Orazaly Janpeiisúly 1865 jyly dúniege kelip, 1909 jyly 44 jasynda qastyqpen qaza tabady. Qysqa ǵana 44 jyldyq ǵúmyrynda ol eli úshin eleuli eńbek etip, azuly men alysyp, artyna óshpes iz qaldyrdy. Qarashyǵyn qańǵytqan qazaqtyń jaras eliniń basyn qosyp, el sanatyna ótkizdi. Halyq eli úshin eńirep tuǵan erin kúni búginge deiin úmytpai, ańyz etip aityp keledi.
Ol 1865 jyly tuylyp, 1872 jyly jeti jasynda ákesinen aiyrylyp jetim qalady. Orazaly sheshesiniń etegine erip, Toǵjan degen tuystas adamynan kóneshe sauat ashady. SHerli jetim bolǵandyqtan ba, álde taǵdyrdyń tauqymetin erte tartqandyqtan ba — asqan ánshi ári suyryp salma aqyn bolyp ósedi. Qúlaǵy bir estigen dombyra kúiin eki qaiyryp, súramai-aq bebeulete jóneltedi.
Talantty jas jigit elge tanyla bastaǵan tústa, yaǵni 12 jasqa shyqqan 1877 jyly Ile úlyǵy Mate Konysbek (Mate Konustegi Begimbet, Derbis elinen shyǵyn aluǵa kelgen) qazaq eline keledi. Mate — sibe últynyń ókili, Qaǵajy degen adamnyń balasy, mánju hanynyń Iledegi últtyq ókili (imperatory) bolǵan adam.
«Úyadan neni kórse, úshqanda sony iledi» degendei, taǵylyq minez Mate boiynda bala kúninen qalyptasqan edi. Ákesi Qaǵajydan aspasa da, kem túspeitin. Ol júrgen jerinde saltanat qúryp, úi tiktirip, qyz-kelinshek jinatyp, óleń tyńdap, ózinshe duman qúrǵandy únatatyn. Biraq múnyń astarynda basqa maqsat jatty: ózine qarsy shyqqan adamdy ekinshi márte bas kótere almaityndai etip jazalau.
Mine, osyndai sipattaǵy Mate Kúnestiń ayaǵyndaǵy jaras eline de osyndai sán-saltanatpen keledi. El ony qarsy alyp, úi tigip, mal soiyp kútedi. Mate serikterimen birge jaiǵasyp, tamaq iship, óleń-kúi tyńdauǵa kirisedi. Árkim óz ónerin úlyǵyna kórsetuge tyrysady.
Malyn kúzetuge kelgenderdiń ishinde Orazaly da bar edi. Taǵdyrdyń ashy dámin tatyp, sherge toly júregimen ol tań atqansha óleń aityp, el múńyn joqtap, keide Mateni madaqtap jyr shertedi. Mate onyń ónerine tánti bolyp, ertesi arnaiy shaqyryp, dombyra shertkizip, óleń aitqyzady. Synai otyryp:
– Búl balany maǵan berińder, Kúrege aparyp oqytsam, birdemege jaraityn kórinedi, — deidi záńgi men el adamdaryna.
Oquǵa qoly jetpei júrgen jas Orazaly quanyp, «maqúl» dep kelisedi. Ne oqu ekenin súramastan, sheshesin tuystaryna tapsyryp, Máteniń malyn aidap Kúrege júrip ketedi.
Biraq Kúrege barǵan soń, Mate uádesin búzyp, Orazalyny óz úiinde júmysshy retinde ústaidy: bala baqtyrady, ot jaqtyryp, su tasytady. Oquǵa jibermeidi. Osylai bir jyl ótedi. Keler jyly da Mate úndemeidi.
Jany tózbegen Orazaly bir kúni Mátege:
Oqytam dep ákelip eń, malai qyldyń,
Otpen kirip, kúlmen shyǵyp qalai júrmin?
Uáde – qúdai aty, deidi qazaq,
Oqytpai uádeńdi qalai búzdyń?!
– dep naz aitady.
Mate qysylyp, sasyp qalady.
