Ejelgi ǵúndar men saqtar dáuirinen tamyr tartyp kele jatqan saiyn daladaǵy bir igi dástúr – dúnieden ótkenderdi eske alyp, as beru bolǵan. Islamdy qabyldaǵan túrki júrtynda búl úrdis aruaqtarǵa arnap as berip qana qoimai, Qúran oqyp, sauabyn ólilerge baǵyshtaumen tolyqty. Kóshpeli dalalyqtar erekshe qasterlegen mazar mádenieti men ziyarat ádebi de Islam dini men últtyq dástúrler úndestiginiń kórinisi. Din men dástúr úndeskende din damidy, dástúr baiidy, al últ dinniń ruhyn sezinip, qúndylyq retinde qabyldaidy.
Qazaqtyń dástúrinde ólige Qúran baǵyshtauǵa erekshe mán beriletini belgili. Búl bir jaǵynan din men dástúrdiń ózara ortaq oi-nietke toǵysqanyn kórsetedi. Qazaqy ortada qalyptasqan dástúr boiynsha qyrshyn ketken jasqa jáne paiǵambar jasyna tolmai dúnieden ozǵandarǵa as beru bolmaǵan, tek jylyn ǵana ótkizgen. Qarapaiym adamdar kishkene as beru ótkizedi jáne ol bir-aq kúnniń ishinde atqarylady.
Qazaqtyń jora-joralǵysy boiynsha as beru rásimine eldiń ár aumaǵynan esimi belgili aqsaqaldar, batyrlar, aqyndar, paluandar, ánshi-jyrshylar, kókparshylar, mergender arnauly jibergen adamdar arqyly shaqyrtylǵan. As beru dəuletti adamdardyń, úiymshyl eldiń ǵana qolynan kelgen. Abylai hannyń asy, Qúnanbaidyń əkesi Óskenbaidyń asy, Qanjyǵaly SHauypkel batyrdyń asy, Kerei Saǵynaidyń asy, Dulat Sypatai batyrdyń asy búkil elge məlim bolyp, ańyzǵa ainalǵan toi boldy. Degenmen, as beru kópshilikpen birge atqarylar shara bolǵandyqtan, tek bir əuletke nemese bir ruǵa ǵana salmaq túsirilmegen. SHaqyrylǵandar da aruaqqa arnaǵan soiys maldaryn jəne qymyz toly sabalaryn ózderimen birge ala kelgen. Sonysymen de as beru úrdisi el birliginiń nyǵayuynda airyqsha ról atqarǵan instituttardyń biri boldy.
Búl jerde myna nárseni de eskergen jón. Aruaq aldyndaǵy qaryzyn ótep, jan-dúniesi tynyshtyq tabuy, ar aldynda taza boluy – tiriler úshin úlken sabaq. Ólige baǵyshtap Qúran oqytyp, sadaqa berudiń, marqúmnyń izgiligin súiinishpen, kem-ketisin ókinishpen eske alyp, sońynda qalǵandarǵa qaiyrym-kómek jasaudyń astarynda úlken maǵyna jatyr. Sondyqtan búgingi kúni de topyraqty ólimde bas qosu qazaqy bolmysqa tán qúndylyqtardy kóbirek jańǵyrtyp otyrǵanyn atap aitu lázim.
Qyzailar mekendegen sonau eramyzdan búrynǵy jyldardaǵy Úisin patshalyǵy dáuiriniń ózinde ólgen adamdy aqymdap jerleu salty bolǵan. Ile óńirinen tabylǵan úisin obalaryna jasalǵan arheologiyalyq zertteu barysynda, obalardyń aǵashtan túrǵyzylatyny anyqtalǵan. YAǵni, jerdi qazǵannan keiin onyń tórt qabyrǵasyna bórene aǵashtardy tizip, túiisken jerin qashap, qiyulastyryp, múrdeni jerlegennen keiin aqymnyń tóbesin eki-úsh qabat qaraǵaimen jauyp, odan keiin biiktetip topyraqpen jauyp qoyu saltqa ainalǵan. Búl tiriniń ólige salǵan jerasty baspanasy. Bala kúnimizde biz ósken ólkedegi adamdar aǵash úiler salyp, sony baspana etetin. Ózimiz de sondai aǵash úide tuyp, sol aǵash úilerde erjettik. Arheologiyalyq qazba júmystarynda tabylǵan zattar sol kezdiń ózinde as beru dástúriniń bolǵandyǵyn aiǵaqtap otyr. Qyzailar jońǵar shapqynshylyǵyna úshyrap, kóship-qonyp júrgende, Ilege qaita kelip, ornyqqannan keiin de ótkenin eske túsirip, bolashaǵyna jol ashatyn úlaǵatty ister istedi. Osy rette Qyzai elinde ótken úlken astar turaly aita ketkendi jón kórdim.
