Qazaqtan ásker alu júmysy soǵystan keiinge qalǵanymen zakon qazir shyǵyp qaluy yqtimal ekeni ótken sanda aityldy. Túbinde, áskerge alu oiynan qazirgi shyǵatyn zańnyń shyǵyp qaluynda mán kóp. Qazaqtan qandai ásker isteu úkimi qazir jasalyp, pishilip-kesilip qalmaqshy. Osy shyǵatyn zańda qalai pishilip-kesilse, túbinde qazaqty sol túrinde áskerlikke almaqshy. Áskerdiń túri birdei emes. Jayau ásker bar, atty ásker bar. Jayau ásker oryssha «Soldat» dep atalady. Atty áskerdiń ózi eki túrli bolady: biri oryssha «Kavalerist» dep, ekinshisi «Kazak» dep atalady. Sońǵysyn yaǵni «Kazakty», bizdiń Orynbor jaǵyndaǵy qazaqtar «atty kazak» dep, Sibir jaǵyndaǵysyn «kazak-orys» dep ataidy. Osy aitylǵan áskerdiń úsh túriniń júris-túrysynda paryq kóp. Áskerdiń júrisi bayau, túrysy kazarmada. Kavaliristiń» júrisi atty, túrysy kazarmada, «kazaktyń» júrisi atty, túrysy úiinde (soǵysqa bararda ǵana úiin tastaidy). Basqalarǵa qaraǵanda kazaktyń sybaǵa jaǵynan artyqtyǵy bar. Qazaqtan ásker alu turaly zań jobasy jasalyp, Duma keńesine qazir túskende bizden ásker isteu me? «kvaleritsit» isteu me? «kazak» isteu me? – múny ashpaqshy. Qazaqty «soldat» qylu qolaily dese, túbinde qashan alsada, qazaq «soldat» bolyp alynbaqshy. Qazaqtyń «kazak» boluy tiis dese, qazaq qashanda bolsa, «kazak» bolyp qyzmet qylmaqshy. Solai bolǵan soń bizdiń qazaqtar qaisysyn ózine qolaily kóredi. «Soldat» boluyn ba, «kavaleritsit» boluyn ba, «kazak» boluyn ba – zań jobasy Duma keńesine túskende aituy tiis. Osy úsh túrli áskerliktiń qaisysyn qazaq qalaityny anyq. Kazaktardyń túrmysy qazaqtarǵa tanys. Búlardyń júris-túrysy qazaqqa jaqyn ekenin qasyndaǵy qazaqtardyń kózi kórip otyr. Mysaly, Oral oblysynyń qazaǵy Oral «Atty qazaqtaryn» kórip otyr. Torǵai oblysynyń qazaqtary Orynbor «Atty kazaktaryn» kórip otyr. Aqmola-Semei oblystarynyń qazaqtary Sibir «Kazak-orystaryn» kórip otyr. Jetisu oblysynyń qazaqtary Jetisu «kazak-orystaryn» kórip otyr. Solardy kórip otyryp, túbinde áiteu áskerlikten qútylmaityn bolǵan soń, «kazak» boludy oilamaityn qazaq joq shyǵar, desek adaspaityn shyǵarmyz.
Endi búl máseleni ekinshi jaǵynan teksereiik, yaǵni, qazaqtan ásker aludy kerek qylyp otyrǵan memleket paidasy jaǵynan qarap kóreiik. Memleketke ásker kerek ekeni dausyz bolsa jaman áskerden jaqsy ásker artyq ekendigi dausyz. Memleketke paidalysy jaqsy ásker emes jaman ásker dep eshkim talasa qoimas. Olai bolsa, qazaqtyń qalauyn qoiyp, zań shyǵarushylar, memleketke paidaly jaǵyn, yaǵni, qazaqtyń jaqsy ásker bolu jaǵyn qarastyrsa, qalai bolmaqshy? Onda da Dumanyń deputattary, Gos Sovettiń músheleri qazaq jaiyn biletin adamdar bolsa, qazaq «Kazak» bolsa, jaqsy ásker bolady der edi. Qazaq jaiyn biletin adamdar zań palatasynda az. Qazaqtyń jayau jáne at ústindegi synyn biletin orystarda, basqalarda qazaqty jayauǵa ústa demeidi. 4-5 jastan bastap qazaq ómiri kóbi at ústinde ótedi. Jayauynda qazaqtyń qol-ayaǵy bailauly siyaqty. Júrisi sóleket, aibyny joǵalady. Qaru-qairatynan aiyrylady. Atqa minse kóńili ósip, qoly úzaryp, kúshi kóbeiip, aibyny molaiyp, birlik te, ekpin de paida bolyp, kózi de qyraǵy bolyp, qaru-qairaty eki ese artyp, qysqasy, jayauda qazaq jarty bolyp, at ústinde ekeuden eńbek etu qolynan keletin jaiyn Duma deputattarynyń kóbisi bilmeidi. «Ógizdi qoishy – ólgen qoishy. Túieli qoishy túrǵan qoishy, jayau qoishy – jatqan qoishy, atty qoishy – ekpini qatty qoishy» dep otyrǵan qazaq, «jayau soldat» boluyn qalamas. Ony qalamai, atty ásker bolamyn dep otyrsa, oǵan talasyp, dálelmen eshkim qazaqty jyǵa almas. 5 shaqyrym jol júrse, qazaq qairat qylmaq túgil boldyryp, ayaǵyn da basa almaidy. Sol qazaqtan jaqsy jayau ásker shyǵady dep kim aita qoyar.
Búl júris jaǵyn alyp qaraǵandaǵymyz, túrys jaǵyn alyp qaraǵanymyzda da qazaq jaqsy soldat bola almaidy. Óitkeni qazaq soldat bolsa, kazarmada túrmaqshy. Qala auasynyń nashary kazarmada ekendigi kazarmaǵa baryp kórgen adamdarǵa maǵlúm. Kazarma auasy túgil, iri qalanyń auasyn kótere almaityn, kókirek auruynan qyrylatyny qalada oqyǵan qazaq balalarynan kórinip júr. Mektep úiindegi aua kazarma auasynan kóp artyq. Soǵan da shydamai auru bolyp, ólip jatqan qazaq balalary, kazarmada túrsa ne bolmaqshy? Dalada ósken qazaq balalary qala auasyna shydamaityn sebebin ǵylym tauyp otyr. Ony beker, qisyny joq dep eshkim aita almas. Jer júzine belgili orystyń ataqty ǵalymy, professor I,I Mechnikov: Qandai kúige bolsada, tán jasynan qairat qylyp, jasynan qalyptanyp, úirenbek. Jasynda úirenbegen qalypqa óskende tán shorqaq, bos bolady» deidi.
Jasynan júmysqa úirenbegen adam óskende júmysqa shorqaq bolatyny, jasynan atqa minip úirenbegen adam, óskende atqa bos bolatyny, jasynan kúresip úirenbegen adamnyń ádisi joq bolatyny maǵlúm nárse. Adamnyń táni, Mechnikovtyń aituynsha, auru qúrty «mikrobtarǵa» qarsy qaru qylar jaǵynan da sol siyaqty bolmaqshy. Jasynan jaman auada ósken adamnyń táni mikrobtarǵa qarsy qaru qylyp jasynan pysyp, qatyp qalyp, auruǵa jeńdirmeidi eken. Jasynan taza auada ósken adamnyń táni, mikroby kóp auaǵa kelgende, mikrobtar joq orynda óskendikten qarsy qaru qylarlyq ádisin bilmei, jeńilip auruǵa aldyrady eken. Dala auasy taza, qala auasy túrli auru mikrobtardyń byjynap túrǵan úyasy. Mikrobsyz dalanyń taza auasynda ósken qazaqtyń táni mikrobpen alysyp, ádisin alyp, pysyp-qatqan tán emes. Mikroby kóp qala auasyna kelgende mikrobtarǵa qarsy qaru qyluǵa jaramai, jeńilip, auruǵa shaldyǵady. Qalada oqyǵan qazaq balalarynyń kóbisi kókirek auruly bolyp iá elge qaityp, iá óle beretini osydan eken.
Qazaq balalary qaladaǵy oquǵa 10 men 15 jastyń arasynda barady. Áskerge 21 jasyndaǵy erjetken jigitter barady. Qala auasyna tán neǵúrlym jas bolsa, solǵúrlym jattyqqysh bolmaq. 10-15 jastaǵylar jattyǵa almai auruly bolyp jatqanda, 21 jastaǵylar jattyǵyp úirenui odan da qiyn. Onyń ústine qalanyń eń nashar auasy kazarma auasy bolsa, onda túrǵan qazaq jigitteri auru bolatyny sheksiz. Auru jigitter jaqsy ásker bolady dep kim daulasar eken?
Qazaq soldat bolsa, qazaqtyń auru bolyp, qúryp bituine sebep bolǵany bolmasa, memleketke paidaly, jaqsy ásker bolmaidy. Múny kórip, bilip túrǵanda saldat boludy, kazarmada túrudy qazaq ta tilemes. Qazaq jayau júre almaidy. Kazarmada túra almaimyn dep túrsa basqalar da ony bekerden almas. Sóitip, qazaq jayau soldat bola almaidy jáne bola almaimyn dese, ony eshkim kóndire almaidy.
Al endi «kavaleritsit» boluy jaǵynan kelsek, qazaq kvaaleritsit de bola almaidy. Kavalerist júrisi atty bolǵanymen túrysy kazarmada. Kazarmada túrsa, qazaq jigitteri qandai bolatyny joǵaryda jańa ǵana aitylyp ótti. Qazaqtan saldat aluǵa bolmaidy. Soǵys Ministri, olda qazaqtyń kazarmada túruǵa bolmaitynyn aitqan. Kazarmada túruǵa qazaq jaramaityn bolǵan soń, qazaq kavaleritsit boluǵa da jaramaityn bolyp shyǵady.
Endi qalǵany jalǵyz «kazak» bolu. Odan qolaily, qazaqqa áskerliktiń túri joq. «Kazak» bolu, qazaq túrmysyna jaqyn ekenin qazaqtardyń ózi de kórip otyr. Ol joǵaryda aitylyp ótti. Áiteuir, áskerlikten bas tartpaityn bolǵan soń, qazaqtyń «kazak» boludan basqa tilerligi joq.
Al, qazaq kazak boludy tileidi deiik. Qúr tileimiz dep qarap otyrsaq, onan esh nárse ónbeidi. Tilesek, ol tilegimiz zań shyǵaraiyn dep túrǵan oryndarǵa jetui kerek. Bizdiń aitpaǵan jaiymyzdy, tilegimizdi ondaǵylar qalai biler? Zań jobasy jasalyp, Dumaǵa kiretin sybysy bilinse, bilingen kúni habar aitu júmysy músylman hám orys deputattaryna tapsyrylady. Soǵys kezindegi zań jobasy Dumadan tez ótip, tez zań bolyp shyǵady. Solai bolǵan soń qazaq tilegi osy bastan dayar bolyp túryp, dumaǵa zakon jobasy kiredi degen sybys bilingende, Dumaǵa halyq tilegi de qatar baryp túserge kerek. Olai bolsa, osy bastan qam qylu tiis. Qam qylǵanda birer adamnyń aitqany halyq tilegi bolyp sanalmaidy. Qazaqtan osy soǵys kezinde ásker alu qolaisyzdyǵy, túbinde alǵanda da qazaq jayau soldat jáne kavaleritsit bola almaityndyǵy, qazaqtan «kazak» bolsa ǵana jaqsy ásker shyǵatyndyǵy, músylman fraktsiyasynyń keńesinde de, Sibir deputattarynyń májilisindede, Kadet deputattaryna da aityldy. Biraq ol sózimiz Dumada sóilengende halyq tilegi bolyp tabylmaidy. Qazaq tilegin jaqsy biletin adamdardyń bergen maǵlúmattary ǵana bolyp shyǵady. Iá, júrt ortasynan jiylyspen sailap Dumaǵa jibergen deputattardyń auzynan shyqqan sóz, iá júrt auzynan jiylysta jazylyp, Dumaǵa barǵan sóz halyq tilegi bolyp tabylady. Sózi, bizdiń sózimiz bolǵandarymen ortamyzdan sailap jibergen, Dumada deputattarymyz joq. Basqa deputattardyń bizdiń jaiymyzdan sóilegen sózi, bizdiń halyq sózi qylyp jazylǵan tilekterimiz. Qazaq sózi, qazaq tilegi bolyp shyqpaidy. Solai bolǵan soń Dumaǵa sózimizdi halyq tilegi qylyp jiberu qajet. Halyqqa tegis búl aitylǵan sózderdiń jetiui qiyn. Sondyqtan júrt tegis, túgelimen qam qylar dep aituǵa bolmaidy. Biraq osy habar qúlaǵyna tigen qazaqtar, osy bastan basqa jaqqa qaramai Dumaǵa óz tilegi jetuine qam qylu qajet. Búl barsha qazaqtyń basyndaǵy is. Múnda partiyalyq alalyǵy joǵalarǵa kerek. Jáne de búgin bolmasa erteń istermiz dep, keiinge qaldyryp, keshiktiretin istiń túri de búl ems. Osyny úǵyp, osy sóz jetken jerler, osy bastan isti qolǵa aluy tьiis. Dumaǵa halyq tilegi eki jolmen aitylatyny joǵaryda sóilendi. Onyń biri 3-shi mausym zańymen bógelgen. Ol bógendi búzu qolymyzdan kelmeidi. Qolymyzdan keletin jaǵymen tilegimizdi Dumaǵa jetkizip qalu qazaq bitkenge qajet is. Múny qalǵyp-múlgip otyryp, ótkizip alyp, qamtamai qalǵan qazaqtar, balalarynyń jáne odan keiingi úrpaqtarynyń kazarmada júrip, azyp-tozuyna sebepker bolyp, kórinde tynysh jata almas, talai kúrsinip, kúńirener.
Jáne de halyq tilegine qosyla aitylatyn bir nárse metrika túzetu máselesi. Qazaqtan ásker aludyń aldynd metrika túzetilui tiis. Metrika túzetu júmysy «duhovnaya seminariya» siyaqty qiyanatsyz isteitin mekemege tapsyrylmasa, qiyanatqa úirenip qalǵan mekemelerge tapsyrudan, qolaisyz shataq ister shyǵyp, halyq alańǵa túsui yqtimal.
«Qazaq» gazeti, №172, 1-, 2-shi bet, 9 nauryz,1916 jyl, sársenbi.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas.
ПЕТРОГРАДСКОЕ ПИСЬМО: Что делать?
Призыв казахов на воинскую службу хоть и будет производиться в послевоенное время, возможно закон о призыве может быть принят сейчас. Об этом мы писали в прошлом номере. Для этого есть много предпосылок.
Какие войска можно сформировать из казахов? Каким будет закон о призыве? Так какие же войска будут создаваться из казахов? Не все войска одинаковы. Есть пешие войска, конные войска. Пешие воины по русский называются «солдатами». Конные войска подразделяются на два вида: «кавалеристы» и «казаки». Последних то есть «казаков», именуют: наших оренбургских казаков – «конными казаками», а сибирских – «русскими казаками». В перечисленных трех видах имеются большие различия. «Солдат» – пеший, медлителен, условия жизни казарменные, «кавалерист» – всадник, условия жизни – казарменные, «казак» – всадник, условия жизни – домашний (покидает свой дом только в случае отправки на фронт). По сравнению с другими, у казаков – лучшие условия. Сейчас приняв закон, из нас, казахов, будут делать – «солдатов», «кавалеристов», или же «казаков»? С этим надо определяться. Если решат, что из казахов лучше сделать «солдатов», тогда казахи всегда и в последующие годы будут служить «содатами», если скажут, что казах должен служить как «казак», то казачество останется навсегда. А каково мнение самих казахов – быть солдатом, кавалеристом или казаком. Эту сторону дела надо внести в законопроект и внести на совет в Гос.Думу. Какой из этих трех видов военной службы предпочтут казахи – ясно и так. Жизнь и быт казаков знаком казахам, и они близки казахскому народу. Например, казахи Уральской области знакомы с «конными казаками» Оренбурга. Казахи Акмолинской, Семипалатинской областей знают «Русских казаков» Сибири. Семиреченские казахи знают «Русских казаков» Семиречья. Зная условия воинской службы казаков, и зная, что воинской службы все –таки, не избежать, каждый казах желает служить на таких же условиях, как и казаки.
Теперь рассмотрим этот вопрос, с другой стороны. Какая выгода государству от привлечения казахов на воинскую службу? Если государству нужны войска, лучше создать хорошую Армию, чем набрать плохую. И это бесспорно. Никто же не будет спорить, что государству выгоднее иметь сильную Армию, чем слабую. В таком случае нужно удовлетворить желание казахов. Законодатели должны подумать, прежде всего, о том, чтобы созданные войска принесли государству наибольшую пользу, то есть сделать из казахов хорошую Армию. Тогда в Гос.Думе, среди членов Гос.совета должны быть люди, хорошо знающие жизнеустройство казахов. Они бы доказали, что из казахов получатся хорошие войска, если условия службы будут как у «казаков». Знакомых с казахской жизнью людей в законодательных палатах очень мало.
Русские да и другие тоже, знающие казаха-всадника и казаха пешего, скажут что отделять коня и казаха нельзя. Начиная с 4-5 лет большая часть жизни казаха проходит в седле. Без коня – казах чувствует себя связанным по рукам и ногам, неуклюжий, теряет внушительность. А как сядет на коня – приподнятое настроение, сильный, величавый, энергичный, дальнозоркий, коротко говоря, пеший казах – один человек, а у казаха на коне – энергия удваивается, возможности увеличиваются многократно. Об этом многие депутаты не знают.
Казахи говорят: «Пастух на воле – мертвый пастух, пастух на верблюде – стоячий пастух, пеший пастух – лежачий пастух, пастух на коне – настоящий пастух», и казахи навряд ли захотят, да и не могут быть пешими «солдатами».
Если казахи хотят быть «конноармейцами» их никто не переубедит. Пройдя 5-километров пешком, казах не то, что устанет, он не сможет дальше и шагу ступить. И кто скажет, что из этого казаха получится хороший, пеший солдат. Это одна сторона вопроса, рассмотрим и другую – бытовые условия.
Если казаха призвать в «солдаты» (пешие) он не сможет стать хорошим «солдатом», потому, что он должен будет жить в казарме. В казармах воздух нечистый – это известно. Казахи не могут вынести, не то что казарменного, но и городского воздуха, такое наблюдалось среди детей казахов которые учатся в городских школах – домах, и они часто болели «легкими», и даже умирали. В школьных домах воздух намного чище, чем в казармах. Что же произойдет с казахами, которые будут жить в казарме?
Причину неприятия городского воздуха казахскими детьми, выросшими на свежем воздухе объясняет и наука. И никто не отрицает этого.
Всемирно известный русский ученый, профессор И.И.Мечников говорит: «В какие бы условия не поставь человека, он должен быть к этому готов, эти условия должны быть привычны ему с раннего детства. Условия или обстановка непривычные человеку с детства отрицательно влияют на него».
Известно, что с детства непривыкший к работе человек, повзрослев станет неумелым работником, с детства не боровшийся не станет хорошим палуаном, с детства не седлавший коня человек, не станет хорошим наездником.
По словам Мечникова, человеческий организм вырабатывает вещества противостоящие микробам. С детства привыкшим к загрязненному воздуху людям, не страшны болезни вызываемые этим воздухом, потому, что их организм с детства привык к нему и удачно борется с ним. А люди с детства привыкшие и выросшие на свежем воздухе не переносят загрязненного воздуха, их организм не может бороться с микробами, проигрывает, а болезнь побеждает. Степной воздух – чистый, а городской воздух кишит различными болезненными микробами.
Привыкший к чистому степному воздуху организм казаха не знает способов и не может бороться с болезнями, вызванными загрязненным, городским воздухом. Большинство казахских детей учащихся в городах, болеют «легкими» и возвращаются в родные просторы или даже умирают от болезней.
Казахские дети идут учится в города в возрасте 10-ти 15-ти лет. На воинскую службу призовутся джигиты 21-го года. Чем моложе организм человека, тем быстрее он адаптируется к загрязненному городскому воздуху. Когда организм 10-15-ти летних подростков болеет в городских условиях, привыкание 21-ти летнего джигита к казарменным условиям будет еще труднее, тогда болезней не избежать. Никто не будет спорить, что больной воин – плохой вояка.
