Keńestik biliktiń 30-40-shy jyldarynda jáne 50-shi jyldardyń basynda, dálirek aitqanda, I. Stalinniń kózi tirisinde qauyrt júrgizilgen quǵyn-súrgin Jetisu jeriniń de ozyq oily, adal júrekti, elim dep emirengen, halqym dep tebirengen azamattarynyń taǵdyryn tálkek etip, bolashaǵyn borshalady.
Búl kezeńniń tarihqa «Stalindik qyzyl qyrǵyn» dep ezgilegeni tegin emes. Dúnie júzi proletariatynyń kósemi V.Leninniń qaitys boluynyń jyldyǵyna bailanysty I.Stalinniń «Rabochaya gazeta» redaktsiyasyna haty («Rabochaya gazeta», №17.1925 jylǵy 21 qantar) jaryqqa shyqty. Osy hattaǵy: «ishki jáne syrtqy jaularmen kúreste Ilьichshe jeńiske jeteiik!», degen qaǵidaǵa erekge ekpin túsirildi.
Onyń «Sotsializm jaulary partiyany lenindik joldan adastyrudy, sóitip elimizdi qaitadan kapitalizm ezgisine alyp keludi maqsat etedi» degen sózi úranǵa ainalyp, el ishindegi jine halyq arasyndaǵy «ishki jáne syrtqy jaulardy» izdep tauyp, batyl aiyptap, «halyq jaularyn» ortadan alastau qajet dep tabyldy.
1926 jyldyń basynda I. Stalinniń «Leninizm máseleler turaly» kitaby jaryqqa shyǵyp, zinovьevshilerdiń joiympazdyń-satqyndyq áreketterin ymyrasyzdyqpen áshkereleuge mán berildi, 1928 – 1929 jyldary Buharin, Rykov, Tomskii, t.b. aiyptalyp, olardyń kózqarastary partiyaǵa qatysty shabuyl dep esepteldi. Sondai-aq, BK/b/-niń 1928 jylǵy qazan jáne 1929 jylǵy sáuir plenumdary leninizmdi ishki jáne syrtqy jaulardan kózdiń qarashyǵyndai saqtauǵa shaqyrdy.
1930 jyldyń besinshi qańtarynda Ortalyq Komitet «Kollektivtendiru isiniń qarqyny jáne kolhoz qúrylysyna memlekettik kómek sharalary turaly» qauly qabyldady. Múnan soń 3 nauryzda I. Stalinniń «Tabystan bas ainalu» atty maqalasy jaryqqa shyqty. Múndaǵy maqsat – partiya sayasatynyń júzege asyryluyna astyrtyn qyrsyǵyn tigizip júrgen silimtikterdi auyzdyqtau, ishki jáne syrtqy jaulardy olarmen auyz jalasqan imperializm agentterin túbirimen joyu úshin kúsh biriktiru edi. Al osyndai is-áreketterdiń barysynda úly kósem tarapynan halyqtyń sayasi óresi, bilimi men túrmysy, jańa qoǵam ornatudaǵy dármensizdigi esepke alynbady. Sóitip, aq patshanyń ezgisindegi beishara halyq qyzyldardyń semseriniń astynda qaltyraǵan kúi keshti. Dál osy kezde Qazaqstan BK/b/P ólkelik komitetin basqaru, yaǵni 1925 – 1933 jyldarda F. Goloshekinge júkteldi. Qanqaiúly funktsioner qazaqtarǵa qasiret bolyp jabysty. Ol: «qazaq auylyn Qazan revolyutsiyasynyń sypyrǵyshymen úshyqtaimyz» degen kesir saldy jáne onysy belsene júzege asyryp otyrdy. Sonyń saldarynan qazaqtyń betke ústar azamattary lek-legimen, top-tobymen «halyq jauynyń» qalpaǵyn kidi. Olardyń sanynyń jedel kóbeigeni sondai, estigen qúlaq túnyp, jan túrshikti.
Arada jyldar ótken soń aqiqattyń aq tuy kóterilip, elin súigen, onyń keleshegi úshin janyn bergen azamattarymyz «halyq jauy» degen naqaq jaladan arylyp, «sútten aq, sudan taza» kelbetimen ortamyzǵa oraldy. Olar óz últynyń shyn mánindegi maqtanyshyna ainaldy. Sonau 1990 jyldyń birinshi qańtaryna deiin búrynǵy Taldyqorǵan oblysynyń prokuraturasy men soty 2,5 myńǵa juyq azamatty is-áreketterinde qylmystyq belgiler bolmauy sebepti jazyqsyz dep tanyp, olardy tolyq aqtau jóninde sheshim qabyldady. Sonyń ishinde kommunisterdiń partiyaǵa músheligi de qalpyna keltirildi.
