Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Qaisysy paidaly?

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Қайсысы пайдалы?

Basy:   «Q» myrza «Qazaqtyń» 177-shi nómirinde basylǵan maqalasynda ásker alsa, qazaqqa «kazak» bolu emes, «soldat» bolu paidaly deidi. Petrograd hatynda  paidaly jaǵyn jorta ishke búgip otyryp, tiisti jaǵyn ǵana aityp ótken edik. Olai aitqanymyzdyń mánisi mynau edi. Memlekettegi paida-zalalǵa bári ortaq bolmaq. Qazaqtyń múliktengen jerin basqalardyń ortaqtyǵy bar dep úleske salyp otyrǵan joq pa? «Q» myrza qazaq jerin azsynyp, múnan basqa tabarlyq jerimiz joq dep otyrǵanda, «kazak» bolsa, jer bitken ózimde qalady dep, basqaǵa jerdi qaidan alyp beremiz dep, daulasa kelip otyrǵandary bar. Onyń da úshyǵyn Petrogradtan estip kelip otyrǵandar bar. Eger qazaqqa «kazak» boludyń mynadai-mynadai paidasy bar, sol úshin «kazak» bolamyz deseń, saǵan paidaly ekeni ras,basqaǵa qalai bolar? Rossiya memleketi jalǵyz qazaq úshin jasaǵan memleket emes. Senderden de basqalar bar. Jiliktiń maily basy saǵan tigende maisyz basy basqaǵa timek. Onyń bolmaidy dese, biz ne demekpiz. Búl jaǵyn jauyp qoiyp, istiń tabanyn qazaqqa tiisti jaǵyna tireiik: bizdiń at ústinde ósip, atpen qosa qainap, pysyp qatqan júrt ekenimizdi eshkim beker dep aita almas. Bizdiń dalada ósip, shydamdylyqqa shynyqqanymyzdy eshkim beker dep aita almas. Mynany júrgizeiik degen oimen qazaqqa paidasy qandai ekenin bayandamai, tiisti-qolailysy osy dep qana halyqqa sezdirip ótpekshi edik, «Q» myrza jaqynnan qairap, máseleni qamauǵa aidap, paidaly-paidasyzdyqqa salyp, sóz ashpaqqa otyr.

Solai bolǵan soń, endi qaisysy paidaly ekenin ashyp aitpasaq bolmaidy. «Q» myrza qazaqqa jaqsy jerdi qaidan alyp beremiz dep qaiǵyryp otyr. Basqalar, qazaqtar osy jerin qaitkende ózine alyp qalady dep qaiǵyryp júr. «Q» myrza qazaq jeri jaman deidi. Sol jaman jerde «mújyq» bol deidi. Óitkeni memleketti nanymen asyrap, berekesin kirgizip otyrǵan mújyqtar deidi. Bizde aitamyz: qazaq jeri jaman, jaman bolǵanda egin sharuasyna jaman. Mal sharuasyna jaraityny bayaǵydan beri belgili qazaqtar osy jerinde mal baǵyp, kún kórip kele jatqanyn bári biledi. Azyn qoiyp, kóbin alǵanda qazaq jeri – mal jeri. Qashan adam balasynyń aqyly aspanǵa jetip, áuege degenin istetkenshe, iá jerdiń bárin aryqpen jyrtyp, úlastyryp, sumen molaitqansha, qazaq jeri osy kúiinde qalmaqshy. Qazaq jeri mal jeri ekenine talaspasaq, mal sharuasyna jerdiń kóp kerek ekendigi talassyz nárse.

Endi qaraiyq: «Kazak» bolu ma? «Soldat» bolu ma? Qazaqqa qaisysy paidaly bolar? Soldat bolu mújyq dárejesinde bolu. Mújyq sybaǵasy jerden 15 desyatina, kazak sybaǵasy jaqsy jerden 30 desyatina, jer jaman bolsa, sybaǵa artpaq. Onda da mújyq sybaǵasy men «kazak» sybaǵasynyń arasyndaǵy aiyrmasy saqtalmaq. YAǵni, mújyq sybaǵasy boiynsha 30 desyatinadan keletin jerden kazak sybaǵasy boiynsha 60 desyatina kelmek. Jerdi kókten izdemei-aq osy jerimizdiń jetkenshe jaqsysyn alyp, jetpegen jamanynan kóp etip alsaq, sodan artylyp qalǵan jaman jerimizge eshkim qyzyǵyp kele qoimas. Solai bolǵan soń qazaq jeri ózinde qaldy degen jáne irgesi ydyramaǵan tútastyq degen osy bolmaqshy.Búl tilegimiz ornyna kelse, qalai kún kórip, júrt bolamyz dep qaiǵyrmas edik.

