ەجەلگى عۇندار مەن ساقتار داۋىرىنەن تامىر تارتىپ كەلە جاتقان سايىن دالاداعى ءبىر يگى ءداستۇر – دۇنيەدەن وتكەندەردى ەسكە الىپ، اس بەرۋ بولعان. يسلامدى قابىلداعان تۇركى جۇرتىندا بۇل ءۇردىس ارۋاقتارعا ارناپ اس بەرىپ قانا قويماي، قۇران وقىپ، ساۋابىن ولىلەرگە باعىشتاۋمەن تولىقتى. كوشپەلى دالالىقتار ەرەكشە قاستەرلەگەن مازار مادەنيەتى مەن زيارات ادەبى دە يسلام ءدىنى مەن ۇلتتىق داستۇرلەر ۇندەستىگىنىڭ كورىنىسى. ءدىن مەن ءداستۇر ۇندەسكەندە ءدىن داميدى، ءداستۇر باييدى، ال ۇلت ءدىننىڭ رۋحىن سەزىنىپ، قۇندىلىق رەتىندە قابىلدايدى.
قازاقتىڭ داستۇرىندە ولىگە قۇران باعىشتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنى بەلگىلى. بۇل ءبىر جاعىنان ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ءوزارا ورتاق وي-نيەتكە توعىسقانىن كورسەتەدى. قازاقى ورتادا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا قىرشىن كەتكەن جاسقا جانە پايعامبار جاسىنا تولماي دۇنيەدەن وزعاندارعا اس بەرۋ بولماعان، تەك جىلىن عانا وتكىزگەن. قاراپايىم ادامدار كىشكەنە اس بەرۋ وتكىزەدى جانە ول ءبىر-اق كۇننىڭ ىشىندە اتقارىلادى.
قازاقتىڭ جورا-جورالعىسى بويىنشا اس بەرۋ راسىمىنە ەلدىڭ ءار اۋماعىنان ەسىمى بەلگىلى اقساقالدار، باتىرلار، اقىندار، پالۋاندار، ءانشى-جىرشىلار، كوكپارشىلار، مەرگەندەر ارناۋلى جىبەرگەن ادامدار ارقىلى شاقىرتىلعان. اس بەرۋ دəۋلەتتى ادامداردىڭ، ۇيىمشىل ەلدىڭ عانا قولىنان كەلگەن. ابىلاي حاننىڭ اسى، قۇنانبايدىڭ əكەسى وسكەنبايدىڭ اسى، قانجىعالى شاۋىپكەل باتىردىڭ اسى، كەرەي ساعىنايدىڭ اسى، دۋلات سىپاتاي باتىردىڭ اسى بۇكىل ەلگە ءمəلىم بولىپ، اڭىزعا اينالعان توي بولدى. دەگەنمەن، اس بەرۋ كوپشىلىكپەن بىرگە اتقارىلار شارا بولعاندىقتان، تەك ءبىر əۋلەتكە نەمەسە ءبىر رۋعا عانا سالماق تۇسىرىلمەگەن. شاقىرىلعاندار دا ارۋاققا ارناعان سويىس مالدارىن جəنە قىمىز تولى سابالارىن وزدەرىمەن بىرگە الا كەلگەن. سونىسىمەن دە اس بەرۋ ءۇردىسى ەل بىرلىگىنىڭ نىعايۋىندا ايرىقشا ءرول اتقارعان ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى بولدى.
بۇل جەردە مىنا نارسەنى دە ەسكەرگەن ءجون. ارۋاق الدىنداعى قارىزىن وتەپ، جان-دۇنيەسى تىنىشتىق تابۋى، ار الدىندا تازا بولۋى – تىرىلەر ءۇشىن ۇلكەن ساباق. ولىگە باعىشتاپ قۇران وقىتىپ، ساداقا بەرۋدىڭ، مارقۇمنىڭ ىزگىلىگىن سۇيىنىشپەن، كەم-كەتىسىن وكىنىشپەن ەسكە الىپ، سوڭىندا قالعاندارعا قايىرىم-كومەك جاساۋدىڭ استارىندا ۇلكەن ماعىنا جاتىر. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى دە توپىراقتى ولىمدە باس قوسۋ قازاقى بولمىسقا ءتان قۇندىلىقتاردى كوبىرەك جاڭعىرتىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋ ءلازىم.
قىزايلار مەكەندەگەن سوناۋ ەرامىزدان بۇرىنعى جىلدارداعى ءۇيسىن پاتشالىعى ءداۋىرىنىڭ وزىندە ولگەن ادامدى اقىمداپ جەرلەۋ سالتى بولعان. ىلە وڭىرىنەن تابىلعان ءۇيسىن وبالارىنا جاسالعان ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ بارىسىندا، وبالاردىڭ اعاشتان تۇرعىزىلاتىنى انىقتالعان. ياعني، جەردى قازعاننان كەيىن ونىڭ ءتورت قابىرعاسىنا بورەنە اعاشتاردى ءتىزىپ، تۇيىسكەن جەرىن قاشاپ، قيۋلاستىرىپ، مۇردەنى جەرلەگەننەن كەيىن اقىمنىڭ توبەسىن ەكى-ءۇش قابات قاراعايمەن جاۋىپ، ودان كەيىن بيىكتەتىپ توپىراقپەن جاۋىپ قويۋ سالتقا اينالعان. بۇل ءتىرىنىڭ ولىگە سالعان جەراستى باسپاناسى. بالا كۇنىمىزدە ءبىز وسكەن ولكەدەگى ادامدار اعاش ۇيلەر سالىپ، سونى باسپانا ەتەتىن. ءوزىمىز دە سونداي اعاش ۇيدە تۋىپ، سول اعاش ۇيلەردە ەرجەتتىك. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان زاتتار سول كەزدىڭ وزىندە اس بەرۋ ءداستۇرىنىڭ بولعاندىعىن ايعاقتاپ وتىر. قىزايلار جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراپ، كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە، ىلەگە قايتا كەلىپ، ورنىققاننان كەيىن دە وتكەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ، بولاشاعىنا جول اشاتىن ۇلاعاتتى ىستەر ىستەدى. وسى رەتتە قىزاي ەلىندە وتكەن ۇلكەن استار تۋرالى ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم.
تاستەمىردىڭ اسى
تاستەمىر ءتورت قىزايدىڭ ىشىندەگى دەربىستەن تارايدى. دەربىستەن ەسەنبەردى، ودان قۇتتىباي، قۇتتىبايدان تاستەمىر تۋادى. قۇتتىباي قىزاي ىشىندە ەل قامىن ويلاعان باتىر ءارى بي بولعان ادام. تاستەمىردىڭ اسى 1739 جىلى اياگوز وزەنىنىڭ بويىندا بەرىلەدى.
تاستەمىر 1710 جىلى تۋدى. سول كۇنى قۇتتىبايدىڭ اۋىلىنا قازداۋىستى قازىبەك بي باستاعان يگى-جاقسالار قوناققا كەلگەن ەدى. سول ءتۇنى قۇتتىبايدىڭ بايبىشەسى نارشا بيكە بوسانىپ، ۇل تۋادى. ىرىمداپ ونىڭ اتىن قازىبەك بيگە قويۋىن وتىنەدى. سوندا بي تاستاي بەرىك بولسىن دەگەن ىرىممەن تاستەمىر دەپ ات قويادى. قۇتتىباي باتىر 1721 جىلى جورتۋىلدا جۇرگەندە سۋىق ءتيىپ، قايتىس بولادى. وسىدان باستاپ قۇتتىبايدىڭ ءتورت ۇلى بايان، بوگەنباي، سادى، تاستەمىر نارشا شەشەسىنىڭ تاربيەسىندە وسەدى. 