TASTEMIRDIŃ ASY
Tastemir tórt qyzaidyń ishindegi derbisten taraidy. Derbisten Esenberdi, odan Qúttybai, Qúttybaidan Tastemir tuady. Qúttybai qyzai ishinde el qamyn oilaǵan batyr ári bi bolǵan adam. Tastemirdiń asy 1739 jyly Ayagóz ózeniniń boiynda beriledi.
Tastemir 1710 jyly tudy. Sol kúni Qúttybaidyń auylyna qazdauysty Qazybek bi bastaǵan igi-jaqsalar qonaqqa kelgen edi. Sol túni Qúttybaidyń báibishesi Narsha bike bosanyp, úl tuady. Yrymdap onyń atyn Qazybek bige qoyuyn ótinedi. Sonda bi tastai berik bolsyn degen yrymmen Tastemir dep at qoyady. Qúttybai batyr 1721 jyly jortuylda júrgende suyq tiip, qaitys bolady. Osydan bastap Qúttybaidyń tórt úly Bayan, Bógenbai, Sady, Tastemir Narsha sheshesiniń tárbiesinde ósedi. 1726 jyly naiman taipasyn bilep otyrǵan Kúshik han jasaq úiymdastyryp, jauǵa qarsy joryqqa attanady. Narsha sheshemiz búl joryqqa úshinshi úly Tastemirdi attandyrady. «Qúttybai shańyraǵynan Maitaidyń qyzyl shashaqty naizasyn alyp, «Qaptaǵailap!» jauǵa shabatyn úlym» dep Kerei tauynyń bókterinde Tastemirdiń atqaminer toiyn jasaidy. Osy toiǵa jalaiyr naǵashylary Don jylqysy men Jetisu jylqysynyń qany aralasqan túrqy bólek aq jal, jiren bestini Tastemirge mingizedi. Keiin múny el «Tastemirdiń shabdary» atap ketedi. 1927 jyly Tastemir bastaǵan shaǵyn qyzai qoly qalmaqtardyń onshaqty auylyn shauyp, alǵashqy jeńiske qol jetkizedi. «Kúshik han jońǵardy shauyp, jeńiske jetipti» degen jyly habar qazaq rularynyń júregine senim úyalatady. Búǵan kektengen jońǵarlar kúshin toptap Kúshik han bilep otyrǵan elge qyrǵidai tiedi. Biraq Kúshik hannyń útymdy tásilderiniń arqasynda qazaq auyldary kóp shyǵynǵa úshyramaidy.