Qara úńgirdiń ishinde, kózden tasada oqqa úshqandar esimderi qaisarlyq pen últjandylyqtyń úlgisi retinde tanylyp, Qiyr SHyǵysqa, itjekkenge aidalǵandardyń jany amandary tuǵan jerdiń tósinde aǵaiyn-tuysqandarymen qaitadan qauyshyp, jylap kóristi. Solardyń biri – Aqsu audanynyń súiikti aqsaqaly Múhametqali Dáurenbekov bolatyn. Búl atanyń osydan jiyrma jyldai keiindegi súhbat-áńgimesi áli esimde. Qariya sol uaqytynda seksen bes jasta bolatyn.
- Men senderge qalai «halyq jauy” bolǵanymdy aityp bereiin,- degen edi Múhań jaryqtyq. – Aqsu aupatkomynyń hatshysymyn, 1942 jyldyń qarasha aiynda oida-joqta últshyl-kontrrevolyutsiyashyl toptyń múshesi bolyp shyǵa keldim. NKVD tótenshe májilisiniń sheshimimen on jyldy arqalap, partiya músheliginen de shettetildim. Múnan sońǵy ómirim Komi AKSR jerindegi kómir kenishinde jalǵasty. Sodan 1960 jyly tuǵan jerime, Aqsu boiyna qaita oraldym. Aidauda júrgen jyldarda auyldaǵy aǵaiyndarǵa hat-habar joldauǵa, basqa da bailanys jasauǵa tyiym salyndy.
Sonda aupartkom hatshysy M. Dáurenbekovtyń isti boluynyń sebebi, 1937 jyly qazaq tili basshylarynyń biri Úzaqbai Qúlymbetov Aqsu audanyna qyzmet babymen kelip, kedei sharualar túrmysymen tanysyp, Almatyǵa kelisimen ol da «halyq jauy» retinde, tútqynǵa alyndy. Endigi jerde osy adammen birge yubolǵandar, onyń sózin tyńdaǵandar «halyq jauy» boluy tiis. Úzaqbai Qúlymbetov osylardy óziniń senimdi jaqtastary etip yqpalyna kóndirip alypty-mys. Ózara auyz jalasyp keńestik qúrylysqa tilderin tigizgen depti.
Sonymen Aqsu audandyq partiya komitetiniń birinshi hatshysy Jailau Aldabergenov, hatshylary Satybaldy Hamitov, Múhametqali Dáurenbekov, omsomol úiymynyń hatshysy Sailaubai Dáuletov, oqu bóliminiń meńgerushisi Ábdikárim Tótenov, kolhoz basshylary Túrysbek Erkenov, Orysbai Kenenbaev, Baiqoja Amanbae jáne basqalar ártúrli jazaǵa tartyldy. Aiyptalǵandardyń ishinde 1924 jyly V.Lenin qaitys bolǵan soń partiya qatarynan sanaly sayasi kúreskerlermen tolyqtyru úshin qabyldanǵan kommunister de boldy.
Aqsu óńiriniń tamasha azamattarynyń biri – Jaqyp Mailin atty akyl múǵalimi bolatyn. Ol 1938 jyldyń basynda «kolhozshy-sharualardy keńes úkimetine qarsy úgittedi» dep aiyptalyp, NKVD «úshtiginiń» sheshimi 19 aqpanda úkim oryndaldy, oǵan atu jazasy berildi. Istiń sonshalyqty jedel júrgizilip, úkimniń de jedel oryndluy sebebi Jaqyp Mailin Bilál Súleeevtiń, qazaqtyń túńǵysh halyq aǵartu komissarynyń tuysy ekendiginde. Rasynda Biláldiń ákesi Súlei men Maily tuystar. Bilál Súleeev 1937 jyly ústalyp, ol da «halyq jauy» dep tabylǵan-dy. Múnyń syrtynda Bilál Súleeev, Iliyas Jansúgirov pen Jaqyp Mailin esimderi tuǵan jerinde ǵana emes, Jetisuda, tipti qazaq arasynda bedelge ie bolyp kele jatqan-dy.