1726 جىلى نايمان تايپاسىن بيلەپ وتىرعان كۇشىك حان جاساق ۇيىمداستىرىپ، جاۋعا قارسى جورىققا اتتانادى. نارشا شەشەمىز بۇل جورىققا ءۇشىنشى ۇلى تاستەمىردى اتتاندىرادى. «قۇتتىباي شاڭىراعىنان مايتايدىڭ قىزىل شاشاقتى نايزاسىن الىپ، «قاپتاعايلاپ!» جاۋعا شاباتىن ۇلىم» دەپ كەرەي تاۋىنىڭ بوكتەرىندە تاستەمىردىڭ اتقامىنەر تويىن جاسايدى. وسى تويعا جالايىر ناعاشىلارى دون جىلقىسى مەن جەتىسۋ جىلقىسىنىڭ قانى ارالاسقان تۇرقى بولەك اق جال، جيرەن بەستىنى تاستەمىرگە مىنگىزەدى. كەيىن مۇنى ەل «تاستەمىردىڭ شابدارى» اتاپ كەتەدى. 1927 جىلى تاستەمىر باستاعان شاعىن قىزاي قولى قالماقتاردىڭ ونشاقتى اۋىلىن شاۋىپ، العاشقى جەڭىسكە قول جەتكىزەدى. «كۇشىك حان جوڭعاردى شاۋىپ، جەڭىسكە جەتىپتى» دەگەن جىلى حابار قازاق رۋلارىنىڭ جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتادى. بۇعان كەكتەنگەن جوڭعارلار كۇشىن توپتاپ كۇشىك حان بيلەپ وتىرعان ەلگە قىرعيداي تيەدى. بىراق كۇشىك حاننىڭ ۇتىمدى تاسىلدەرىنىڭ ارقاسىندا قازاق اۋىلدارى كوپ شىعىنعا ۇشىرامايدى.
ەسەسىنە، كۇشىك حاننىڭ قاراماعىنداعى قوسىننىڭ كوبى نايماندار بولعاندىقتان تۇتاس قوسىن «قاپتاعايلاپ!» شاپقاندا جوڭعاردىڭ دەسى قايتىپ، جەڭىلىستەن كوز اشپايدى. ءبىر جولى كۇشىك حان جوڭعاردىڭ قات-قابات قورشاۋىندا قالادى. وسى تۇستا تاستەمىر باستاعان قىزايدىڭ جاۋجۇرەك قوسىندارى قورشاۋدى بۇزىپ، كۇشىك حاندى قۇتقارىپ اكەتەدى. وسىدان باستاپ كۇشىك حان قىزاي جاساقتارىن ىرىكتەپ، ات-كولىگىن تولىقتاپ، شەپ بۇزىپ سايىس سالۋ مەن قورشاۋدا قالعانداردى قۇتقارۋ سياقتى اۋىر مىندەتتەرگە جاۋاپتى ەتەدى. بۇل قوسىندى باستاپ جۇرگەن تاستەمىرگە اعاسى قوسمۇحامبەتتىڭ قىزى ءاديسماندى اتاستىرادى. ونىڭ ۇزىن قارا شاشى جەرگە ءتيىپ جۇرەتىندىكتەن قايىندارى «سۇلۋشاش» اتاپ كەتەدى. 1728 جىلى جوڭعار شاپقىنشىلارىنان قىسىم كورگەن قىرعىزدىڭ ءبيى قوقىمشور قازاق حاندارىنان كومەك سۇرايدى. نايمان، ۋاقتى بيلەپ وتىرعان كۇشىك حان، ورتا ءجۇز حانى سامەكە جان، باراق سۇلتاندار بىرنەشە مىڭ جاساق جيىپ، كۇشىك حاندى قولباسشى ەتىپ بەكىتىپ، ىستىقكولگە اتتاندىرادى. قازاق قوسىنىن كۇتىپ وتىرعان قوقىمشوردىڭ جاساقتارى مەن قازاق باتىرلارى شۋ وزەنىنىڭ بويىندا كەزدەسىپ، قولىن بىرىكتىرىپ، جوڭعارلارعا قارسى اتتانادى. وسى جولعى ۇرىستا تاستەمىر ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. جوڭعارعا قولدى بولىپ، ۇرىستان كەيىن قازاق قوسىندارىنان پانا تىلەگەن قىرعىز قىزىن تاستەمىرگە تابىستايدى. تاستەمىر ول قىزدى اۋىلىنا اكەلىپ اعاسى بوگەنبايعا اتاستىرادى. 