Al endi «soldat» bolyp, mújyq esebine kirgende ne bolmaqpyz? Mújyq normasymen jer alyp, qazaq jerinde eginshi bolyp memleketti nanmen asyrap, «Berekeli mújyq» bola almaimyz. Qazaq jeri jaman ekenin «Q» myrzanyń ózi de aityp otyr. Mújyq normasymen qazaq jer alǵanda, jeri kóp artylmaq. Qazaq basyna eki orystan ákelip otyrǵyzamyn desede jetkilikti bolmaq. Qazaqtyń qaiǵyly máselesiniń aldy jerinen aiyrylu, arty bir qazaq, eki orys bolyp otyru emes pe edi? Basqasyn qoiyp, osy eki negizgi másele jaǵynan qaraǵanda da, «kazak» bolu men «soldat» boludyń ekeuniń qaisysy paidaly ekendigi anyq-aq kórinip túrǵan joq pa? «Kazak» boludyń shyǵy kóp-aq bolsyn. Kóp shyǵyn kóp jer aluǵa dálel. «Soldat» bolyp, orysqa soldat bolyp otyrǵan mújyqtan kóp jer alamyn dep dauyńa ne dálel júrgizesiń? Jalǵyz «Q» myrzanyń kórgen kazagymen mújyǵyn basqalarda kórip júrgen shyǵar deimiz. «Kazaktan» mújyq asyp otyrǵan artyqshylyǵy bolsa, olar nege aitpai otyr? «Q» myrza siyaqty halyqqa paidaly aqylyn, osyndai kerek kezinde nege aityp qalmaidy.

«Q» myrza «soldat» boludy qolailaǵan soń, asyqqanymyzdy da únatpaidy. Qazaq turaly zań shyǵaratyn bolsa, qazaqqa aqyl salmai istemes deidi. Qazaq turaly shyǵatyn zańdy, qazaqpen keńespei shyǵarmaidy degen sózdi estip otyrǵanymyz osy. Zakon shyǵaru júmysyna 1-shi, 2-shi Dumaǵa qazaqtan adam shaqyrylǵanyn bilemiz. 3-shi mausym zańynan keiin qazaqdy zań shyǵaru júmysyna keńeske aldy degendi estigenimiz joq. 3-shi, 4-shi Dumada qazaq deputattary joq ekenin anyq bilemiz. Zakon keńeske salynatyn oryn Gos Duma onda qazaqtyń keńesin kerek qylmai otyrǵanda, qazaq keńesin qai jerden kerek qylyp, onsyz zań shyǵara almai júrgenin bile almadyq. Kereginde keńeske alǵan bolsa, qazaqtyń 5, 6 deputatyn shaqyrmai qoiǵan joq shyǵar. Keńesin kerek qylmaǵan soń shyǵar deimiz. Sóitip otyrǵanda, bizsiz zań shyǵara almas dep, qarap jatuymyz dúrys bolarma eken?

Jánede, «Q» myrza aitady: Qolyna bergen jobany jonǵan tayaqtai qylyp shyǵaryp otyrǵan Dumany kóz kórip júr emes pe dep, zan shyǵaryp otyrǵan Dumany kórip otyrǵanymyz ras. Biraq onan shyqqan zannyń bárin, jonǵan tayaqtai qazaqtyń qolyna jaǵymdy tie berer dep aita almaimyz. «Stepnoe polojeniede» qazaq paidalanu ornynan artyq jer alynady degen zań joly bar. «Túrkistan polojeniesinde» ondai zań joly joq edi. 3-shi Duma Túrkistan jerinde de artyq delingen zań jolyn shyǵardy. Duma shyǵarǵan búl zań Túrkistan qazaqtaryna «Jonǵan tayaqtai» jaǵymdy bolyp timedi. Olai bolsa, Dumadan shyqqan zannyń bári bizge jaǵymdy bolyp shyǵady dep qarap jata beruimiz taǵy da dúrys bolarma eken?