– Seni oqytpaimyn dep júrgen joqpyn, jergilikti jaǵdaiǵa úirenip alsyn, jas qoi dep júrgenmin. Biyl oquǵa túsesiń, últtyq tildi jaqsy úiren, – deidi.
Orazaly:
– Bir jyldan beri tilge de, elge de qanyq boldym. Endi oquǵa daiynmyn, – deidi.
Sóitip, sol jyly Mate ony Kúre mektebine beredi. Búl mektepte múńǵyl, hanzu, sibe últtarynan shyqqan oqushylar da bar edi. Orazaly az uaqytta bárimen etene aralasyp, jaqsy oqidy.
1878 jyldan 1881 jylǵa deiin bir jaǵynan oqyp, bir jaǵynan Máteniń úi júmysyn istei júrip, Kúre mektebin bitiredi. Biraq joǵary oqu úshin qarajat joq edi. Mate ony Kúre jambylynyń ukaz moldalyǵyna hatshylyqqa ornalastyrady.
1886 jyly 21 jasynda elin kóruge úsh ailyq rúqsat alyp, Kúnestegi eline keledi. Biraq eliniń auyr halin kórip, jany shoshidy: halyq alman-salyqtan, shyǵynnan qaljyraǵan, maly men jerinen aiyrylǵan, keibiri Kógala men Sarsúmbege deiin kóship ketken. Kedeiler qojalarǵa sińip, jan baǵyp júr.
Osyny kórip, Orazaly Kúrege qaita oralady da, Mátege:
– Elimdi qaita tiriltkim keledi. Maǵan múmkindik berińiz, elime baryp eldi jinap, eńse kótereiin,- dep ótinish aitady.
Ol Mátege:
– Oqyttyńyz, tárbieledińiz, sózińizdi eki etpedim. Endi óz elime baruǵa rúqsat etińiz, – deidi.
Mate bastapqyda:
– Saǵan el bólip bermeimin. Menen ne jamandyq kórdiń? – deidi.
Orazaly bolsa:
– Maǵan el bólip ber dep otyrǵan joqpyn. Iesiz ketken elimdi jinap, ezilgen júrtqa kómektessem deimin, – dep jauap beredi.
Sóitip, Mate amalsyz kelisip, Orazalyny elge «jańa záńgi» etip bekitedi.
ZÁŃGILIK QYZMETI JÁNE EL ISHINDEGI ÁDILDIK
Orazaly 1887 jyldan bastap 1906 jylǵa deiin záńgi bolyp qyzmet atqarady. Osy aralyqta ol talai eldiń júgin eńserip, el ishinde bedelge ie bolady. Halyq ony qúrmettep, sauyn siyr, minis at, kiim-keshek siyaqty qajettilikterin óz erikterimen qamtamasyz etip otyrǵan.
Biraq bolys Tergeusiz oǵan ishtei riza bolmady. Óitkeni el ishinde: «Sasannyń balalaryna Jarastyń jau qabaq sarysy men soqyr Tanyqtyń qyzyl kózinen senderge opa kelmeidi» degen ata-baba ósieti bar edi. Búl sóz el basshylarynyń arasyndaǵy búrynnan kele jatqan ishki baqtalastyqtyń belgisi bolatyn.
Ol kezde Begimbet pen Derbis eli bir bolysqa qaraityn. Bolys – Sasannyń úrpaǵy Tergeusiz. Sol jyldary elge áigili «500 qúnajyn bitimi» degen úlken shyǵyn bólisi bolǵan. Bolys ár záńgige shyǵyn mólsherin bólip, ony elinen jinatuǵa jarlyq shyǵarady.
Orazaly búl jarlyqty oryndauǵa barǵan kezde ádiletsizdikke kózi jetedi: shyǵyn bai men kedeige birdei bólingen. Kedeidiń maly joq, tóleitin shamasy az. Ol búǵan ashulanyp, jiynda sóz sóilep:
– Kedei el nesimen tóleidi? Áldi men álsizge nege teń júkteme júkteisizder? – dep qarsy shyǵady.
Bolys ashulanyp:
– Sen kápirshe til úirenip, dinnen bezdiń be? Qulyq zań úirenip kelip, eldi búldirgeli otyrsyń ba? El tóleidi, sen jinasań bolmady ma? – deidi.
Orazaly sabyrmen jauap beredi:
SHólde júrgen duadaq kól qadirin bile me,
Jemenger bolsa, basshy el qadirin bile me?
El bolmasa, nemenege bolys bolmaqsyń?
Búl sózge ashulanǵan bolys:
– Onda óziń bólip kór, bai men kedeidi razy qylyp qarashy, – dep synamaq bolady.
Orazaly Ukaz moldanyń qolyndaǵy tizimdi súrap alady. Molda bergisi kelmei, bolysqa qaraidy. Bolys:
– Ber, el kórsin, kim tentek ekenin bilsin, – deidi.
Sonda Nauryz degen sheshen qariya, esik aldynda túryp:
At sorlysy jorǵa bolar,
Jigit sorlysy molda bolar, —
dep qaǵytady.
Orazaly irkilmei:
Qoi kóp bolsa – shuyryp, aqsaq bolar,
Kútimi joq keibiri – baspaq bolar,
– dep uáj qaitarady da:
– Siz de jolyńyzdan qalmai júre berińiz, – deidi.
Osylaisha júrttyń aldynda ádil sóz aityp, eldiń qúrmetine bólenedi.
Sóitip, Orazaly shyǵyndy ádil túrde bóledi: bir qúnajyn ornyna tórt serkesh esebin engizip, ár tútinniń jaǵdaiyna qarai bólis jasaidy. Siyry joqtar eshki nemese laqpen tóleidi. Bailar da, kedeiler de búl sheshimge riza bolady.
El:
– Qolymyzdaǵyny alsa – riza, qolymyzda joqty súramasa – odan da riza, – dese,
bolys:
– 500 qúnajynnyń bári jinalsa boldy, – deidi.
Orazalynyń búl isi ádildigimen júrtqa jaiylady. Halyq arasynda bedeli ósedi. Bolys ta ishtei moiyndap, ár jiyn men keńeste Orazalyny qasyna ertip júretin bolady.
Kók Túma bitimi (1895–1903 jj.)
Elge áigili Alban men Qyzai arasyndaǵy «Kók Túma bitimi» 1895–1903 jyldary bolǵan. Búl bitimniń maqsaty — eki el arasyndaǵy barymta, jer jáne jesir daularyn sheshu edi.
Eki el basshylary – qazaq pen qytai sheneunikteri (oyaz ben jańjún) qatysqan jiynda sózden góri kúshke júginu bastalady. Sonda oyaz ben jańjún:
– Eki jaqtan eki aqyn shyǵyp, bolǵan isti óleńmen aitysyp sheshsin. Kim jeńse, sol jaqtyń talaby oryndalady, – deidi.
Qyzai eli búl shartqa kelispeidi. Sasan bastaǵan el basshylary:
– Qazaqta “óleńmen daudy sheshu” degen bolmaǵan. Búl – saltymyzǵa qaishy, – dep qarsy bolady.
Biraq Alban eli kelisip, ózderiniń ataqty aqyny Odamandy aldyrady. Al qyzai eline qarsy aitysatyn adam kerek bolady. Sol kezde jas Orazaly ornynan túryp:
– Eger qyzai anamnyń aruaǵy qoldasa, aqsaqaldy atalar bata berse, aitysamyn, – deidi.
Sasan bastapqyda tyiym salady, biraq el ishinen qoldaushylar tabylady. SHirbai degen kisi batasyn berip, kók qasqasyn soiyp, Orazalyǵa rúqsat beredi.
Az auylym ediń, qyzai,
Kóship kettiń úzai.
Jalyndaǵan jas eken,
Medet ber óziń, qúdai!
Babań bata beredi,
Top qaiyryn súrai, —
dep SHirbai qariya bata qylady.
Orazaly men Odaman aitysy bir kún, bir túnge sozylady. Ertesinde Odaman sózden jańylyp, jeńiledi.
Orazalynyń sheshendigi men aqyndyǵy Alban men Qyzai eline málim bolady. Osy oqiǵadan keiin ol qyzai eliniń qydyrly aqyny ári ádil bii retinde tanylyp, el isine belsendi aralasady.
Orazalynyń ataǵy men bedeli ósip, bolystar men biler oǵan:
– Sen bil, sen ait, — dep keńes súraityn dárejege jetedi.
BOLYSTYQQA BÓLINU JÁNE SOŃǴY JYLDARY (1906–1909)
Záńgi bolyp úzaq jyl elge qyzmet etken Orazaly 1906 jylǵa kelgende bolystar arasyndaǵy narazylyq pen ishki baqtalastyqtyń ortasyna túsedi. Sol tústa Kádirsiz bolys pen Tergeusiz bolys bir-birimen kelispei, el ishinde dau kóbeiedi.
Búl kezde qyzai eli ishinde úlken jinalys ótkiziledi. Kádirsiz úi tiktirip, siez shaqyrady. Orazalydan basqa Begimbet pen Derbistiń birneshe bii men záńgisi keledi. Biraq másele sheshilmeidi. Tergeusiz elshi jiberip:
– Jaǵdaidy aityp, Orazalyny tez keltirińder, bárimiz bir Begimbettiń balasymyz, búl joly kelmese bolmaidy, – deidi.
Habardy estigen Orazaly baruǵa kelisedi de, joldastaryna:
– Kúnes suy qandai eken, sal bailap ótemiz be? – deidi.
Sonda olar:
– Joq, arǵy betke at daiyndap qoidy, bizdi Qúnajyn ótkelinen ótkizip alady, – dep jauap beredi.
Orazaly oily keiippen:
Qas suyndai emes qoi Kúnes ózen,
Alqyn-júlqyn talai jandy toidyrǵan,
Aqqu-qaz aidynynda asyr salyp,
Su búrkit te búza almas shyrqyn, —
dep, aǵaiyn arasyndaǵy kelispeushilikti tabiǵat kórinisimen beineleidi.
Qúnajyn ótkelinen ótip, arǵy betke jetkende, olardy tosyp otyrǵan adamdar aman-esen ótkizip, siez ornyna alyp barady. Kelse, eki bolys eki tóbede rularyna bólek jaiǵasqan. Múny kórgen Orazaly:
– Ógei baladai tóbe-tóbede otyrǵandaryń ne? SHaǵyr atamnyń shańyraǵy senderge tarlyq etse, Qyzai anamnyń kúl-qolamtasyna júrińder! — dep eskertu aitady.
Sózden jeńilgen Kádirsiz bolys:
– Úi tiktirip qoiǵanmyn, kelińder, tosyp otyrmyz, — dep óz auylyna bastaidy.
Úige kirgen soń, Tergeusiz Orazalyǵa oryn beredi. Kádirsizdiń kóńili búǵan aua ma dep qauiptenip, nasybai shaqshasyn úsynyp:
– Nasybaiǵa qalaisyń? – deidi.
Sonda Orazaly kúlimdep:
Nasybai iiskeushi em atpaitúǵyn,
Ádetim bar ádil isti jaqtaitúǵyn.
Maqaly búrynǵynyń tura keldi-au,
Bir qazanǵa eki qoshqar basy batpaitúǵyn, –
dep jauap beredi de, eki bolysqa aqyl aitady:
– Bir qyzaidyń balasy bola túra kóldeneń sózge erip, súziskileriń kelip júr me? Ekeuiń tatu bolsań, ne jetedi. «Aǵaiyn ala bolsa, auyzdaǵy ketedi; aǵaiyn tatu bolsa, tóbedegi keledi», – deidi.
Osylai tún boiy óleń aityp, dombyra shertip, yntymaq, birlik jaily mysaldarmen el aǵalaryna oi tastaidy. Kelesi kúni siez de ashylmaidy, eki bolys ta ózara kelisip taraidy. Búl túngi sózder ekeuine de sabaq bolǵan edi.
Enshi dauy jáne bolystyqtyń bólinui
1906 jyldyń sońynda Orazaly Tergeusizge baryp:
– Maǵan enshi bermeisiz be? – deidi.