1729 جىلى كۇشىك حان، باراق سۇلتان، كىشى ءجۇزدىڭ باتىرلارىنىڭ شاقىرۋىمەن ارال تەڭىزىنىڭ ماڭىنا جينالىپ، قازاققا سوقتىعىپ، تىنىشتىق بەرمەگەن ەدىل قالماقتارىنا قارسى جورىققا دايىندالادى. ەكى جاقتىڭ قوسىنى ارال تەڭىزىنىڭ باتىس جاعىندا كەزدەسەدى. كوشپەندىلەردىڭ سالتى بويىنشا الدىمەن باتىرلاردىڭ جەكپە-جەگىنە كەزەك بەرىلەدى. العاشقى كەزەكتە قالماقتىڭ باتىرى بايىنشۇكىر مەن ارعىننىڭ باتىرى قۇسبولات جەكپە-جەككە شىعادى. بىراق قۇسبولات سايىستا جارالانىپ، شەپكە كەلگەندە قالماقتاردىڭ ايبىنى اسىپ، ايعاي-سۇرەنگە باسادى. بۇل مازاققا شىداماعان تاستەمىر «ارۋاقتى قىزاي انامنىڭ ارۋاعى قولداي گور» دەپ سسيىنىپ الىپ، «قاپتاعايلاپ!» جاۋ باتىرىنا قارسى شاپقاندا وسىعان دەيىن كەسەك تۇلعالى قازاق جىلقىسىن، الىپ دەنەلى قازاق باتىرىن كەزدەستىرمەگەن بايىنشۇكىردىڭ دەسى قايتا باستايدى. قارۋى مەن ايلاسىن تەڭ قولدانعان تاستەمىر قالماق باتىر ءبىر سپيىستا اق نايزالاپ اتتان قۇلاتادى. وسى جولى ەدىل قالماقتارىن ويسىراتا جەڭگەن قازاقتار ەلگە جەڭىسپەن ورالادى. سوندا سامەكە حان: «قاپتاعاي ءالى ءتىرى ەكەن» دەپ تاڭىرىنە سىيىنعان دەسەدى.
1730 جىلى سامەكە حان مەن كۇشىك حان اياگوز بويىندا قولىن بىرىكتىرىپ، جوڭعارلارعا قارسى جورىققا اتتانادى. بۇل جورىقتا دا كوپ ولجاعا كەنەلگەن قازاق باتىرلارى اۋىلىنا ابىرويمەن ورالادى. سول كۇنى اديسمان بوسانىپ، ۇل تابادى. ارعىن قۇسبولات باتىر: «ءبىز ۇركىن-قورقىندا ءجۇرىپ، ەلىمىز ازىپ-توزدى. ەندىگىلەر بەيبىت كۇننىڭ قىزىعىن كورىپ، باي-باقىتتى ءوتسىن» دەگەن نيەتپەن ءسابيدىڭ اتىن بايقازاق دەپ قويادى. 1735 جىلى جوڭعارلار بالقاش كولىنىڭ ءوڭتۇستىڭ شىعىسىن باسىپ الىپ، سول ماڭداعى قازاق اۋىلدارىنا قىرعيداي تيەدى. وسىعان وراي كۇشىك حان مەن كىشى ءجۇزدىڭ حانى ءابىلحايىر جىبەرگەن جاساقتار بىرىگىپ، جوڭعارعا قارسى اتتانادى. وسى جولعى ۇرىستا تاستەمىر جوڭعاردىڭ ايگىلى ەرەنجاپ باتىرىمەن جەكپە-جەككە شىعىپ، ونى جەر جاستاندىرادى.