«Q» myrza jánede aitady: Kóshpeli júrtty, ózderi tilemese, basqa jaǵdaiǵa kirgizuge bolmaidy degen zań bar. Ol zań túrǵanda qam jep, qaiǵyru asyǵys deidi. Biz de «Q» myrza siyaqty qazaqtyń soldat boluyn tileseń, qam qyluymyzdyń qajeti joq. Biz soldat boludy emes, «kazak» boludy tileushi. Sondyqtan basymyzdy soldatqa bailap qoimai túrǵanda, «kazak» jaǵdaiyna kiruge qam qylyp, asyǵuymyz kerek dep áli de aitamyz.

 

«Qazaq» gazeti, №179, 1-bet, 30 sáuir, 1916 jyl. 

Túp núsqa arab harpinde

Audarǵan Qajet Andas.

 

ЧТО ВЫГОДНЕЕ?

 

Господин «К» в опубликованной статье  №177, газеты  «Казах» сказал: Казахам выгоднее служить «солдатами» нежели «казаками».

В «Петроградском письме» мы специально промолчали о выгодной стороне, а говорили лишь о приемлемой,соответствующей нашему образу жизни, быту, стороне воинской службы. Потому, что вопрос не должен рассматриваться так, как выгоднее государству. Этот вопрос должен быть общим для нас всех. Ведь казахские земли считают достоянием всех, общей землей, и все считаются – в  доле. У казахов мало земли, кроме этой у нас нет  другой, говорит господин «К».

Если казахи будут служить как «Казаки», вся казахская земля достанется им же.

Есть и те, которые говорят «где мы найдем земли другим», и готовы спорить и скандалить, отзвуки которых слышны из Петрограда. Если казахам сказать: «Служить “казаками” выгоднее для вас же, будете иметь такие – то преимущества, – это будет правдой. Но, каково будет другим? Российское государство создано не только для одних казахов, кроме вас есть и другие. Если жирный кусок отдать вам, что достанется другим», что мы можем сказать на это. Оставим эту сторону вопроса, повернемся в сторону казахов: всем известно, что казахи – народ выросший в седле, закаленный вместе со своим конем. Никто не будет отрицать, что мы выросшие на степных просторах, закалены и выносливы.

Мы не думали о выгоде для казахов при рассмотрении и решении вопросов касающися нас, мы хотели лишь разъяснить народу, что для нас приемлемо, что соответствует нашему образу жизни, быту, но господин «К» повернул дело в другое русло и рассматривает его с точки зрение выгодности  – невыгодности.

Если уж так, то придётся открыто обсудить, что для нас выгоднее.

«Где найдем хорошие земли для казахов», – переживает господин «К», говорит, что казахские земли плохие, непригодные.Предлагает стать «мужиком» на этой плохой земле. Ведь «мужики» своим хлебом кормят государство, создают блага, – говорит он.

А мы говорим: казахская земля плохая для посевных работ, неурожайная. Но она очень пригодна для скотоводства. С давних времен, казахи на этой земле пасли свой скот. Коротко говоря – казахская земля для скотоводства. До тех пор пока человеческий разум не дойдет до небес и человек не будет там творить свое, пока всю землю не изрежут каналами, соединив их, наполнят водой – казахская земля останется таковой.

Не будем спорить, что казахская земля  – земля для скотоводства, и то, что для скотоводства нужны большие просторы – бесспорно.

А теперь посмотрим: служить «солдатом» или служить «казаком»? что выгоднее для казаха?. Быть «солдатом» значить быть в категории «мужика». Доля «мужика»  – 15 десятин земли, если земля неплодородная  – доля увеличивается.

Разница в долях «мужика» и «казака» должна сохраниться. То есть, если доля «мужика» составит 30 десятин земли, на той же земле доля «казака» составит не менее  60-десятин.

