qadirinshe qarsylyq kórsetumen qatar, el tizginin qoldarynda ústady. Qabilet qarymy jetkenshe eli, jeri úshin azdy – kópti qyzmet etip, esimderi el jadynda saqtalyp qaldy. Al,endi osy maqsatta qalam tartushy, bizder irgeli Suan eliniń ataqty túlǵalary jaiynda sóz qozǵaityn bolsaq, esimi uaqyt eleginen ótken Jarkent óńiriniń tumasy Meterbai bolysqa da toqtalyp ótkenimiz jón bolar. Sebebi, SHyǵys shekaranyń bir púshpaǵyn boilai ornalasqan osynau qandastarymyzdyń basynyn nebir qiyn – qystau zamandar ótti ǵoi…
Ata saltymyz boiynsha maqala keiipkeriniń shyqqan tegi jaiyndaǵy shejirege úńiler bolsaq – Suan ishinde Aqsha, odan Qúrymbai,onyń balasy Bashyq. Qúrymbai úrpaqtarynyń ishindegi aibyndy, aumaqqa aty shyǵyp zamanynyń bilgiri bolǵan osy Bashyq eken. Búl kisi Jalaiyrdyń áuliesi bolǵan Balpyqtyń birinshi úlken qyzy Kúnteidi, ol erte qaitys bolyp ketken soń sińlisi Qanteidi alǵan. Alǵashqy áieli Kúnteiden Áuelbek, taǵy eki bala bar, Áuelbektiń úly Meterbai bolyp keledi. SHeshesiniń sińlisi Qanteiden tuǵan inisi Bolatai da jasynan saudamen ainalysyp, bai – baquatty bolǵan. Ol 1905 jyly Qajylyqq sapar shekken, 1907 jyly aman-esen elge jetken soń búdan keiin Bolatai qajy atanyp, ol da isi Suannyń igi jaqsysynyń biri bolǵan.
Naǵashysy Balpyq áulie, ózi de tekti túqymnyń úrpaǵy bolǵan Meterbai bai-quatty ǵúmyr keshken. Ózi sauatty, alǵyr, zerek boluynyń arqasynda zamana jeliniń qalai soǵaryn aldyn ala boljap, soǵan sai ǵúmyr keshken súńǵyla adam bolypty. Patshalyq Resei uaqytynda baqandai 9 jyl bolys bolyp el súraidy, jaqsy qyzmeti úshin úsh ret Nikolai patshadan medalь alyp úlken marapatqa bólengen.
Patsha taqtan qúlaǵan soń, Uaqytsha úkimet pen Keńes biliginiń alǵashqy jyldary túsynda Jarkent óńirinen suyrylyp shyǵyp Á. Bókeihanov tóraǵa bolǵan qazaq memlekettiligi Alash Ordany jaqtap, aq kazaktarǵa kómek beruden bas tartyp, «Eldi, jerdi orysqa bermeimiz!» – dep, qazaqtyń azattyǵy men bostandyǵy jolyndaǵy kúreske belsene qatysady. «Elimniń azattyǵy bárinen qymbat!» dep sheshken Meterbai, 1919 jyly Alash arystaryna qarjylai kómekten basqa, qazaqtyń saidyń tasynda myqty jigitterinen jasaq qúryp, adam kúshimen de kómek kórsetken birden – bir túlǵa.
Eline tútqa bolyp, aimaqqa aibyny asqan Meterbai bolysty bolьsheviktik qyzyldardyń qudalauy 1921 jylǵy «Jartylai tárkileu» degen áreketterinen bastau alady. Jalǵasyn tapqan múndai ádiletsizdikke shydamaǵan bolys 1922 jyly mal – múlkin tárkileu arqyly tartyp almaq bolyp ekinshi ret barǵan qyzyldarǵa qaimyqpai qarsy shyǵady. Ashuǵa bulyqqan Meterbai meńsiz qara qoidy qolyndaǵy úshi úshkir úzyn syryqpen shanshyp túryp «…osy qoidyń aqqan qany siyaqty, senderdiń de qandaryń aqsyn!» dep qorqytyp, malynyń kóp bóligin bermei aman alyp qalady.
