ورازالى جانپەيىسۇلى 1865 جىلى دۇنيەگە كەلىپ، 1909 جىلى 44 جاسىندا قاستىقپەن قازا تابادى. قىسقا عانا 44 جىلدىق عۇمىرىندا ول ەلى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ەتىپ، ازۋلى مەن الىسىپ، ارتىنا وشپەس ءىز قالدىردى. قاراشىعىن قاڭعىتقان قازاقتىڭ جاراس ەلىنىڭ باسىن قوسىپ، ەل ساناتىنا وتكىزدى. حالىق ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان ەرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتپاي، اڭىز ەتىپ ايتىپ كەلەدى.
ول 1865 جىلى تۋىلىپ، 1872 جىلى جەتى جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلىپ جەتىم قالادى. ورازالى شەشەسىنىڭ ەتەگىنە ەرىپ، توعجان دەگەن تۋىستاس ادامىنان كونەشە ساۋات اشادى. شەرلى جەتىم بولعاندىقتان با، الدە تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن ەرتە تارتقاندىقتان با — اسقان ءانشى ءارى سۋىرىپ سالما اقىن بولىپ وسەدى. قۇلاعى ءبىر ەستىگەن دومبىرا كۇيىن ەكى قايىرىپ، سۇراماي-اق بەبەۋلەتە جونەلتەدى.
تالانتتى جاس جىگىت ەلگە تانىلا باستاعان تۇستا، ياعني 12 جاسقا شىققان 1877 جىلى ىلە ۇلىعى ماتە كونىسبەك (ماتە كونۋستەگى بەگىمبەت، دەربىس ەلىنەن شىعىن الۋعا كەلگەن) قازاق ەلىنە كەلەدى. ماتە — سىبە ۇلتىنىڭ وكىلى، قاعاجى دەگەن ادامنىڭ بالاسى، ءمانجۋ حانىنىڭ ىلەدەگى ۇلتتىق وكىلى (يمپەراتورى) بولعان ادام.
«ۇيادان نەنى كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەندەي، تاعىلىق مىنەز ماتە بويىندا بالا كۇنىنەن قالىپتاسقان ەدى. اكەسى قاعاجىدان اسپاسا دا، كەم تۇسپەيتىن. ول جۇرگەن جەرىندە سالتانات قۇرىپ، ءۇي تىكتىرىپ، قىز-كەلىنشەك جيناتىپ، ولەڭ تىڭداپ، وزىنشە دۋمان قۇرعاندى ۇناتاتىن. بىراق مۇنىڭ استارىندا باسقا ماقسات جاتتى: وزىنە قارسى شىققان ادامدى ەكىنشى مارتە باس كوتەرە المايتىنداي ەتىپ جازالاۋ.
مىنە، وسىنداي سيپاتتاعى ماتە كۇنەستىڭ اياعىنداعى جاراس ەلىنە دە وسىنداي ءسان-سالتاناتپەن كەلەدى. ەل ونى قارسى الىپ، ءۇي تىگىپ، مال سويىپ كۇتەدى. ماتە سەرىكتەرىمەن بىرگە جايعاسىپ، تاماق ءىشىپ، ولەڭ-كۇي تىڭداۋعا كىرىسەدى. اركىم ءوز ونەرىن ۇلىعىنا كورسەتۋگە تىرىسادى.
مالىن كۇزەتۋگە كەلگەندەردىڭ ىشىندە ورازالى دا بار ەدى. تاعدىردىڭ اشى ءدامىن تاتىپ، شەرگە تولى جۇرەگىمەن ول تاڭ اتقانشا ولەڭ ايتىپ، ەل مۇڭىن جوقتاپ، كەيدە ماتەنى ماداقتاپ جىر شەرتەدى. ماتە ونىڭ ونەرىنە ءتانتى بولىپ، ەرتەسى ارنايى شاقىرىپ، دومبىرا شەرتكىزىپ، ولەڭ ايتقىزادى. سىناي وتىرىپ:
– بۇل بالانى ماعان بەرىڭدەر، كۇرەگە اپارىپ وقىتسام، بىردەمەگە جارايتىن كورىنەدى، — دەيدى زاڭگى مەن ەل ادامدارىنا.
وقۋعا قولى جەتپەي جۇرگەن جاس ورازالى قۋانىپ، «ماقۇل» دەپ كەلىسەدى. نە وقۋ ەكەنىن سۇراماستان، شەشەسىن تۋىستارىنا تاپسىرىپ، ماتەنىڭ مالىن ايداپ كۇرەگە ءجۇرىپ كەتەدى.
بىراق كۇرەگە بارعان سوڭ، ماتە ۋادەسىن بۇزىپ، ورازالىنى ءوز ۇيىندە جۇمىسشى رەتىندە ۇستايدى: بالا باقتىرادى، وت جاقتىرىپ، سۋ تاسىتادى. وقۋعا جىبەرمەيدى. وسىلاي ءبىر جىل وتەدى. كەلەر جىلى دا ماتە ۇندەمەيدى.
