Sońǵy kezde qazaqty áskeri qyzmetke alu máselesi qozǵalǵan habar Petrograd, Máskeu gazetterinde jazylyp júr. (Russkoe slovo», «Novoe vremya», «Birjevye vedomosti», «Utro Rossii») osy tórt gazettiń tórteui de áskeri qyzmet máselesin anyq auyzǵa alǵan, jazǵan. Búl másele búryn da talai auyzǵa alynǵan eken. Biraq qazaqty áskeri qyzmetke aluǵa, búrynǵy Áskeri Ministr Suhomlinov qarsy bolǵan eken. Jyl saiyn Gos.Dumada áskerge shaqyrylatyn jastar turaly keńes qúrylǵanda, qazaqty áskeri qyzmetke alu jaǵy da sóz bolyp júrgen eken. Biraq bizden Dumada deputat bolmaǵany sebepti, áli kúnge deiin ondai habarlar qúlaǵymyzǵa timegen. Túp-túiyq biteu kúiinde qalmaityn másele bolǵandyqtan aqyrynda jaryqqa shyǵyp, áshkere bolyp otyr. Osy másele jaiynda jazylǵan habarlardy terip, jiyp jazǵan «Birjevye vedomosti» gazetinde myna sózder aitylyp túr:
Aqyrynda qazaqty áskeri qyzmetke alu máselesi eń aldymen qolǵa alynatyn istiń biri bolyp otyr. Gosudarstvennaya Dumada áskerge shaqyrylatyn jastar turaly keńes bolǵan kezde, qazaqtardan ásker alynsa eken dep talai ret sóz bolǵan. Talai-aq Áskeri Ministr búl turaly joba jasap, Dumaǵa kirgizbek bolyp uaǵda bergen. Biraq ondai joba dayarlanyp, Dumaǵa kirgen joq edi. Suhomlinov túsynda qazaqty áskeri qyzmetke alu zań jobasyn jasaudan búryn, aluǵa bolar-bolmas jaǵyn anyqtau úshin maǵlumat jiyp, qarap, tekseru tiis dep búiyrylǵan. Ol maǵlumattardy jiyp, nemese qarap, tekserip bolǵannan keiin qazaqty áskerge aluǵa bolmaityndyǵyn, bayandaushy, 1914 jyly shilde aiynda bayandama daiyndaǵan. Onda, qazaq soldat boluǵa jaramaidy. Jaramaityn mánisi mynau degen: Qazaq kóshpeli, kóshpelilik pen memleketshilik biri birimen úilespeitin nárseler. Qazaqtyń mádenieti tómen. Oryssha bilmeidi, jazu tanymaidy. Soldat tamaǵyn tamaqsynbaidy, ásker qyzmetine shydamaidy.
Jańadan qoiylǵan Áskeri Ministr Polivanov búiryǵymen, qazaqty áskeri qyzmetke alu máselesi qaitadan qozǵalǵan. Áskeri Ministrliktiń búl kúngi pikiri qazaqty áskeri qyzmetke alu jaǵyna auyp túr. Bas shtabtyń bastyǵy- general Mihnevich: «Birjevye vedomosti » gazetiniń jazushysymen sóilesken shaqta, qazaqty áskerge alu túrasynda myna pikirdi aitqany:
Men qazaqty, óz mindetin ornyna keltiruge jaraityn júrt dep bilemin.Qazaq jauynger júrt. Talai túrli zamandardy basynan ótkerip, kórgeni bar júrt. Atqa júruge ústa, kózi qyraǵy, mergendigi jáne jaqsy. Osy syndaryna qaraǵanda qazaqtan jaqsy ásker jasauǵa bolady dep qaraimyn. Qazaqty áskerge alǵanda ónetini ne desek, odan ónetini az emes. Qazaq 12 million shamaly júrt. Onyń alty milliony Túrkistan men shetki oblystarda, alty milliony qalaly jerde. Búlai bolǵan soń sanyna qaraǵanda kóp, synyna qaraǵanda jaqsy ásker shyǵady. Qazaqqa memmleketshilik isi jat, ásker boluǵa olar jaramaidy degen pikir, meniń oiymsha negizsiz pikir. Olardan ásker alynsa, orystarmen jaqyndasyp, sol qyzmeti arqyly mádeniet aralaryna taralmaq. Olar búǵan deiin orys mádenietinen qashyq jatqan bolsa, ol aiyp bizdiń ózimizden. Sibir jaǵyndaǵy qazaq siyaqty halyqtar, ásker qyzmetine alynyp, Baiqal kazak-orysymen qatar shyn yqylas kóńilimen qyzmet qylyp júrgen joq pa? Sóz ayaǵynda aitarym- áskeri isiniń basyndaǵy mekemelerdiń pikiri qazaqty áskeri qyzmetke aluda. Búl turaly zań jobasy jasalyp, basqa mekemelerdiń pikirine jiberilgen. Ol mkekemelerdiń kei bireuleriniń pikiri kelip jetti. Olar pikirinde qazaqty áskeri qyzmetke aludy quptaidy.