В случае призыва казахов на службу в «солдаты», они все окажутся больными, и это будет причиной вырождения казахов, и никакой пользы для государства пешие казахские войска не принесут.
Предвидя все это, сами казахи откажутся служить пешими «солдатами» и жить в казарменных условиях. Казах не может быть пешим. Если он скажет, что не может жить в казарме, навряд ли кто-то его заставит.
Итак, казахи не могут служить пешими солдатами.
А теперь о кавалеристах. Казахи кавалеристами не могут служить.
Кавалерия – хоть и конные войска, но условия быта и жизни казарменные.
Что ожидает казахских джигитов в казарменных условиях, мы говорили выше. Призывать казахов в пешие «солдаты» нельзя. Об этом, и о том, что казахи не должны жить в казармах говорил даже Военный Министр. Отсюда следует: – если казахи не могут жить в казарменных условиях, то и служить в кавалерии они не могут.
Теперь остается только единственный вариант – служба «казаками». И это самый приемлемый для казахов вариант. Сами казахи знают, что «казачество» – их условия быта и службы – очень близки казахскому жизнеустройству. Об этом говорилось выше. Казахи не отказываются нести воинскую службу, но они хотят служить как «казаки».
Скажем так, казахи требуют служить «казаками». Но просто сидеть и требовать – из этого ничего не выйдет. Наше требование должно быть донесено и услышано в законодательных органах. Если мы не скажем об этом и о нашем положении, как законодатели узнают об этом? Если законопроект будет внесен в Гос.Думу, на рассмотрение, то обнародование этого дела должно будет поручено мусульманским или русским депутатам. В военное время рассмотрение законопроекта и принятие закона решится быстрее.
В таком случае, пожелания и требования казахов должны быть подготовлены заранее. Как только станет известно, что законопроект направлен в Гос.Думу, вместе с ним в Думу должно попасть и наше народное требование. И начать работу нужно с сегодняшнего дня. Некоторые требования отдельных людей могут и не стать народными пожеланиями.
Призывать казахов на службу в это военное время – нет смысла, рано или поздно призыв будет, казахи могут служить только как «казаки», и только тогда из них получатся хорошие войска. Обо всем этом говорилось и на совете фракции мусульман, и на совещании депутатов Сибири, и на собрании кадетских депутатов.
Но, когда эти наши пожелания будут озвучены в Гос.Думе, они будут выглядеть не как наши требования, а как информация от депутатов, которые хорошо знакомы с нашими требованиями. Слова, сказанные депутатами, избранными бы на сходе казахов, и выступающие от имени казахского народа были бы куда весомее. Но таких депутатов от народа, у нас нет. Слова депутатов, поддерживающих казахов, но не имеющих на руках официального обращения с требованиями, будут считаться их мнением, а не требованием казахов. Так, что нужно отправить в Гос.Думу свои пожелания. Сказанные слова трудно донести до каждого казаха и всего народа. Поэтому, мы не можем сказать, что весь народ обеспокоен решением этого вопроса. Но услышавшие нас казахи не должны отворачиваться, а наоборот позаботиться о том, чтобы их мнение было услышано в Думе. Это дело всего казахского народа. Здесь не должно быть партийных разногласий. И не надо откладывать дело в долгий ящик. В тех регионах, где будут услышаны наши слова, должны незамедлительно приступать к делу. Как мы говорили выше в Гос.Думу наши народные требования могут попасть двумя способами. Одному из них препятствует закон от третьего июня. Мы не можем разрушить это препятствие.
Мы должны донести наши требования в Думу возможным путем. Это всенародное дело. Если мы, сегодня не решим эту проблему, прозеваем, – наши казахские дети, да и последующие поколения будут жить в казармах, служить «солдатами», болеть, умирать и горько сожалеть о том, что мы в свое время, то есть сегодня, не позаботились о будущем своего народа.
И еще один вопрос который необходимо решить вкупе с народным требованием. Этот вопрос «метрикизации». И его нужно решить до призыва на воинскую службу. Эта работа должна проводится добросовестным учреждением, как духовная семинария, а если им займутся учреждения, привыкшие к злоупотреблениям, могут возникнуть скандальные споры, народный бунт.
Газета «Казах» №172, стр.1-2, 9 марта, 1916 год.
Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык – Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.