Tek Aqsu audanynan ǵana «halyq jauy» dep aiyptalyp, keiinnen aqtalyp, ortamyzǵa oralǵandardyń keibireuleriniń aty-jónderin qoldaǵy derekterge súienip, elge tanystyrudy paryz dep bilemiz.
Olar: Jazybai Baibolov, Dúisenqúl Dúisebaev, Múryn Babashev, Aǵadai Jambynov, Petr Kulikov, Beisenqúl Smaiylov, Jánibek Biyalaev, Súleimen Bákeev, Esenaman Balabekov, Nókerbek ELUBAEV, Áitkerim Erketanov, Qaiyrbek Qarynov, Qaupen Qashymbekov, Qúndaqbai Kúntuev, Tileu Kómekbaev, Seisembek Taipylov, Qúrmash Tolqynbekov, Rysbai Túlkibaev jáne basqalar. Osy atalǵandardyń búginde birde-biri aramyzda joq. Sondyqtan olardy eske alyp, maqtanysh etemiz, zderin bolmasa da sońynda túqym-túqiyandarynyń baryn bilemiz.
Sarqan audanynda ǵúmyr keshken Beimúhamet Quatbaev (belgili kompazitor Kúnsaiyn Quatbaevtyń ákesi) aqsaqal 1942 jyldyń mamyr aiynda «Oraz Jandosov, Oraz Isaev, Úzaqbai Qúlymbetov jáne basúa qazaq últshyldarynyń sybailasy» dep aiyptaldy. Osynau el basshylary Sarqan audanynda bolǵanda aupartkom núsqaushysy Baimúhamet Quatbaev olarmen eki-úsh kún dámdes bolyp qalypty. Onyń úzaq jylǵa sottaluyna osynyń ózi «búltatpas» dálel bolypty. Tosynnan jabysqan «halyq jauy» qarǵysynan 1954 jyldyń 22 qaraga aiynda ǵana qútyldy.
Jan túrshigerlik azapta tas qorshaudyń ishinde on jylyn ótkizgen Baimúhamet Quatbaev sarǵaiǵan qoiyn dápterinen zúlmat zaman turaly myna óleń joldaryn oqyp bergen edi. Sonyń bńr úzigin qaz-qalpynda keltireiin:
Aldymen jauap aldy Abuzarov,
Aqyrady dauysy jerdi jaryp.
Otyr edim keudemnen tepti kelip,
Jyǵylyp únim shyqpai qaldym talyp.
Sonan soń súraq aldy Vasyuk degen,
Oiy joq obal ǵoi dep eseptegen.
Pistoletpen bir úrdy mańdaiymnan,
Isi joq men sorlyǵa kórsetpegen.
Súm taǵdyr jendettermen alystyrdy,
Ash qamap búiirimdi qabystyrdy.
Jauapta otyr edim bireu keldi –
Zamnarkom Sákenov dep tanystyrdy.
Myna súm áli jónge kelmedi dep,
Tergeushi meni oǵan shaǵystyrdy.
Osynau «asyra silteu bolmasyn, asha túyaq qalmasyn» degen súmdyq zamanda Baimúhamet Quatbaevpen irgeles temir torda qamauda otyrǵan Sarqan audandyq partiya komitetiniń birinshi hatshysy Tileubek Moldahmetovten tergeushiler ol turasynda qaralap minezdeme berudi súraidy. Ol óziniń partiyalas jáne qyzmettes joldasy turaly jalaly nietten bas tartatynyn málimdedi. Osy kezde tergeushi ashuǵa bulyǵyp, aiǵaiǵai basyp, onsyz da syrqatty asqazanynan auyryp júrgen Tileubekti ishinen teuip, úzynynan túsiredi. Osylardy kózimen kórgen Baimúamet Quatbaev Tileubek Moldahmetovtyń kelinshegi Jámilaǵa jáne eki úlyna aityp beredi.