Esesine, Kúshik hannyń qaramaǵyndaǵy qosynnyń kóbi naimandar bolǵandyqtan tútas qosyn «Qaptaǵailap!» shapqanda jońǵardyń desi qaityp, jeńilisten kóz ashpaidy. Bir joly Kúshik han jońǵardyń qat-qabat qorshauynda qalady. Osy tústa Tastemir bastaǵan qyzaidyń jaujúrek qosyndary qorshaudy búzyp, Kúshik handy qútqaryp áketedi. Osydan bastap Kúshik han qyzai jasaqtaryn iriktep, at-kóligin tolyqtap, shep búzyp saiys salu men qorshauda qalǵandardy qútqaru siyaqty auyr mindetterge jauapty etedi. Búl qosyndy bastap júrgen Tastemirge aǵasy Qosmúhambettiń qyzy Ádismandy atastyrady. Onyń úzyn qara shashy jerge tiip júretindikten qaiyndary «Súlushash» atap ketedi. 1728 jyly jońǵar shapqynshylarynan qysym kórgen qyrǵyzdyń bii Qoqymshor qazaq handarynan kómek súraidy. Naiman, uaqty bilep otyrǵan Kúshik han, Orta júz hany Sámeke jan, Baraq súltandar birneshe myń jasaq jiyp, Kúshik handy qolbasshy etip bekitip, Ystyqkólge attandyrady. Qazaq qosynyn kútip otyrǵan Qoqymshordyń jasaqtary men qazaq batyrlary SHu ózeniniń boiynda kezdesip, qolyn biriktirip, jońǵarlarǵa qarsy attanady. Osy jolǵy úrysta Tastemir erekshe kózge túsedi. Jońǵarǵa qoldy bolyp, úrystan keiin qazaq qosyndarynan pana tilegen qyrǵyz qyzyn Tastemirge tabystaidy. Tastemir ol qyzdy auylyna ákelip aǵasy Bógenbaiǵa atastyrady. 1729 jyly Kúshik han, Baraq súltan, Kishi júzdiń batyrlarynyń shaqyruymen Aral teńiziniń mańyna jinalyp, qazaqqa soqtyǵyp, tynyshtyq bermegen Edil qalmaqtaryna qarsy joryqqa daiyndalady. Eki jaqtyń qosyny Aral teńiziniń batys jaǵynda kezdesedi. Kóshpendilerdiń salty boiynsha aldymen batyrlardyń jekpe-jegine kezek beriledi. Alǵashqy kezekte qalmaqtyń batyry Baiynshúkir men arǵynnyń batyry Qúsbolat jekpe-jekke shyǵady. Biraq Qúsbolat saiysta jaralanyp, shepke kelgende qalmaqtardyń aibyny asyp, aiǵai-súrenge basady. Búl mazaqqa shydamaǵan Tastemir «Aruaqty Qyzai anamnyń aruaǵy qoldai gór» dep ssiynyp alyp, «Qaptaǵailap!» jau batyryna qarsy shapqanda osyǵan deiin kesek túlǵaly qazaq jylqysyn, alyp deneli qazaq batyryn kezdestirmegen Baiynshúkirdiń desi qaita bastaidy. Qaruy men ailasyn teń qoldanǵan Tastemir qalmaq batyr bir spiysta aq naizalap attan qúlatady. Osy joly Edil qalmaqtaryn oisyrata jeńgen qazaqtar elge jeńispen oralady. Sonda Sámeke han: «Qaptaǵai áli tiri eken» dep táńirine syiynǵan desedi.
1730 jyly Sámeke han men Kúshik han Ayagóz boiynda qolyn biriktirip, jońǵarlarǵa qarsy joryqqa attanady. Búl joryqta da kóp oljaǵa kenelgen qazaq batyrlary auylyna abyroimen oralady. Sol kúni Adisman bosanyp, úl tabady. Arǵyn Qúsbolat batyr: «Biz úrkin-qorqynda júrip, elimiz azyp-tozdy. Endigiler beibit kúnniń qyzyǵyn kórip, bai-baqytty ótsin» degen nietpen sábidiń atyn Baiqazaq dep qoyady. 1735 jyly jońǵarlar Balqash kóliniń ońtústiń shyǵysyn basyp alyp, sol mańdaǵy qazaq auyldaryna qyrǵidai tiedi. Osyǵan orai Kúshik han men Kishi júzdiń hany Ábilhaiyr jibergen jasaqtar birigip, jońǵarǵa qarsy attanady. Osy jolǵy úrysta Tastemir jońǵardyń áigili Erenjap batyrymen jekpe-jekke shyǵyp, ony jer jastandyrady.