Qazaqtyń mádeni jáne sharualyq túrmysymen óte tanys mekemeler – Jer Ministrliginiń mekemeleri. «Novoe Vremya» gazetiniń jazushysy súraǵanda, Jer Ministrliginiń adamynyń aitqan pikiri mynau: Qazaqtar ásker qyzmetin atqarmas dep oilau, qazaqty orynsyz kemitip, qorlau bolady. Qazaq talai isti basynan atqarǵan halyq.Búlar soǵysta artyqsha paidaly bolyp tabylar. Qazaqtardy orys mádenietinen qashyq jatyr, olarǵa memleketshilik qalpymyz jat degen pikir dúrys emes. Sońǵy jyldary otyryqshy bolyp jer ielenimiz, jer kesip ber degen aryzdar qazaqtan kóp kelip jatyr. Osy kúni otyryqshy bolǵan qazaqtyń sany eki millionnan kem emes. Múnymen qatar orys kópesteriniń qazaqtarmen jasaityn saudalary arqasynda qatynas kóbeiip, orys pen qazaq arasy jaqyndasyp, túzelip bolǵan. Qazaq ishine orys tili de birte birte taralyp bara jatyr.
Osy soǵys bolǵannan beri orys pen qazaq arasy búrynǵydan góri jaqyndasty. Soǵysqa ketken orystardyń úilerinde júmys qylyp, sharuasyn úlgertip túrǵan qazaqtar Sibir jaǵynda kóp. Sóitip qazaqtyń ásker qyzmetine jaraityn halyq ekendigi sheksiz dep sózin ayaqtaidy.
«Russkoe Slovo» gazetinde jazylǵan: «2-shi dárejeli sarbazdardy jiyu turaly Gos.Dumada zań jobasy qaralǵanda – Aqmola, Semei, Torǵai oblysynyń qazaǵynan ásker alsa qaiter edi degen sóz bolǵan. Ony, ásker isine qatysty mekemeler qoldamaǵan.
Músylman-deputattar, qazaqqa qatysy bar mekemelerdiń sheneunikterimen sóilesip, qazaqtyń salt júruge ústa, kózi qyraǵy, batyrlyǵy bar júrt, soǵysta barshylyq qyzmetine jaraityndyǵyn aitqan.
Sóitip, úkimet jaǵynan kei mekemelerden qostaushylar tauyp alyp, basqa júrtpen qatar qazaqty áskerge alsa eken dep másele qozǵaǵan.
«Utro Rossii» gazetinde jazylǵan:
Biyl Gos. Dumada, ekinshi dárejeli sarbazdardy soǵysqa jiberu úshin jiyu máselesi qaralǵan uaqytynda, Aqmola, Torǵai, Semei, Jetisu oblystarynyń qazaqtaryn ásker qyzmetine ala bastau máselesi qozǵalǵan eken. Búl turaly jasalǵan jobamen birge tapsyrylǵan bayandamada- qazaqtardyń sayasi, mádeni, dini qalpy turaly kóp sózder aitylyp kelip, solarǵa qaraǵanda, qazaqtardan ásker aludyń qolaisyz bolǵandyǵy bayan etilgen. Biraq keibir Úkimet mekemeleri menen qonys audaru mekemesi jáne qazaqtarǵa juyq túrǵan basqa mekemeler, joǵary pikirdi negizsiz dep, qoldamaǵan. Al músylman – deputattar onysyn kelemej kórip, búl turaly úkimetpen myqtap aitysqan.
Músylman–deputattardyń búl iske qarasy bylaisha: Qazaqtardyń kóship júrui alǵy jáne máńgilik emes. Qazaq jerine mújyq kóshiru isi údegen saiyn qazaqtar óz túrmysyn jáne kún eltu retterin jańa jolǵa salyp keledi. Qazaqtardyń kózi qyraǵy, salt júruge taqymy myqty. Soǵan qaraǵanda olardan eń jaqsy ásker jasauǵa bolady. Sóitip músylman – deputattar alty million qazaqty bayandamadaǵy jazylǵan kelemejden qútqaryp, Rossiyadaǵy basqa últtarmen qatar áskerlikke aludy tiisti kórgen. Keibir Ministrler de búl pikirdi quptaǵan.