جانى توزبەگەن ورازالى ءبىر كۇنى ماتەگە:
وقىتام دەپ اكەلىپ ەڭ، مالاي قىلدىڭ،
وتپەن كىرىپ، كۇلمەن شىعىپ قالاي ءجۇرمىن؟
ۋادە – قۇداي اتى، دەيدى قازاق،
وقىتپاي ۋادەڭدى قالاي بۇزدىڭ؟!
– دەپ ناز ايتادى.
ماتە قىسىلىپ، ساسىپ قالادى.
– سەنى وقىتپايمىن دەپ جۇرگەن جوقپىن، جەرگىلىكتى جاعدايعا ۇيرەنىپ السىن، جاس قوي دەپ جۇرگەنمىن. بيىل وقۋعا تۇسەسىڭ، ۇلتتىق ءتىلدى جاقسى ۇيرەن، – دەيدى.
ورازالى:
– ءبىر جىلدان بەرى تىلگە دە، ەلگە دە قانىق بولدىم. ەندى وقۋعا دايىنمىن، – دەيدى.
ءسويتىپ، سول جىلى ماتە ونى كۇرە مەكتەبىنە بەرەدى. بۇل مەكتەپتە مۇڭعىل، حانزۋ، سىبە ۇلتتارىنان شىققان وقۋشىلار دا بار ەدى. ورازالى از ۋاقىتتا بارىمەن ەتەنە ارالاسىپ، جاقسى وقيدى.
1878 جىلدان 1881 جىلعا دەيىن ءبىر جاعىنان وقىپ، ءبىر جاعىنان ماتەنىڭ ءۇي جۇمىسىن ىستەي ءجۇرىپ، كۇرە مەكتەبىن بىتىرەدى. بىراق جوعارى وقۋ ءۇشىن قاراجات جوق ەدى. ماتە ونى كۇرە جامبىلىنىڭ ۋكاز مولدالىعىنا حاتشىلىققا ورنالاستىرادى.
1886 جىلى 21 جاسىندا ەلىن كورۋگە ءۇش ايلىق رۇقسات الىپ، كۇنەستەگى ەلىنە كەلەدى. بىراق ەلىنىڭ اۋىر ءحالىن كورىپ، جانى شوشيدى: حالىق المان-سالىقتان، شىعىننان قالجىراعان، مالى مەن جەرىنەن ايىرىلعان، كەيبىرى كوگالا مەن سارسۇمبەگە دەيىن كوشىپ كەتكەن. كەدەيلەر قوجالارعا ءسىڭىپ، جان باعىپ ءجۇر.
وسىنى كورىپ، ورازالى كۇرەگە قايتا ورالادى دا، ماتەگە:
– ەلىمدى قايتا تىرىلتكىم كەلەدى. ماعان مۇمكىندىك بەرىڭىز، ەلىمە بارىپ ەلدى جيناپ، ەڭسە كوتەرەيىن،- دەپ ءوتىنىش ايتادى.
ول ماتەگە:
– وقىتتىڭىز، تاربيەلەدىڭىز، ءسوزىڭىزدى ەكى ەتپەدىم. ەندى ءوز ەلىمە بارۋعا رۇقسات ەتىڭىز، – دەيدى.
ماتە باستاپقىدا:
– ساعان ەل ءبولىپ بەرمەيمىن. مەنەن نە جاماندىق كوردىڭ؟ – دەيدى.
ورازالى بولسا:
– ماعان ەل ءبولىپ بەر دەپ وتىرعان جوقپىن. يەسىز كەتكەن ەلىمدى جيناپ، ەزىلگەن جۇرتقا كومەكتەسسەم دەيمىن، – دەپ جاۋاپ بەرەدى.
ءسويتىپ، ماتە امالسىز كەلىسىپ، ورازالىنى ەلگە «جاڭا زاڭگى» ەتىپ بەكىتەدى.
زاڭگىلىك قىزمەتى جانە ەل ىشىندەگى ادىلدىك
ورازالى 1887 جىلدان باستاپ 1906 جىلعا دەيىن زاڭگى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى ارالىقتا ول تالاي ەلدىڭ جۇگىن ەڭسەرىپ، ەل ىشىندە بەدەلگە يە بولادى. حالىق ونى قۇرمەتتەپ، ساۋىن سيىر، ءمىنىس ات، كيىم-كەشەك سياقتى قاجەتتىلىكتەرىن ءوز ەرىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان.
بىراق بولىس تەرگەۋسىز وعان ىشتەي ريزا بولمادى. ويتكەنى ەل ىشىندە: «ساساننىڭ بالالارىنا جاراستىڭ جاۋ قاباق سارىسى مەن سوقىر تانىقتىڭ قىزىل كوزىنەن سەندەرگە وپا كەلمەيدى» دەگەن اتا-بابا وسيەتى بار ەدى. بۇل ءسوز ەل باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى بۇرىننان كەلە جاتقان ىشكى باقتالاستىقتىڭ بەلگىسى بولاتىن.