Bolys bastapqyda:
– Qoly qysqa shyǵar, mal ne kerek deisiń, – dep oilap, «bolady» dep uáde beredi. Biraq keiin búl sózin oryndamaidy.
Orazaly búǵan renjip, Tergeusizdiń basqa aǵaiyndaryna baryp:
– Bolys bastap uáde bergen edi, endi ayaqsyz qaldyrdy, aityp, maǵan enshi alyp berińder, – deidi.
Olar bolysqa barǵanda, Tergeusiz ashulanyp:
– Búl menen mal alǵaly júrgen joq, eldi bólip almaqshy. Ata-babadan qalǵan bolystyqty búzbaqshy, búǵan tiri túrǵanda kónbeimin, – deidi.
Ara aǵaiyndar qansha bitim aitsa da, eki jaq kelise almaidy.
Sonda bir jinalysta Orazaly:
– Bolystyqty bólip, elimdi úsh kún óz erkine berip ketsem de armanym joq, – deidi.
Kádirsiz bolys búǵan ókinip:
– Áttegen-ai, nege sonsha qysqa tilek tilediń, – deidi.
Aqyry qoimasqa kózi jetken Tergeusiz amalsyz kelisedi. SHaqpy suyn shekara etip belgilep, derbistiń Mashaǵany Mampań men Orazalyny jańa bolys dep jariyalaidy. Osylaisha búrynnan bir bolǵan Begimbet pen Derbis eliniń bolystyǵy alǵash ret bólinedi.
Keibir aqsaqaldardyń aituynsha, búl is Máteniń Kúre jambylynan ákelgen arnaiy qaǵazynyń arqasynda bekitilgen. Basqalary:
– Tergeusiz ózi de aǵaiynnyń kelisimimen eriksiz kóndi, – deidi.
Sóitip, 1906 jyly Orazaly derbis eliniń alǵashqy bolysy atanady. Búl – atadan balaǵa miras bolyp kele jatqan bolystyq dástúriniń alǵash ret búzyluy edi.
Máteniń Tarbaǵataiǵa auysuy
Bolystyqqa sailanǵannan keiin bir jyl ótken soń, 1907 jyly Mate Orazalyǵa arnaiy kelip:
– Men Tarbaǵataiǵa auysatyn boldym. Onda Demejan degen myqty adam bar. Ol úkimet salyǵyn bermeidi, úlyqtardy syilamaidy. Eger men onymen kelise almasam, Iledegi qazaq hany bar dep saǵan júginemin. Sonda sen baryp, meniń ádildigimdi aityp ber, – deidi.
Orazaly:
– Bolady, bara kórermiz, – dep kelisedi.
Arada taǵy eki jyl ótedi. 1909 jyly kóktemde Tarbaǵataidan Máteniń adamy keledi.
– Mate men Demejan qaǵysyp, daulary sheshilmei jatyr. Úrimjiden jańjún de kelgen, biraq ekeuin tatulastyra almai, endi qazaq hanynyń aldyna júginbek. Sol úshin sizge habar jiberdi, – deidi.
Orazaly mai aiynda joldasy Múńǵyldyqty ertip, Tarbaǵataiǵa attanady. Ol kezde Orazaly 44 jasta, báibishesinen tórt balasy bar edi. Onyń kók shybar aty bolatyn – top aldynda tek sol atty minetin, al basqa uaqytta jetektep júretin.
QASTYQ JÁNE QAIǴYLY QAZASY (1909 JYL)
Tarbaǵataiǵa jetu ońai jol emes edi. Orazaly men Múńǵyldyq birneshe kún júrip, elge tayap kelgende, janyndaǵy serigine:
– Sen bara ber, biz erteń túste jetemiz, — dep jolǵa salyp jiberedi.
Ertesine Orazaly aq shybar atyna minip, Tarbaǵatai jambylyna jaqyndaidy. Sol kezde úlyqtardyń ádeti boiynsha, jambylǵa atpen emes, jayau kirip, belbeu men qamshysyn sheship, úlyqtyń aldyna tizerlep baryp amandasu kerek edi.
Biraq Orazaly búl saltty búzady. Ol aq shybar atynyń bar ekpinimen jambylǵa tikelei shaba kirip, halyq nazaryna iligedi.
Mate ony kórip, qarsy shyǵyp, qoltyqtap túsirip, jyly júzben amandasady:
– Qazaǵymnyń hany, qadiriń qatty ótti ǵoi! Úiirinen bólingen qazdai qańqyldap, shólde qalǵandai boldym, – deidi.
Orazaly da iltipatpen jauap beredi:
– Qairan, qaiyrymdy úlyǵym-ai! Ádildigińmen el basyn qúradyń ǵoi, – deidi.
Sálden keiin Jańjúnge amandasyp, Máteniń áieli men balalaryna sálem beredi. Olar Orazalyny úige kirip, qonaq boluǵa shaqyrady.
Biraq Orazaly sypaiy túrde:
– Men qazaqtyń saltyn attap, senderge kelgenimniń ózi qúrmet. Ana túrǵan el ishinde ne bir kieli aqsaqaldar, ne bir qasietti azamattar bar emes pe? Solarǵa baryp amandasyp, hal súraiyn, – deidi.
Májbúr bolǵan Mate men Jańjún de erip shyǵady. Orazaly el ishin aralap, ár topqa baryp amandasady.
Osy kezde Demejan da sonda edi. Ol Mátemen qol berisuge qúlyqsyz bolsa da, Orazalynyń júzin kórip, sabyr etedi.
Barlyq el amandasyp bolǵan soń, Orazaly Mateni ertip, óz ordasyna kiredi. Biraq ol:
– Men jalǵyz barmaimyn, myna el ishindegi igi jaqsylardy da ertip kiremin, – deidi.
Jańjún búǵan kelisimin bildiredi. Sóitip, Demejan bastaǵan aqsaqaldar, el aǵalary jinalyp, bári birge jambylǵa kiredi.
Orazaly sol túni el aldynda óleń aityp, dombyra shertip, halyq pen bilik, ádildik pen yntymaq turaly tolǵau aitady. Ol óleńinde bylai deidi:
Halyqsyz han taqta otyra almaidy,
Halyq qarańǵyǵa qamalsa, serkesiz qoidai adasady.
Úlyq jemeńger bolsa, el tozady,
El búzylsa, úlyqtyń da erki ketedi.
Osylaisha eldi auzyna qaratyp, bir tún boiy ádildik pen el birligi jaily tolǵanady. Máteniń de, Demejannyń da ishi jylyp, búrynǵy yza tarqaidy.
Ertesi kúni Mate men Demejan tatulasyp, eki jaqtyń dauy sheshiledi. Búl isti halyq Orazalynyń danalyǵy men ádildiginiń nátijesi dep baǵalaidy.
Qalimaǵa úilenui
Birer ai el aralap júrgende, Orazalynyń kózi bir qyzǵa túsedi. Múny Demejan baiqap, ony aittyryp alyp bermek bolady.
Qalima atty sol qyzǵa qalyń malyn ózi tólep, Orazalyǵa qosady.
– Ekeumiz qúshaqtasyp dos bolmasaq ta, júrttasyp baryp-kelip túraiyq, — dep yqylasyn bildiredi.
Orazaly da riza bolyp, sol elde taǵy eki aidai jatyp qalady.
Qastandyq
El jailaudan qaitarda Demejan men Orazaly elmen birge kóshpek bolady. Qalima óz otauynda qaluy tiis edi. Demejan kósh kóligin daiyndap, Orazalyny shyǵaryp salar aldynda Mátege de habar jiberedi.
Mate oiynda aram piǵyl ústap, Orazalyny qonaqqa shaqyrady. «Qoshtasyp shyǵaraiyn» degen syltaumen úiine túsiredi.
Orazaly esh jamandyq oilamai, kelisip barady. Máteniń oiy – óz biligi men bedelin kúsheitip júrgen eki qazaq myqtysynyń (Orazaly men Demejannyń) biriguinen qoryqqan.
Sol túni ol aram oimen Orazalynyń úzengisine u jaǵady.