«Novoe Vremya» gezetinde jazylǵan: «Áskeri mekeme Gos. Duma tilegine qarai áskerlikke jararlyq qazaq jigitteriniń esebin josparlaumen ainalys qylyp jatyr. Qazaq dalasynyń halqynan ásker jiyumen birge, oǵan qatynasy bolǵan basqa máseleler haqynda da pikir júrgiziledi. Búl máseleniń túiinin sheshuge qonys audaru mekemesi Ykimetke zor járdem aityp túr. Nege deseńiz, qonys audaru mekemesi qazaqtyń esebi, olardyń oiy, túrmystary turaly kóp maǵlúmat jinaǵan. Olardyń aituyna qaraǵanda, qazaqtan tórt júz myń salt atty ásker jasauǵa bolady. Búl turaly joba áli jasalyp bolǵan joq. Nege deseńiz, ornynan túsken, áskeri ministr Suhomlinov – qazaqtar músylmanshylyq birligi ruhynda tárbie alǵan dep, taǵy da basqa sebepter kórsetip, olardan ásker aluǵa kóldeneń túsetin edi. Aqyry búl másele qatarǵa qoiylyp, qolǵa alyndy. Bálkim juyrda sheshiler».
«Qazaq» gazeti, 1915, №153, 3-bet.
Túp núsqa arab harpinde
Audarǵan Qajet Andas
Jalǵasy bar…
ПРИЗЫВ КАЗАХОВ НА ВОИНСКУЮ СЛУЖБУ

В последнее время вопрос о привлечении казахов на воинскую службу широко освещается в петроградских, московских газетах. (“Русское слово”, “Новое время”, “Биржевые ведомости”, “Утро России”). Эти четыре издания остро ставят данный вопрос и обсуждают его на своих страницах.
Эта проблема неоднократно поднималась и ранее, однако бывший Военный Министр Сухомлинов был против призыва казахов на воинскую службу.
Ежегодно, когда созывался совет по призыву молодежи на воинскую службу, в Государственной Думе стоял вопрос и о призыве казахов. Так как в Гос.Думе от нас нет депутатов, мы до сих пор не в курсе обсуждаемого вопроса, но вопрос не носил тайный характер, поэтому стал известен широкой общественности.
Собрав необходимую информацию по данному вопросу, газета “Биржевые ведомости” опубликовала следующее:
«В конечном итоге, вопрос о привлечении казахов на воинскую службу требует первоочередного решения. В Государственной Думе, при обсуждении вопроса о призыве молодежи на воинскую службу, неоднократно поступало предложение о необходимости привлечения и казахов на службу. Военный Министр составлял проекты, планы по данному вопросу и пытался решить его в Государственной Думе, но такового не случилось.
Во времена Сухомлинского, прежде чем принять законопроект о призыве казахов на воинскую службу, стоял вопрос о необходимости всестороннего изучения и целесообразности призыва казахов на службу. После сбора и изучения материалов по этому вопросу, докладчик в июле 1914 года подготовил докладную записку о том, что казахов нельзя брать на воинскую службу. В ней говорится: << казах не может быть солдатом, казахи – кочевники, кочевничество и государственность несовместимы, у казахов низкая культура, русский язык не знают, безграмотны, солдатскую пищу не признают, казаху воинская служба не по плечу».
По приказу новоназначенного Военного Министра Поливанова вновь рассматривается вопрос о призыве казахов на службу.
В настоящее время Военное Министерство склоняется к мнению о возможности привлечения казахов на воинскую службу.
Начальник Генерального штаба – генерал Михневич газете “Биржевые ведомости” сказал следующее:
“Я считаю, что казахи это народ который справится с возложенными на него воинскими обязанностями. Казахи – воинственный народ, много повидавший на своем веку, отличные наездники, очень хорошие стрелки. Исходя из этого думаю, что из казахов можно сделать хороших солдатов. Казахи – 12-ти миллионный народ, из них – 6 миллионов проживают в Туркестане и в окраинных областях, 6 миллионов – городские. Значит, получится, по количеству – многочисленная, по качеству – хорошая армия. Утверждения о том, что казах непригоден к воинской службе – безосновательны. Если призывать казахов к воинской службе, они сблизятся с русскими, произойдет распространение русской культуры. Если казахи до этого времени были далеки от русской культуры, то это наша вина.
В Сибири, народы, такие же как казахи, были призваны на воинскую службу, и наряду с байкальскими казаками и русскими, честно и добросовестно несут службу.
В заключение хочу сказать, что учреждения стоящие во главе военного дела, подумывают о привлечении казахов на воинскую службу. Даже разработан законопроект по этому вопросу и разослан в другие учреждения организации, которые поддерживают законопроект.
Учреждения хорошо знающие жизнь и быт казахов – это учреждения Земельного Министерства . Представитель Земельного Министерства корреспонденту газеты ” Новое время” высказал свое мнение: ” Считать, что казахи не могут нести воинскую службу – это беспочвенное унижение казахов. Казахи – народ повидавший многое, закаленный, переживший годы лихолетий. Они могут быть особенно полезны в военном деле (войне). Утверждение о том, что казахи далеки от русской культуры и государственность им чужда – это ошибочное мнение. В последние годы, все больше поступают заявлений от казахов, чтобы им выделили земли для возделывания и оседлого образа жизни.
В настоящее время численность казахов ведущих оседлый образ жизни не менее двух миллионов. Вместе с тем в результате торговли между русскими купцами и казахами, произошло сближение народов и выравнивание взаимоотношений. Также происходит постепенное распространение русского языка среди казахов.
С начала этой войны, сближение между казахами и русскими еще более усилилось. В домах русских, ушедших на фронт, работают казахи, которые исправно ведут хозяйство. Таковых много в Сибирском крае.
Итак, надо признать, что казахи – это народ очень даже пригодный к воинской службе”.
В газете “Русское слово” опубликовано: “При расмотрении в Государственной Думе законопроекта о формировании ратников 2-го разряда, было предложение о призыве казахов на воинскую службу с Акмолинской, Семипалатинской, Тургайской областей. Но это предложение не понравилось учреждениям военного ведомства.
Депутаты – мусульмане после переговоров к чиновниками организации по вопросам казахов, удостоверились в том, что казахи выносливы в походах, у них меткий наметанный глаз, смелы и пригодны к любой службе военного дела.
Итак, они заручившись поддержкой некоторых чиновников правительства, хотели, чтобы казахи призывались на воинскую службу наряду с другими народами.”
Из газеты “Утро России”: “В Государственной Думе при обсуждении вопроса формирования ратников второго разряда для отправки на фронт, был затронут и вопрос о призыве казахов Акмолинской, Тургайской, Семипалатинской, Семиреченской областей на воинскую службу.
Обсудив законопроект по данному вопросу, выслушав доклады о политической, культурной, религиозной сторонах образа жизни казахов, было принято решение о нецелесообразности призыва казахов на воинскую службу.
Однако, некоторые государственные органы и другие организации занимающиеся вопросами казахов знали, что данное решение необоснованное. А депутаты – мусульмане неистово спорили с правительством. Их мнение (депутатов-мусульман) по этому вопросу таково:
“Кочевничество казахов не вечно. С увеличением переселения “мужиков” на казахские земли, меняется образ жизни казахов, казахи устраивают свою жизнь и быт по новому. У казахов меткий глаз, они отличные наездники, из них можно сделать отличную Армию”. Так, депутаты – мусульмане защитив 6 миллионов казахов от уничижения прозвучавших в докладах, высказали свое слово о достойности казахов быть призванными на воинскую службу наряду с другими народами России. Некоторые Министры поддержали это мнение.”
Газета “Новое время” пишет: “Военное ведомство, учитывая предложение Государственной Думы, проводит работу по подсчету и учету казахских джигитов годных к воинской службе, и планированию их призыва.
Наряду с решением вопроса формирования отрядов в казахской степи, будут решаться и другие вопросы возникающие при решении вопроса воинской службы.
В решении данных вопросов, непосильную помощь оказывают Учреждения по переселению. Скажете почему? – потому, что эти учреждения собрали много сведений о численности казахов, об их проблемах, быте. По их мнению из числа казахов можно собрать четырехсоттысячную Конную Армию. План формирования такой Армии еще до конца не разработан, потому что бывший Военный министр Сухомлинов говорил, что казахи воспитаны в духе мусульманских традиций, еще приводил массу других причин и доводов по которым казахов нельзя брать на воинскую службу.
Наконец, этой проблемой серьезно занялись.
Возможно в скором времени все разрешится”.
Gazeta “Kazah”, 1915, №153, str.3.
Qajet Andastyń audarmasy boiynsha
orysshalaǵan Sabyrjan Qaliev.
“Q-andas” aqparattyq agenttigi.
Jalǵasy bar…