ول كەزدە بەگىمبەت پەن دەربىس ەلى ءبىر بولىسقا قارايتىن. بولىس – ساساننىڭ ۇرپاعى تەرگەۋسىز. سول جىلدارى ەلگە ايگىلى «500 قۇناجىن ءبىتىمى» دەگەن ۇلكەن شىعىن ءبولىسى بولعان. بولىس ءار زاڭگىگە شىعىن مولشەرىن ءبولىپ، ونى ەلىنەن جيناتۋعا جارلىق شىعارادى.
ورازالى بۇل جارلىقتى ورىنداۋعا بارعان كەزدە ادىلەتسىزدىككە كوزى جەتەدى: شىعىن باي مەن كەدەيگە بىردەي بولىنگەن. كەدەيدىڭ مالى جوق، تولەيتىن شاماسى از. ول بۇعان اشۋلانىپ، جيىندا ءسوز سويلەپ:
– كەدەي ەل نەسىمەن تولەيدى؟ ءالدى مەن السىزگە نەگە تەڭ جۇكتەمە جۇكتەيسىزدەر؟ – دەپ قارسى شىعادى.
بولىس اشۋلانىپ:
– سەن كاپىرشە ءتىل ۇيرەنىپ، دىننەن بەزدىڭ بە؟ قۋلىق زاڭ ۇيرەنىپ كەلىپ، ەلدى بۇلدىرگەلى وتىرسىڭ با؟ ەل تولەيدى، سەن جيناساڭ بولمادى ما؟ – دەيدى.
ورازالى سابىرمەن جاۋاپ بەرەدى:
شولدە جۇرگەن دۋاداق كول قادىرىن بىلە مە،
جەمەنگەر بولسا، باسشى ەل قادىرىن بىلە مە؟
ەل بولماسا، نەمەنەگە بولىس بولماقسىڭ؟
بۇل سوزگە اشۋلانعان بولىس:
– وندا ءوزىڭ ءبولىپ كور، باي مەن كەدەيدى رازى قىلىپ قاراشى، – دەپ سىناماق بولادى.
ورازالى ۋكاز مولدانىڭ قولىنداعى ءتىزىمدى سۇراپ الادى. مولدا بەرگىسى كەلمەي، بولىسقا قارايدى. بولىس:
– بەر، ەل كورسىن، كىم تەنتەك ەكەنىن ءبىلسىن، – دەيدى.
سوندا ناۋرىز دەگەن شەشەن قاريا، ەسىك الدىندا تۇرىپ:
ات سورلىسى جورعا بولار،
جىگىت سورلىسى مولدا بولار، —
دەپ قاعىتادى.
ورازالى ىركىلمەي:
قوي كوپ بولسا – شۋىرىپ، اقساق بولار،
كۇتىمى جوق كەيبىرى – باسپاق بولار،
– دەپ ءۋاج قايتارادى دا:
– ءسىز دە جولىڭىزدان قالماي جۇرە بەرىڭىز، – دەيدى.
وسىلايشا جۇرتتىڭ الدىندا ءادىل ءسوز ايتىپ، ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنەدى.
ءسويتىپ، ورازالى شىعىندى ءادىل تۇردە بولەدى: ءبىر قۇناجىن ورنىنا ءتورت سەركەش ەسەبىن ەنگىزىپ، ءار ءتۇتىننىڭ جاعدايىنا قاراي ءبولىس جاسايدى. سيىرى جوقتار ەشكى نەمەسە لاقپەن تولەيدى. بايلار دا، كەدەيلەر دە بۇل شەشىمگە ريزا بولادى.
ەل:
– قولىمىزداعىنى السا – ريزا، قولىمىزدا جوقتى سۇراماسا – ودان دا ريزا، – دەسە،
بولىس:
– 500 قۇناجىننىڭ ءبارى جينالسا بولدى، – دەيدى.
ورازالىنىڭ بۇل ءىسى ادىلدىگىمەن جۇرتقا جايىلادى. حالىق اراسىندا بەدەلى وسەدى. بولىس تا ىشتەي مويىنداپ، ءار جيىن مەن كەڭەستە ورازالىنى قاسىنا ەرتىپ جۇرەتىن بولادى.
كوك تۇما ءبىتىمى (1895–1903 جج.)
ەلگە ايگىلى البان مەن قىزاي اراسىنداعى «كوك تۇما ءبىتىمى» 1895–1903 جىلدارى بولعان. بۇل ءبىتىمنىڭ ماقساتى — ەكى ەل اراسىنداعى بارىمتا، جەر جانە جەسىر داۋلارىن شەشۋ ەدى.
ەكى ەل باسشىلارى – قازاق پەن قىتاي شەنەۋنىكتەرى (وياز بەن ءجاڭجۇن) قاتىسقان جيىندا سوزدەن گورى كۇشكە جۇگىنۋ باستالادى. سوندا وياز بەن ءجاڭجۇن:
– ەكى جاقتان ەكى اقىن شىعىپ، بولعان ءىستى ولەڭمەن ايتىسىپ شەشسىن. كىم جەڭسە، سول جاقتىڭ تالابى ورىندالادى، – دەيدى.
قىزاي ەلى بۇل شارتقا كەلىسپەيدى. ساسان باستاعان ەل باسشىلارى:
– قازاقتا “ولەڭمەن داۋدى شەشۋ” دەگەن بولماعان. بۇل – سالتىمىزعا قايشى، – دەپ قارسى بولادى.
بىراق البان ەلى كەلىسىپ، وزدەرىنىڭ اتاقتى اقىنى وداماندى الدىرادى. ال قىزاي ەلىنە قارسى ايتىساتىن ادام كەرەك بولادى. سول كەزدە جاس ورازالى ورنىنان تۇرىپ:
– ەگەر قىزاي انامنىڭ ارۋاعى قولداسا، اقساقالدى اتالار باتا بەرسە، ايتىسامىن، – دەيدى.
ساسان باستاپقىدا تىيىم سالادى، بىراق ەل ىشىنەن قولداۋشىلار تابىلادى. شيرباي دەگەن كىسى باتاسىن بەرىپ، كوك قاسقاسىن سويىپ، ورازالىعا رۇقسات بەرەدى.
از اۋىلىم ەدىڭ، قىزاي،
كوشىپ كەتتىڭ ۇزاي.
جالىنداعان جاس ەكەن،
مەدەت بەر ءوزىڭ، قۇداي!
باباڭ باتا بەرەدى،
توپ قايىرىن سۇراي، —
دەپ شيرباي قاريا باتا قىلادى.
ورازالى مەن ودامان ايتىسى ءبىر كۇن، ءبىر تۇنگە سوزىلادى. ەرتەسىندە ودامان سوزدەن جاڭىلىپ، جەڭىلەدى.
ورازالىنىڭ شەشەندىگى مەن اقىندىعى البان مەن قىزاي ەلىنە ءمالىم بولادى. وسى وقيعادان كەيىن ول قىزاي ەلىنىڭ قىدىرلى اقىنى ءارى ءادىل ءبيى رەتىندە تانىلىپ، ەل ىسىنە بەلسەندى ارالاسادى.
ورازالىنىڭ اتاعى مەن بەدەلى ءوسىپ، بولىستار مەن بيلەر وعان:
– سەن ءبىل، سەن ايت، — دەپ كەڭەس سۇرايتىن دارەجەگە جەتەدى.
بولىستىققا ءبولىنۋ جانە سوڭعى جىلدارى (1906–1909)
زاڭگى بولىپ ۇزاق جىل ەلگە قىزمەت ەتكەن ورازالى 1906 جىلعا كەلگەندە بولىستار اراسىنداعى نارازىلىق پەن ىشكى باقتالاستىقتىڭ ورتاسىنا تۇسەدى. سول تۇستا كادىرسىز بولىس پەن تەرگەۋسىز بولىس ءبىر-بىرىمەن كەلىسپەي، ەل ىشىندە داۋ كوبەيەدى.
بۇل كەزدە قىزاي ەلى ىشىندە ۇلكەن جينالىس وتكىزىلەدى. كادىرسىز ءۇي تىكتىرىپ، سيەز شاقىرادى. ورازالىدان باسقا بەگىمبەت پەن دەربىستىڭ بىرنەشە ءبيى مەن زاڭگىسى كەلەدى. بىراق ماسەلە شەشىلمەيدى. تەرگەۋسىز ەلشى جىبەرىپ:
– جاعدايدى ايتىپ، ورازالىنى تەز كەلتىرىڭدەر، ءبارىمىز ءبىر بەگىمبەتتىڭ بالاسىمىز، بۇل جولى كەلمەسە بولمايدى، – دەيدى.
حاباردى ەستىگەن ورازالى بارۋعا كەلىسەدى دە، جولداستارىنا:
– كۇنەس سۋى قانداي ەكەن، سال بايلاپ وتەمىز بە؟ – دەيدى.
سوندا ولار:
– جوق، ارعى بەتكە ات دايىنداپ قويدى، ءبىزدى قۇناجىن وتكەلىنەن وتكىزىپ الادى، – دەپ جاۋاپ بەرەدى.
ورازالى ويلى كەيىپپەن:
قاس سۋىنداي ەمەس قوي كۇنەس وزەن،
القىن-جۇلقىن تالاي جاندى تويدىرعان،
اققۋ-قاز ايدىنىندا اسىر سالىپ،
سۋ بۇركىت تە بۇزا الماس شىرقىن، —
دەپ، اعايىن اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتى تابيعات كورىنىسىمەن بەينەلەيدى.