1738 jyly Kishi júz hany Ábilhaiyr, Orta júz hany Sámeke Reseimen eldesedi de, Kúshik han bas tartady. Osydan keiin Kúshik han Ayagóz mańyna kelip, jasaqtaryn tolyqtyryp úisin, qańly, qypshaq jerlerin qaitaryp alu joryǵyna attanady. Kúshik han jasaǵy Jońǵar Alatauynan asyp, Sairam kóliniń mańyndaǵy Ortaqsary degen jerge jetkende jońǵar qosyndarymen betpe-bet keledi. Kúshik han Ortaqsarynyń bir betkeiine Tastemir qosynyn, endi bir betine Mamai basqarǵan qosyndy ornalastyryp, qorshai shabuyl jasaidy. Jońǵar jasaqtary qazaqtardyń qosynyn sadaqshylarmen qarsy alady. Biraz shyǵynǵa úshyraǵan Kúshik jasaǵy Ortaqsary saiyn órlei qashty. Jońǵar jasaqtary qazaqtar qashty dep oilap, qua soqqylaidy. Jońǵar jasaqtary sai ishine tolyq kirip bolǵan kezde Kúshik qosyny qaita qaiyrylyp, tabandap soǵys salady. Osy kezde Tastemir men Mamai qosyndary eki búiirden tiisip, jaudy sai ishine dym shyqpastai qorshap alady. Jasaǵynyń úshten ekisinen aiyrylǵan jońǵarlar az jasaqpen qorshaudy ázer búzyp shyǵady. Osy jeńiste qazaqtar mol oljaǵa keneledi. Kúshik han qolǵa túsken tútqyndar men mal-múlikti auylǵa jetkizudi Tastemirge júkteidi. SHildeniń shilińgir ystyǵynda jau joiyldy degen oimen sauyttaryn sheship, oljalaryn artynyp-tartynyp kele jatqan kóptiń beiǵamdyǵynan paidalanǵan kezinde Tastemirdiń qolynan qaza bolǵan Erenjaptyń inisi Aranjap baspalap kelip, zaharmen ulanǵan jebemen Tastemirdi atyp ketedi. Attan qúlap bara jatqan Tastemir batyrdy Yrysbai batyr súiep qalady da Izbasar, Jalańtós, Taimas batyrlar Aranjapty qolǵa túsirip, shuasau bes baitaldyń qúiryǵyna bailap, parsha-parshasyn shyǵarady.
Tastemirdiń jaralanǵany Kúshik hanǵa jetkende qatty qaiǵyrǵan han qol astyndaǵy barlyq emshilerin Tastemirdi emdeuge attandyrady. Biraq jebeniń uy denege jaiylyp ketkendikten em qonbai, Tastemir 28 jasynda qapyda qaitys bolady. Kún ystyq bolǵandyqtan súiekti alyp júruge múmkin bolmai, Sairam kóliniń Ile jaǵyndaǵy biik kezeńine jerleidi. Búl qaraly habar tútas Orta júzdi kúńirentip jiberdi. Batyrdyń tuystary bolatyn qyzai jigitteri tútas tayaq ústap, qyzdary men kelinderi joqtau aityp, Ayagóz mańyn kúizeltedi. Qyzaidyń atqaminerleri qatar-qatar úi tigip, kóńil aita kelgenderdi qarsy alady. Qaraly jiynǵa Túrkistan qalasynan Qazaqtyń hany Ábilmámbet, han múrageri Abylai súltan, Úly júzdiń hany Jolbarys, Tóle bi, Saraishyq qalasynan Kishi júz hany Ábilhaiyr, Núraly, Eráli súltandar, Aral, Kaspii jaǵalauynan Batyr súltan, Bashqúrt jerinen Orta júz hany Sámeke, Sibirdegi Kúshik han tóńiregindegi súltandar tegis keledi. Batyrdyń qanaty atanǵan shybar atqa qara jauyp, sauyt-saimanyn bókterip, túldap, úiiniń oń bosaǵasyna qara tu ilip, qaranarǵa qara kilem jauyp shóktirip tastady. Qyryq kún batyrdyń úiinen adam ayaǵy úzilmeidi. Kelesi jyly, Tastemirdiń asyna úsh júzdiń han-súltandary, igi-jaqsylary men batyr-baǵlandary tegis keledi. As Ayagóz ózeniniń boiynda ótedi.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