– Eger ol elge jetpei jolda ólse, kiná maǵan artylmaidy, – dep jymysqy jospar qúrady.
Orazalyny erteńine shyǵaryp salyp, Demejan ekeuimen jyly qoshtasady.
– Saq bolǵaisyń, — dep sózin ayaqtaidy.
Qaiǵyly qaza
On shaqty adammen birge jolǵa shyqqan Orazaly úsh qonyp, tórtinshi kúni Maitóbe degen jerge jetedi. Sol jerde Torǵai Ybyraiym degen kisiniń úiinde qonyp, túnimen auyryp shyǵady.
Ertesine taǵy eru bolyp, auruy asqyna beredi. Udyń áseri denesine tarap, oń ayaǵynan bastap búkil denege jaiylyp, júregine shabady. Úsh kún azaptanyp, sol jerde dúnie salady.
Eline, jerine degen qoshtasu jyrlary men sońǵy sózderi halyq auzynda saqtalyp qalǵan.
Qaiǵyly habar elge jetken soń, tuystary men qyzai eliniń igi jaqsylary jinalyp, Orazalynyń súiegin Uaiys mazaryna jerleidi.
Qalima joqtau aityp, jyl tolǵanda qainysy Qanapiyaǵa qosylady.
Qastandyqtyń jazasy
Máteniń uy zaya ketpeidi. Demejan men Orazalynyń ádil ruhy el jadynda saqtalyp, kóp úzamai 1912 jyly Demejan jalǵan jalamen darǵa asylady.
Biraq kóp úzamai Mate de óz jazasyn alady. Ol esinen aiyrylyp, jyndyǵa ainalady.
– Mine, Orazaly kele jatyr! Mine, Demejan kele jatyr! Olar meni tiridei óltiredi! – dep aiǵailap, kóshede jalańash júretin bolady.
Aqyry sol kúiinde azappen óledi.
Qorytyndy
Orazaly Janpeiisúly — 1865 jyly tuǵan, 1909 jyly 44 jasynda qastyqpen qaza tapqan. Qysqa ǵúmyrynda el qamyn jep, ádildigimen, sheshendigimen, aqyndyǵymen júrt esinde qaldy. Onyń ómir joly — eldik, ádildik pen namystyń, halyqqa adal qyzmet etudiń úlgisi. Búginde halyq jadynda saqtalǵan jyrlar men ańyzdar — Orazalynyń ómiri men eńbeginiń máńgi eskertkishi. «Halyq – tarihtyń qambasy» degendei, Orazalynyń ónegeli ómiri men erlik isterin úrpaq úmytpaidy.
TÚSINIKTER:
Kúnes – Ile ózeniniń salasy, qazirgi QHR aumaǵyndaǵy ózen.
Kúre – Qytaidaǵy Ile aimaǵyndaǵy qala (ákimshilik ortalyq bolǵan).
Mate (Máte) – Sibe últynyń ókili, Ile óńirindegi manjúr ákiminiń ókili.
Jańjún – TSin (Manjúr) imperiyasy kezindegi aimaqtyq gubernator lauazymy.
Záńgi – el arasyndaǵy ákimshilik-rulyq ókil, tómengi deńgeidegi bilik iesi.
Oyaz – patsha úkimeti túsyndaǵy uezd basshysy (orystyń «uezdnyi nachalьnik»).
Qyzai, Alban, Begimbet, Derbis – Úly júz. Orta júz qúramyndaǵy rulardyń attary.
Kóktúma bitimi – Alban men Qyzai arasyndaǵy tarihi tatulasu jiyny.
Qúnajyn ótkeli – Kúnes ózenindegi ótkel atauy.
Ukaz molda – Qytaidaǵy músylman qauymynyń resmi dini hatshysy.
Demejan – 19–20 ǵ. Ile–Tarbaǵatai óńirindegi tarihi túlǵa
Uaiys mazary — Orazaly jerlengen kieli oryn, Qyzai eli mekeni.
Jamalbek SHáimardanúly
Derekkóz: Kúnes tarihi materialdary.
Redaktory Andas Omaraqynúly.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.