Если мы возьмём из своих плодородных земель столько, сколько ее  хватит, а нехватающую часть возьмём из неплодородных (плохих)  земель, никто наверно не позарится на плохие, «лишние» земли. В таком случае, получается, что наша земля достанется нам самим, это и есть неразрозненность, это и есть единство, цельность. Если сбудутся эти наши желания, мы не будем переживать о том, как нам жить и как мы станем народом.

А теперь, что нас ожидает если мы будем «солдатами» и нас приравняют с категорией «мужиков»?. Мы уже говорили о том, что стать «солдатом» – это то же что и стать  «мужиком».

Получив землю по нормам «мужика», мы не можем, на нашей казахской земле стать земледельцами и кормить государство хлебом, мы не можем стать «полезным мужиком».

Да им сам господин «К» говорит, что казахская земля – плохая, неплодородная. После получения земли по нормам «мужика», останется много земли  в излишке.  Даже, если поселят возле каждого казаха двоих русских, все равно останутся излишки земли. Казахов сильно беспокоят две проблемы:

1.Как нам не потерять свою землю.

2.Как бы не поселили к нам русских, по принципу «один казах – двое

русских».

Если отодвинув остальное, решать – стать «казаком» или «солдатом», то ясно видно которая их них выгодна казахам. Для того чтобы служить «казаками»,  расходов будет больше. Но ведь  – чем больше расходов, тем больше можем получить земли. А став  «солдатом», и требовать больше земли, чем «мужик» который и служит  «солдатом»?. А какие доводы приведем? Думаем, что разницу между «казаком» и «мужиком», о которых говорит господин «К», видят и другие. Если «мужики» считают, что они выше и лучше «казаков», тогда почему они молчат? Почему полезные для народа советы, они не дают сейчас, в самое нужное время?.

После слов господина «К»  о выгодности для казахов службы «солдатами», мы тут же высказали свое слово. Ему не понравилась наша спешность. Он говорит, что не посоветовавшись с казахами, в Думе не будут принимать законы касающиеся их.

Такое мы слышали впервые. Так, мы знаем что при рассмотрении вопросов касающихся казахов и для работы по принятию законов в 1-ый и 2-ой созыв Гос.Думы были приглашены представители от казахского народа. После принятия закона от 3-го июня мы не слышали, чтобы казахов приглашали на совет по принятию закона «о казахах» Законопроект вносится на совет в Гос.Думу, а там во мнении, а тем более в советах казахов никто и не нуждается, мы не смогли узнать  – где и кому понадобился совет казаха, без которого не могут принять закон. Если бы нужен был совет по «казахским» вопросам, они бы пригласили 5-6 депутатов от казахов. Видимо, им и не нужны никакие советники и никакие советы и мнения.

Правильно ли мы поступим, если будем сидеть сложа руки, думая, что без нас они не смогут принять законы касающиеся казахов? Наверное нет.

Еще господин «К» говорит: «мы видим Гос.Дому, которая получив законопроект на рассмотрение, стругает его как палку, отшлифовывает, и принимает закон».

Но, мы не можем сказать, что все законы касающиеся казахов, удовлетворяют казахов.

В «Степном положении» есть пункт, где говорит, что излишки земли оставшиеся после выделения казахам замель в пользование, будут изыматься. В «Туркестанском положении» такого положения не было.

Гос.Дума третьего созыва приняла закон об излишках земли в Туркестане. От этого закона казахи Туркестана не были в восторге. В таком случае, мы не можем спокойно сидеть а говорить, что все законы принимаемые Гос.Думой удовлетворяют нас.

Господин «К»  говорит, что есть закон о том, что если сам кочевой народ не желает, то нельзя ему навязывать другие условия. Когда есть такой закон, не надо беспокоиться, не надо спешить.

Мы тоже, как и господин «К» говорим? Если вы желаете стать «солдатами» зачем вообще беспокоиться. Мы не хотим быть «солдатами», мы хотим быть «казаками». Поэтому, пока нас не определили в «солдаты», надо действовать и позаботиться о том, чтобы добиться таких же условий как и у «казаков», надо спешить.

Газета «казах» №179, стр.1, 30 апреля 1916 года.

Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык
– Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.

Жалғасы бар.

 

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 8
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz