Aimaq Janǵalievtiń tuǵanyna 113 jyl toluyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymi konferentsiyanyń 2 sektsiyalyq júmysynda «ARHEOLOGIYALYQ, KIELI SANALATYN PETROGLIFTER, QORǴANDAR JÁNE QASIETTI JERLERDIŃ GEOGRAFIYASY» taqyryby zerdelendi.
SHelek tarihi-ólketanu muzeiiniń meńgerushisi Quanáli Almasbek muzeidiń qalyptasu tarihy, qorda saqtalǵan jádigerler jáne ǵylymi-aǵartushylyq júmystary turaly aityp ótti. Qazirgi tańda muzei qorynda 2500-ge juyq jádiger bar. Olardyń arasynda arheologiyalyq búiymdar, qysh ydystar, kóne eńbek qúraldary, túrmystyq zattar, zergerlik búiymdar, tarihi qújattar men fotosuretter bar. Bayandamashy úshin múndai jádigerlerdiń tek saqtaluy emes, olardyń tarihyn zerttep, ǵylymi túrǵydan sipattau da qajet. Muzeidiń júmysy arqyly SHelek óńiriniń tarihyn ǵana emes, Úly Jibek joly boiyndaǵy kóne qonystardyń damuyn da ańǵaruǵa bolady. Esik, Túrgen, Lavar jáne SHelek aumaqtarynan tabylǵan arheologiyalyq oryndar búl jerlerde erte kezeńnen bastap sauda, qolóner jáne eginshilik damyǵanyn kórsetedi.
Jarkent jeriniń Ilebalyq qalashyǵyndaǵy arheologiyalyq qazba júmysy jaiynda bayandaldy. Qazba kezinde qysh ydystar, zergerlik búiymdar, túrli teńgeler jáne qúrylys nysandary tabylǵan. Búl Ilebalyqtyń bir kezeńde sauda men qolóner damyǵan mańyzdy ortalyq bolǵanyn aiqyndaidy.
«Jauyngerlik Dańq» muzeiiniń meńgerushisi Qali Ibraiymjanov Jarkent jerindegi jartas suretteri, kóne jazu men ejelgi qala orynyna júrgizilgen zertteudi tanystyrdy. Búnda saq dáuirinen bastap ár kezeńge tiesili tarihi oryndar bar. Sondai-aq Búrhan, Qoitas, Úsek jáne Yrǵaily saidaǵy petroglifterden arqar, búǵy, táuteke, jylqy jáne adam beinelerin kezdestiruge bolady. Múndai suretter sol dáuirdegi adamdardyń qorshaǵan ortaǵa kózqarasy men dúnietanymynan habar beredi. Kóne jazularǵa qatysty zertteudiń de mańyzy joǵary. Ásirese Úsek ózeni mańyndaǵy kóne túrki jazuy men Yrǵaily saidaǵy tańbalar áli de tolyq zertteudi qajet etedi.
Ekiasha auyly mańyndaǵy «Áulietas» tabiǵat eskertkishi men Qarashoqy qonysyndaǵy jartastaǵy suretterge júrgizilgen zertteuler tabiǵi nysannyń da adamzat tarihyndaǵy orny erekshe ekenin ańǵartady. Dalalyq zertteu nátijeleri búl oryndardyń ejelgi adamdardyń dúnietanymynda erekshe mánge ie bolǵanyn kórsetedi. Máselen, «Áulietas» qasietti orny tabiǵi nysan bolumen qatar, aspan denelerin baqylauǵa bailanysty oryn retinde paidalanylǵan boluy múmkin. Al Qarashoqydaǵy jartastardan adamdardyń, baqsynyń jáne ǵúryptyq áreketterge qatysty beinelerdiń tabyluy sol kezeńdegi dini túsinik turaly oi túyuge múmkindik beredi. Qasietti oryndardy saqtau arqyly sol kezeńdegi halyqtyń tabiǵatqa degen kózqarasyn da zertteuge bolady. Múndai tarihi oryndardy qorǵaumen qatar, olardy tanymdyq turizm baǵytynda paidalanudyń mańyzyn atap ótti. Alaida turistik baǵytty damytu kezinde tarihi nysannyń tabiǵi qalpyn saqtau jáne olarǵa ziyan keltirmeu basty nazarda boluy kerek.
Konferentsiyada úsynylǵan bayandamalardyń taqyryptary ártúrli bolǵanymen, barlyǵynyń túiisetin túsy tuǵan jerdiń múrasyn saqtau. SHelek muzeiindegi jádigerler, Jarkenttegi kóne qalalar men jartas suretteri, Jońǵar Alatauyndaǵy qasietti oryndar Jetisudyń tarihy men tabiǵatynyń bir-birimen tyǵyz bailanysty ekenine kórinis beredi. Osy qatarda Sivers almasynyń da orny erekshe. Óitkeni onyń tabiǵi ereksheligi ǵana emes, Jetisu jeriniń tabiǵi ortasymen qalyptasqan bailanysy da mańyzdy.
Búginde múndai zertteulerdi jalǵastyru, tabiǵi jáne tarihi nysandardy júieli túrde zerdeleu qajet. Sebebi tuǵan jerdiń árbir jádigeri men tabiǵi bailyǵy keleshek úrpaqqa qalatyn múra. Ony saqtau tek mamandardyń emes, qoǵamnyń ortaq mindeti. Konferentsiya barysynda kóterilgen máseleler de osyny ańǵartty. Jetisudyń tabiǵi bailyǵyn tarihi-mádeni múramen bailanystyra zertteu óńirdiń ótkenin tereńirek tanuǵa jáne onyń qúndylyqtaryn keleshekke jetkizuge jol ashady.
Aisúlu Bauyrjanqyzy
“Q-Andas” aqparat agentiginiń tilshisi.