Búdan da basqa jasap jatqan Sovet ókimetiniń ozbyrlyq sayasatyna, sol kezde qúrylyp bailar men kulaktardy anyqtap, olardyń mal janynyń esebin aluda túrli keleńsizdikterge boi úrǵan «Qosshy» odaǵy men solaqai sayasattyń úiymdastyrushysy bolǵan bolьsheviktik partiyaǵa degen senimi ketedi. Bailyǵy bir basyna jetip artylatyn Meterbai sharuǵa pysyqtyǵymen qosa alys – jaqyn qalalarǵa baryp sauda – sattyqpen de jan – jaqty ainalysqandyǵy jáne bar. Máselen, Almatydaǵy Baumtoǵaiy (Baumanskaya rosha) 1930 – shy jyldarǵa deiin Múttáiimbaq atalǵandyǵy jaily derekter árekidik bolsa da aitylyp qalady. Jáne de Meterbai bolys Járkent uezinen aidap ákelgen maldaryn osynau Múttáiimbaqtyń syrtynda uaqytsha ústap, uaqyty kelip bazarǵa shyǵararda Múttáiimbaq arqyly ótkizip ákelip saudalap otyrǵan. Demek, Múttáiimbaq keiingi 30 – 40 jyldar arasynda Baumtoǵaiy (Baumanskaya rosha) dep atalyp ketken boluy kerek. Beinetpen tapqan púl men dúniesin aidyń, kúnniń amanynda op – ońai bireudiń oljalaǵany kimge de bolsa auyr tiedi emes pe..?! Basqa – basqa búndai qorlyqqa basqalarmen qatar Meterbai da shydamai ashyq narazylyqqa kóshedi.
Elden, jerden aiyryp, mal-múlikti kópe-kórineu talauǵa salǵannan keiin, búl da óz tarapyna qol qusyryp qarap otyrmai, kerisinshe keńestik bilikke qarsy úgit-nasihat júmysyn barynsha júrgizedi. Sóitip, ádildikti izdeimin dep Keńestik ókimetiniń qyryna ilikken Meterbai bolys 1927 jyly qalyń mal alǵandyǵy úshin sotqa tartylyp, 6 aiǵa eńbekpen túzeu úiine jabylady. Jazasyn ótep shyqqan soń 1928 jyldyń mamyr aiynda Tashken Júnisov, Múqajan Atyev, Múhamedraqym Tantiliev, Qoishybek Nadyrbekov, Qúsanov Bopaq siyaqty bailardyń basyn qosyp, mal soiyp jiyn ótkizedi.
Jiyn barysynda Keńestik qyzyldardyń kúshtep mal-múlkterdi tartyp aluyna qaru alyp qarsy túru jaiy sóz bolady. Biraq, el ekige jarylǵan, birshama adam qyzyldar jaǵynda, qaru tapshylyǵy taǵy bar, sondai kedergilerdi ekshelei kele birden-bir jol qolda qalǵan mal-múlikpen údere kóship Qytaiǵa ótuge birauyzdan bata jasap, serttesedi. Bátuá boiynsha erte qozǵalǵandar shekara asyp, áne-mine bizde arǵy betke ótemiz dep otyrǵan sol jyldyń qyrkúieginde Meterbai Áuelbekov pen Janǵazy Tańqújaevtardyń mal-múlkin tárkilep jáne jer audaru turaly qaulysyn quattaityndyǵy turaly taǵy bir qauly qabyldanyp dereu jauapqa tartylady.
Sodan, 1928 jylydyń qyrkúiek aiynyń 21-de audandyq bailardyń mal-múlkin tárkileu jáne jer audaru jónindegi komissiyanyń Bura-qújyr keńesiniń birikken konferentsiyasynda jazylǵan hattamada Keńestik uákil Búrkitbaevtyń Qazaq Ortalyq atqaru komiteti men Halyq komissarlary keńesi qabyldaǵan «Iri bailardyń mal-múlkin tárkileu jáne jer audaru» turaly dekretimen aldyn-ala tanystyrǵandyǵy jáne kúágerlerdiń aitqan pikirleri de qosylyp berilgen. Sol kezdegi bolystyń mal-múlki turaly mynadai málimetter arhiv qújatarynda saqtalǵan.
«Almaty okruginiń OGPU Bóliminiń bastyǵy Kovalyshkinnyń 1928 jylǵy málimetinde: Áuelbekov Meterbai Jetisu guberniyasy Jarkent uezi Qońyróleń bolysynyń ekinshi auylynyń qazaǵy jeke ózi men 17 jasar úlynyń atyndaǵy sharuashylyǵynda 600 qoi, 150 jylqy, 30 iri qara jáne 8 túiesi jáne onyń otbasy 8 jannan túratyndyǵy, eki túraqty tirkelgen júmysshysymen úsh tirkeude joq júmysshylarynyń bar ekendigi, sonymen qatar úsh kedei otbasyn paidalanyp otyrǵany» turaly málimetter berilgen.
Atalmysh jyldyń qysynda búkil Suannan úzyn sany seksen adamdy «bai», «kulak» dep tárkilegen bolatyn. Sol seksen adamnyń ishinen Meterbai bolysty qorǵap «Alar malyn aldyńdar, endi jasy kelgen adamdy bala-shaǵasynan ajyratyp jer audarǵandaryń jany ashymastyq qoi», – dep úkimetke qarsy sóilegen Kómekbai bidiń kishi balasy Áldibek edi. Amal qansha ayaushylyq jasap ony tyńdar ókimet bolmady…
Jáne de soltanǵúl ruynyń azamaty, kommunist Aqjazyq auylynyń shańyraǵyn kóterip, uyǵyn qadaǵan Kitapbek Qojageldiev bolys tárkileuge túsken qys aiynan keiingi, 1929 jyldyń erte kókteminde astynda Meterbaidyń qyzyl jorǵasy, basynda túlki tymaǵy taipaltyp jorǵalatqan kúii Jylykúngeide otyrǵan aǵaiyny Tileuliniń úiine keledi. SHeke tamyry tyrysyp qarsy alǵan Tókeń «Seniń ózińdi emes, júrisiń únamaidy. Astyńdaǵy qyzyl jorǵa men basyńdaǵy túlki tymaqty tastasańshy. Búl júrisińmen aǵaiyndas búkil Aqshalardy ózińe qarsy qoyasyń, qarǵap bergen dúnie saǵan qút bolmas» degeni bar-tyn. Sonda Kitapbek irkilmesten «Meterbaidy men ózdigimnen kámpeskelegen joqpyn, úkimet kámpeskeledi. Keshe ol mingen at pen ol kigen kiim búgin maǵan tise, «yrys-júǵys» degen, onyń nesi ersi? Kózim qiyp atyn pyshaqqa bergem joq, jiirkenip kiimin otqa órtegem joq. Menińshe búl istep júrgenim – Meterbaiǵa degen qúrmetim!» dep, jauap bergen eken.
Mine, osydan-aq, Meterbai bolysty Keńes úkimeti qansha qaralap jazalasa da, halyq pen jańa ókimettiń jauapty ókilderiniń arasynda abyroi bedeliniń joǵary bolǵandyǵyn baiqatady emes pe?…
Nátijesinde, auylda bailardyń ezgisin joyu jáne Dekret negizinde kedeilerdiń sayasi-ekonomikalyq jaǵdailaryn kóteru maqsatynda:
– Keńes ókimetine qarsy úgit júrgizgenderi úshin; – Últ arazdyǵyn tudyrǵandary úshin;
– Auyldyń mádeni-sharuashylyǵyn júrgizuge kedergi keltirgenderi úshin, Qalyń mal alǵandyǵy úshin, taǵy basqa túrli aiyptar taǵylyp, Oktyabrь audanynyń bailary Meterbai Auelbekov pen Janǵazy Tańsyqqojaevtardyń mal-múlkin tárkileu jáne ózderin jer audaru turaly qauly qabyldaidy.
Mal-múlki tárkilengen Meterbai keiin Reseidiń Astrahanyna jer audarylady. Jazasyn ótegen soń 1931 jyly elge oralyp, 1932 jylǵy náubette aman qalǵan mal-janymen Qytaiǵa ótedi. Sóitip, arǵy bettegi Qúlysty Qarabúlaq degen eldi mekende túraqtap, 1934 jyly 64 jasynda dúnieden ozyp, sol jerge jerlengen eken. Meterbai bolystyń balasy Orynbai aqsaqal Qytaidan qaita ótip kelgen soń Almatyda túryp ósip-óngen. Úrpaqtary sol Almaty mańaiynda áli de túryp jatyr.
Q. Ibraiymjanov,
«Járkent óńiri». -Almaty: 2022.-280b. -98-100 b.
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.