Qazaq arasyn jailaǵan «qyzyl náubet» Panfilof (búrynǵy Jarkent) audanynan aunalyp ótken joq-ty. Audandaǵy pedogogika kursynyń direktory Beisenǵali Toǵyzьaev, «Trud pahtalyq» kolhozy tóraǵasy Nasyr Ushurbakiev, Tógerek auyldyq keńesiniń tóreaiymy Sarqyt Tileubaeva, Lenin atyndaǵy kolhoz tóreaǵasy Ǵisa Seitov audandyq jer bólimi bastyǵy Ibrahim Roziev, audandyq gazet redaktory Saǵymbek Qojabergenov, «Stalin-birlik» kolhozynyń tóreaǵalary Djamal Ivesov pen Imyar Zulbpukarov, partiya úymynyń hatshysy Akram Azizov, «Eńbekshi» kolhozynyń tóraǵasy Sadyqjan Ǵapparov, Kóktal auylynyń uaqytsha júmyssyz sharuasy Sátimbai Berdáuletov, audandyq jer bóliminiń bastyǵy Kurban Gaitov, auyl sharuashylyǵy bankiniń aǵa inspektory Nasyr Iliev, «Ilьtyz» kolhozy tóraǵasy Ibrahim Musьyarov, audandyq oqu bóliminiń meńgerushileri Abubakir Musaev pen Molot Niyazov, «Eltau» kolhozynyń tóraǵasy Imir Hodjoshev, túrǵyn úi sharuashylyǵynyń bastyǵynyń orynbasary Nasyr Sadirov, auyl sharuashylyǵy tehnikumy direktory Kamardin Sattyrov, Kirov atyndaǵy Kolhoz tóraǵasy Avahri Gaitov, Qorǵas auyldyq keńesiniń tóraǵasy Poha Baeiev, saqshy Halyq Búrkitbaev jáne basqalarǵa qiynnan qiystyrylyp taǵylǵan pále-jalanyń bári bir saryndy, qysqarta aitqanda, olar keńestik júieni ishten shiritip, qúlatuǵa árekettengen-mis.
Qaratal audanynyń birneshi qaisar azamatyna da qúrǵyn-súrginniń soiyly bata tidi. Temir tordyń ishinde taryǵyp, tepkilengender qatarynda aupartkomnyń hatshysy Júmaǵúl Qarymsaqov pen auatkom tóraǵasy Qúsaiyn Aqjanov, temir jolshy Roman Galich, Birinshi mai kolhozy tóraǵasy Eresh Kósherbae, «Úshtóbe» kásibi arteliniń tóraǵasy Girman TSoi, taǵy basqa da azmattar boly. Osylardyń qai-qaisysy bolsyn, sotsializmniń keleshegine senip, beibit eńbekti násip etken, alǵashqy bem jyldyqtyń alǵy legindegi sotsialistik jarystyń úiytqylary men ozattary edi, biraq, olardyń ainalyp kelgende, eńbegi esh, túzy mor bolyp, auyr jazalandy.
Sol bir kesapatta, Jetisu jerin mekendegen «Stalindik qyzyl qyrǵynda» joǵaryda attary atalǵan jáne azamattardyń jeke basyn joq etu úshin nebári bir eki oq atylsa, sonymen naqaq kóz júmsa, olardyń sońyndaǵy júbailary men úrpaqtarynyń eńiregende etegi toldy. Olardyń kókiregi sherli, jan dúniesi zarly edi. Olar úzaq jyl boiy tómenshiktep ómir súrdi. Olardyń áielderi «halyq jauynyń jesiri», bala-shaǵalary – ishki jaudyń «júrnaqtary» dep kemsitildi. Sóitip, óz últynyń qatarynan qaldy, óz zamandastarymen qol ústasyp, qoltyqtasyp júre almady.
Sonda da bolsa, qys sońynda kóktem lebiniń, jaz shuaǵynyń sáule shashuy qandai zańdylyq bolsa, aq niet, adal júrektiń kirlemeitini de sondai aqiqat ekenin tarih taǵy da dáleldep berdi. Ozbyr sayasattaǵy zorlyq pen zombylyq pále men jalanyń bet-perdesi qars airylyp, keshteu bolsa da, talai úlylardan kóz jazyp qalsaq ta, sayasi quǵyn súrgin qúrbandaryn eske alyp, ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janǵandai, kóńilimiz ósip, keleshegimiz kórkeiip, ǵasyrlar boiy kútken jáne armandaǵan táuelsizdikke úlasty. Halqymyzdyń dańqty perzenti Bauyrjan Momyshúly: «Erliktiń atausyz qaluy – halyqtyń kesapaty» degen eken. Bizdiń elimiz jyl saiyn mamyrdyń sońǵy kúninde sasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn eske aludy úly dástúrge ainaldyrdy. Demek, elimiz aǵa úrpaq erligine adal, halqymyz da baqytty. Stalindik zúlmat qúrbandary bizben birge, úrpaqtar sanasynda.
Bolat Bisúltanúly,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi.
Jariyalandy. -Taldyqorǵan: “Jetisu” gazeti. №61.2009. -5 b.
Jalǵasy bar…