قۇناجىن وتكەلىنەن ءوتىپ، ارعى بەتكە جەتكەندە، ولاردى توسىپ وتىرعان ادامدار امان-ەسەن وتكىزىپ، سيەز ورنىنا الىپ بارادى. كەلسە، ەكى بولىس ەكى توبەدە رۋلارىنا بولەك جايعاسقان. مۇنى كورگەن ورازالى:
– وگەي بالاداي توبە-توبەدە وتىرعاندارىڭ نە؟ شاعىر اتامنىڭ شاڭىراعى سەندەرگە تارلىق ەتسە، قىزاي انامنىڭ كۇل-قولامتاسىنا جۇرىڭدەر! — دەپ ەسكەرتۋ ايتادى.
سوزدەن جەڭىلگەن كادىرسىز بولىس:
– ءۇي تىكتىرىپ قويعانمىن، كەلىڭدەر، توسىپ وتىرمىز، — دەپ ءوز اۋىلىنا باستايدى.
ۇيگە كىرگەن سوڭ، تەرگەۋسىز ورازالىعا ورىن بەرەدى. كادىرسىزدىڭ كوڭىلى بۇعان اۋا ما دەپ قاۋىپتەنىپ، ناسىباي شاقشاسىن ۇسىنىپ:
– ناسىبايعا قالايسىڭ؟ – دەيدى.
سوندا ورازالى كۇلىمدەپ:
ناسىباي يىسكەۋشى ەم اتپايتۇعىن،
ادەتىم بار ءادىل ءىستى جاقتايتۇعىن.
ماقالى بۇرىنعىنىڭ تۋرا كەلدى-اۋ،
ءبىر قازانعا ەكى قوشقار باسى باتپايتۇعىن، –
دەپ جاۋاپ بەرەدى دە، ەكى بولىسقا اقىل ايتادى:
– ءبىر قىزايدىڭ بالاسى بولا تۇرا كولدەنەڭ سوزگە ەرىپ، سۇزىسكىلەرىڭ كەلىپ ءجۇر مە؟ ەكەۋىڭ تاتۋ بولساڭ، نە جەتەدى. «اعايىن الا بولسا، اۋىزداعى كەتەدى؛ اعايىن تاتۋ بولسا، توبەدەگى كەلەدى»، – دەيدى.
وسىلاي ءتۇن بويى ولەڭ ايتىپ، دومبىرا شەرتىپ، ىنتىماق، بىرلىك جايلى مىسالدارمەن ەل اعالارىنا وي تاستايدى. كەلەسى كۇنى سيەز دە اشىلمايدى، ەكى بولىس تا ءوزارا كەلىسىپ تارايدى. بۇل تۇنگى سوزدەر ەكەۋىنە دە ساباق بولعان ەدى.
ەنشى داۋى جانە بولىستىقتىڭ ءبولىنۋى
1906 جىلدىڭ سوڭىندا ورازالى تەرگەۋسىزگە بارىپ:
– ماعان ەنشى بەرمەيسىز بە؟ – دەيدى.
بولىس باستاپقىدا:
– قولى قىسقا شىعار، مال نە كەرەك دەيسىڭ، – دەپ ويلاپ، «بولادى» دەپ ۋادە بەرەدى. بىراق كەيىن بۇل ءسوزىن ورىندامايدى.
ورازالى بۇعان رەنجىپ، تەرگەۋسىزدىڭ باسقا اعايىندارىنا بارىپ:
– بولىس باستاپ ۋادە بەرگەن ەدى، ەندى اياقسىز قالدىردى، ايتىپ، ماعان ەنشى الىپ بەرىڭدەر، – دەيدى.
ولار بولىسقا بارعاندا، تەرگەۋسىز اشۋلانىپ:
– بۇل مەنەن مال العالى جۇرگەن جوق، ەلدى ءبولىپ الماقشى. اتا-بابادان قالعان بولىستىقتى بۇزباقشى، بۇعان ءتىرى تۇرعاندا كونبەيمىن، – دەيدى.
ارا اعايىندار قانشا ءبىتىم ايتسا دا، ەكى جاق كەلىسە المايدى.
سوندا ءبىر جينالىستا ورازالى:
– بولىستىقتى ءبولىپ، ەلىمدى ءۇش كۇن ءوز ەركىنە بەرىپ كەتسەم دە ارمانىم جوق، – دەيدى.
كادىرسىز بولىس بۇعان وكىنىپ:
– اتتەگەن-اي، نەگە سونشا قىسقا تىلەك تىلەدىڭ، – دەيدى.
اقىرى قويماسقا كوزى جەتكەن تەرگەۋسىز امالسىز كەلىسەدى. شاقپى سۋىن شەكارا ەتىپ بەلگىلەپ، دەربىستىڭ ماشاعانى مامپاڭ مەن ورازالىنى جاڭا بولىس دەپ جاريالايدى. وسىلايشا بۇرىننان ءبىر بولعان بەگىمبەت پەن دەربىس ەلىنىڭ بولىستىعى العاش رەت بولىنەدى.
كەيبىر اقساقالداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءىس ماتەنىڭ كۇرە جامبىلىنان اكەلگەن ارنايى قاعازىنىڭ ارقاسىندا بەكىتىلگەن. باسقالارى:
– تەرگەۋسىز ءوزى دە اعايىننىڭ كەلىسىمىمەن ەرىكسىز كوندى، – دەيدى.
ءسويتىپ، 1906 جىلى ورازالى دەربىس ەلىنىڭ العاشقى بولىسى اتانادى. بۇل – اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان بولىستىق ءداستۇرىنىڭ العاش رەت بۇزىلۋى ەدى.
ماتەنىڭ تارباعاتايعا اۋىسۋى
بولىستىققا سايلانعاننان كەيىن ءبىر جىل وتكەن سوڭ، 1907 جىلى ماتە ورازالىعا ارنايى كەلىپ:
– مەن تارباعاتايعا اۋىساتىن بولدىم. وندا دەمەجان دەگەن مىقتى ادام بار. ول ۇكىمەت سالىعىن بەرمەيدى، ۇلىقتاردى سىيلامايدى. ەگەر مەن ونىمەن كەلىسە الماسام، ىلەدەگى قازاق حانى بار دەپ ساعان جۇگىنەمىن. سوندا سەن بارىپ، مەنىڭ ادىلدىگىمدى ايتىپ بەر، – دەيدى.
ورازالى:
– بولادى، بارا كورەرمىز، – دەپ كەلىسەدى.
ارادا تاعى ەكى جىل وتەدى. 1909 جىلى كوكتەمدە تارباعاتايدان ماتەنىڭ ادامى كەلەدى.
– ماتە مەن دەمەجان قاعىسىپ، داۋلارى شەشىلمەي جاتىر. ۇرىمجىدەن ءجاڭجۇن دە كەلگەن، بىراق ەكەۋىن تاتۋلاستىرا الماي، ەندى قازاق حانىنىڭ الدىنا جۇگىنبەك. سول ءۇشىن سىزگە حابار جىبەردى، – دەيدى.
ورازالى ماي ايىندا جولداسى مۇڭعىلدىقتى ەرتىپ، تارباعاتايعا اتتانادى. ول كەزدە ورازالى 44 جاستا، بايبىشەسىنەن ءتورت بالاسى بار ەدى. ونىڭ كوك شىبار اتى بولاتىن – توپ الدىندا تەك سول اتتى مىنەتىن، ال باسقا ۋاقىتتا جەتەكتەپ جۇرەتىن.
قاستىق جانە قايعىلى قازاسى (1909 جىل)
تارباعاتايعا جەتۋ وڭاي جول ەمەس ەدى. ورازالى مەن مۇڭعىلدىق بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ، ەلگە تاياپ كەلگەندە، جانىنداعى سەرىگىنە:
– سەن بارا بەر، ءبىز ەرتەڭ تۇستە جەتەمىز، — دەپ جولعا سالىپ جىبەرەدى.
ەرتەسىنە ورازالى اق شىبار اتىنا ءمىنىپ، تارباعاتاي جامبىلىنا جاقىندايدى. سول كەزدە ۇلىقتاردىڭ ادەتى بويىنشا، جامبىلعا اتپەن ەمەس، جاياۋ كىرىپ، بەلبەۋ مەن قامشىسىن شەشىپ، ۇلىقتىڭ الدىنا تىزەرلەپ بارىپ امانداسۋ كەرەك ەدى.
بىراق ورازالى بۇل سالتتى بۇزادى. ول اق شىبار اتىنىڭ بار ەكپىنىمەن جامبىلعا تىكەلەي شابا كىرىپ، حالىق نازارىنا ىلىگەدى.
ماتە ونى كورىپ، قارسى شىعىپ، قولتىقتاپ ءتۇسىرىپ، جىلى جۇزبەن امانداسادى:
– قازاعىمنىڭ حانى، قادىرىڭ قاتتى ءوتتى عوي! ۇيىرىنەن بولىنگەن قازداي قاڭقىلداپ، شولدە قالعانداي بولدىم، – دەيدى.
ورازالى دا ىلتيپاتپەن جاۋاپ بەرەدى:
– قايران، قايىرىمدى ۇلىعىم-اي! ادىلدىگىڭمەن ەل باسىن قۇرادىڭ عوي، – دەيدى.
سالدەن كەيىن جاڭجۇنگە امانداسىپ، ماتەنىڭ ايەلى مەن بالالارىنا سالەم بەرەدى. ولار ورازالىنى ۇيگە كىرىپ، قوناق بولۋعا شاقىرادى.
بىراق ورازالى سىپايى تۇردە:
– مەن قازاقتىڭ سالتىن اتتاپ، سەندەرگە كەلگەنىمنىڭ ءوزى قۇرمەت. انا تۇرعان ەل ىشىندە نە ءبىر كيەلى اقساقالدار، نە ءبىر قاسيەتتى ازاماتتار بار ەمەس پە؟ سولارعا بارىپ امانداسىپ، حال سۇرايىن، – دەيدى.
ءماجبۇر بولعان ماتە مەن ءجاڭجۇن دە ەرىپ شىعادى. ورازالى ەل ءىشىن ارالاپ، ءار توپقا بارىپ امانداسادى.
وسى كەزدە دەمەجان دا سوندا ەدى. ول ماتەمەن قول بەرىسۋگە قۇلىقسىز بولسا دا، ورازالىنىڭ ءجۇزىن كورىپ، سابىر ەتەدى.
بارلىق ەل امانداسىپ بولعان سوڭ، ورازالى ماتەنى ەرتىپ، ءوز ورداسىنا كىرەدى. بىراق ول:
– مەن جالعىز بارمايمىن، مىنا ەل ىشىندەگى يگى جاقسىلاردى دا ەرتىپ كىرەمىن، – دەيدى.
ءجاڭجۇن بۇعان كەلىسىمىن بىلدىرەدى. ءسويتىپ، دەمەجان باستاعان اقساقالدار، ەل اعالارى جينالىپ، ءبارى بىرگە جامبىلعا كىرەدى.
ورازالى سول ءتۇنى ەل الدىندا ولەڭ ايتىپ، دومبىرا شەرتىپ، حالىق پەن بيلىك، ادىلدىك پەن ىنتىماق تۋرالى تولعاۋ ايتادى. ول ولەڭىندە بىلاي دەيدى:
حالىقسىز حان تاقتا وتىرا المايدى،
حالىق قاراڭعىعا قامالسا، سەركەسىز قويداي اداسادى.
ۇلىق جەمەڭگەر بولسا، ەل توزادى،
ەل بۇزىلسا، ۇلىقتىڭ دا ەركى كەتەدى.
وسىلايشا ەلدى اۋزىنا قاراتىپ، ءبىر ءتۇن بويى ادىلدىك پەن ەل بىرلىگى جايلى تولعانادى. ماتەنىڭ دە، دەمەجاننىڭ دا ءىشى جىلىپ، بۇرىنعى ىزا تارقايدى.
ەرتەسى كۇنى ماتە مەن دەمەجان تاتۋلاسىپ، ەكى جاقتىڭ داۋى شەشىلەدى. بۇل ءىستى حالىق ورازالىنىڭ دانالىعى مەن ادىلدىگىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالايدى.
قاليماعا ۇيلەنۋى
بىرەر اي ەل ارالاپ جۇرگەندە، ورازالىنىڭ كوزى ءبىر قىزعا تۇسەدى. مۇنى دەمەجان بايقاپ، ونى ايتتىرىپ الىپ بەرمەك بولادى.
قاليما اتتى سول قىزعا قالىڭ مالىن ءوزى تولەپ، ورازالىعا قوسادى.
– ەكەۋمىز قۇشاقتاسىپ دوس بولماساق تا، جۇرتتاسىپ بارىپ-كەلىپ تۇرايىق، — دەپ ىقىلاسىن بىلدىرەدى.
ورازالى دا ريزا بولىپ، سول ەلدە تاعى ەكى ايداي جاتىپ قالادى.
قاستاندىق
ەل جايلاۋدان قايتاردا دەمەجان مەن ورازالى ەلمەن بىرگە كوشپەك بولادى. قاليما ءوز وتاۋىندا قالۋى ءتيىس ەدى. دەمەجان كوش كولىگىن دايىنداپ، ورازالىنى شىعارىپ سالار الدىندا ماتەگە دە حابار جىبەرەدى.
ماتە ويىندا ارام پيعىل ۇستاپ، ورازالىنى قوناققا شاقىرادى. «قوشتاسىپ شىعارايىن» دەگەن سىلتاۋمەن ۇيىنە تۇسىرەدى.
ورازالى ەش جاماندىق ويلاماي، كەلىسىپ بارادى. ماتەنىڭ ويى – ءوز بيلىگى مەن بەدەلىن كۇشەيتىپ جۇرگەن ەكى قازاق مىقتىسىنىڭ (ورازالى مەن دەمەجاننىڭ) بىرىگۋىنەن قورىققان.
سول ءتۇنى ول ارام ويمەن ورازالىنىڭ ۇزەنگىسىنە ۋ جاعادى.
– ەگەر ول ەلگە جەتپەي جولدا ولسە، كىنا ماعان ارتىلمايدى، – دەپ جىمىسقى جوسپار قۇرادى.
ورازالىنى ەرتەڭىنە شىعارىپ سالىپ، دەمەجان ەكەۋىمەن جىلى قوشتاسادى.
– ساق بولعايسىڭ، — دەپ ءسوزىن اياقتايدى.
قايعىلى قازا
ون شاقتى اداممەن بىرگە جولعا شىققان ورازالى ءۇش قونىپ، ءتورتىنشى كۇنى مايتوبە دەگەن جەرگە جەتەدى. سول جەردە تورعاي ىبىرايىم دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە قونىپ، تۇنىمەن اۋىرىپ شىعادى.
ەرتەسىنە تاعى ەرۋ بولىپ، اۋرۋى اسقىنا بەرەدى. ۋدىڭ اسەرى دەنەسىنە تاراپ، وڭ اياعىنان باستاپ بۇكىل دەنەگە جايىلىپ، جۇرەگىنە شابادى. ءۇش كۇن ازاپتانىپ، سول جەردە دۇنيە سالادى.
ەلىنە، جەرىنە دەگەن قوشتاسۋ جىرلارى مەن سوڭعى سوزدەرى حالىق اۋزىندا ساقتالىپ قالعان.
قايعىلى حابار ەلگە جەتكەن سوڭ، تۋىستارى مەن قىزاي ەلىنىڭ يگى جاقسىلارى جينالىپ، ورازالىنىڭ سۇيەگىن ۋايىس مازارىنا جەرلەيدى.
قاليما جوقتاۋ ايتىپ، جىل تولعاندا قاينىسى قاناپياعا قوسىلادى.
قاستاندىقتىڭ جازاسى
ماتەنىڭ ۋى زايا كەتپەيدى. دەمەجان مەن ورازالىنىڭ ءادىل رۋحى ەل جادىندا ساقتالىپ، كوپ ۇزاماي 1912 جىلى دەمەجان جالعان جالامەن دارعا اسىلادى.
بىراق كوپ ۇزاماي ماتە دە ءوز جازاسىن الادى. ول ەسىنەن ايىرىلىپ، جىندىعا اينالادى.
– مىنە، ورازالى كەلە جاتىر! مىنە، دەمەجان كەلە جاتىر! ولار مەنى تىرىدەي ولتىرەدى! – دەپ ايعايلاپ، كوشەدە جالاڭاش جۇرەتىن بولادى.
اقىرى سول كۇيىندە ازاپپەن ولەدى.
قورىتىندى
ورازالى جانپەيىسۇلى — 1865 جىلى تۋعان، 1909 جىلى 44 جاسىندا قاستىقپەن قازا تاپقان. قىسقا عۇمىرىندا ەل قامىن جەپ، ادىلدىگىمەن، شەشەندىگىمەن، اقىندىعىمەن جۇرت ەسىندە قالدى. ونىڭ ءومىر جولى — ەلدىك، ادىلدىك پەن نامىستىڭ، حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى. بۇگىندە حالىق جادىندا ساقتالعان جىرلار مەن اڭىزدار — ورازالىنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىنىڭ ماڭگى ەسكەرتكىشى. «حالىق – تاريحتىڭ قامباسى» دەگەندەي، ورازالىنىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرىن ۇرپاق ۇمىتپايدى.
تۇسىنىكتەر:
كۇنەس – ىلە وزەنىنىڭ سالاسى، قازىرگى قحر اۋماعىنداعى وزەن.
كۇرە – قىتايداعى ىلە ايماعىنداعى قالا (اكىمشىلىك ورتالىق بولعان).
ماتە (ماتە) – سىبە ۇلتىنىڭ وكىلى، ىلە وڭىرىندەگى مانجۇر اكىمىنىڭ وكىلى.
ءجاڭجۇن – تسين (مانجۇر) يمپەرياسى كەزىندەگى ايماقتىق گۋبەرناتور لاۋازىمى.
زاڭگى – ەل اراسىنداعى اكىمشىلىك-رۋلىق وكىل، تومەنگى دەڭگەيدەگى بيلىك يەسى.
وياز – پاتشا ۇكىمەتى تۇسىنداعى ۋەزد باسشىسى (ورىستىڭ «ۋەزدنىي ناچالنيك»).
قىزاي، البان، بەگىمبەت، دەربىس – ۇلى ءجۇز. ورتا ءجۇز قۇرامىنداعى رۋلاردىڭ اتتارى.
كوكتۇما ءبىتىمى – البان مەن قىزاي اراسىنداعى تاريحي تاتۋلاسۋ جيىنى.
قۇناجىن وتكەلى – كۇنەس وزەنىندەگى وتكەل اتاۋى.
ۋكاز مولدا – قىتايداعى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ رەسمي ءدىني حاتشىسى.
دەمەجان – 19–20 ع. ىلە–تارباعاتاي وڭىرىندەگى تاريحي تۇلعا
ۋايىس مازارى — ورازالى جەرلەنگەن كيەلى ورىن، قىزاي ەلى مەكەنى.
جامالبەك ءشايماردانۇلى
دەرەككوز: كۇنەس تاريحي ماتەريالدارى.
رەداكتورى انداس وماراقىنۇلى.
“Q-andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى.