1738 جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىلحايىر، ورتا ءجۇز حانى سامەكە رەسەيمەن ەلدەسەدى دە، كۇشىك حان باس تارتادى. وسىدان كەيىن كۇشىك حان اياگوز ماڭىنا كەلىپ، جاساقتارىن تولىقتىرىپ ءۇيسىن، قاڭلى، قىپشاق جەرلەرىن قايتارىپ الۋ جورىعىنا اتتانادى. كۇشىك حان جاساعى جوڭعار الاتاۋىنان اسىپ، سايرام كولىنىڭ ماڭىنداعى ورتاقسارى دەگەن جەرگە جەتكەندە جوڭعار قوسىندارىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. كۇشىك حان ورتاقسارىنىڭ ءبىر بەتكەيىنە تاستەمىر قوسىنىن، ەندى ءبىر بەتىنە ماماي باسقارعان قوسىندى ورنالاستىرىپ، قورشاي شابۋىل جاسايدى. جوڭعار جاساقتارى قازاقتاردىڭ قوسىنىن ساداقشىلارمەن قارسى الادى. ءبىراز شىعىنعا ۇشىراعان كۇشىك جاساعى ورتاقسارى سايىن ورلەي قاشتى. جوڭعار جاساقتارى قازاقتار قاشتى دەپ ويلاپ، قۋا سوققىلايدى. جوڭعار جاساقتارى ساي ىشىنە تولىق كىرىپ بولعان كەزدە كۇشىك قوسىنى قايتا قايىرىلىپ، تابانداپ سوعىس سالادى. وسى كەزدە تاستەمىر مەن ماماي قوسىندارى ەكى بۇيىردەن ءتيىسىپ، جاۋدى ساي ىشىنە دىم شىقپاستاي قورشاپ الادى. جاساعىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن ايىرىلعان جوڭعارلار از جاساقپەن قورشاۋدى ازەر بۇزىپ شىعادى. وسى جەڭىستە قازاقتار مول ولجاعا كەنەلەدى. كۇشىك حان قولعا تۇسكەن تۇتقىندار مەن مال-مۇلىكتى اۋىلعا جەتكىزۋدى تاستەمىرگە جۇكتەيدى. شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا جاۋ جويىلدى دەگەن ويمەن ساۋىتتارىن شەشىپ، ولجالارىن ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلە جاتقان كوپتىڭ بەيعامدىعىنان پايدالانعان كەزىندە تاستەمىردىڭ قولىنان قازا بولعان ەرەنجاپتىڭ ءىنىسى ارانجاپ باسپالاپ كەلىپ، زاھارمەن ۋلانعان جەبەمەن تاستەمىردى اتىپ كەتەدى. اتتان قۇلاپ بارا جاتقان تاستەمىر باتىردى ىرىسباي باتىر سۇيەپ قالادى دا ءىزباسار، ءجالاڭتوس، تايماس باتىرلار ارانجاپتى قولعا ءتۇسىرىپ، شۋاساۋ بەس بايتالدىڭ قۇيرىعىنا بايلاپ، پارشا-پارشاسىن شىعارادى.
تاستەمىردىڭ جارالانعانى كۇشىك حانعا جەتكەندە قاتتى قايعىرعان حان قول استىنداعى بارلىق ەمشىلەرىن تاستەمىردى ەمدەۋگە اتتاندىرادى. بىراق جەبەنىڭ ۋى دەنەگە جايىلىپ كەتكەندىكتەن ەم قونباي، تاستەمىر 28 جاسىندا قاپىدا قايتىس بولادى. كۇن ىستىق بولعاندىقتان سۇيەكتى الىپ جۇرۋگە مۇمكىن بولماي، سايرام كولىنىڭ ىلە جاعىنداعى بيىك كەزەڭىنە جەرلەيدى. بۇل قارالى حابار تۇتاس ورتا ءجۇزدى كۇڭىرەنتىپ جىبەردى. باتىردىڭ تۋىستارى بولاتىن قىزاي جىگىتتەرى تۇتاس تاياق ۇستاپ، قىزدارى مەن كەلىندەرى جوقتاۋ ايتىپ، اياگوز ماڭىن كۇيزەلتەدى. قىزايدىڭ اتقامىنەرلەرى قاتار-قاتار ءۇي تىگىپ، كوڭىل ايتا كەلگەندەردى قارسى الادى. قارالى جيىنعا تۇركىستان قالاسىنان قازاقتىڭ حانى ابىلمامبەت، حان مۇراگەرى ابىلاي سۇلتان، ۇلى ءجۇزدىڭ حانى جولبارىس، تولە بي، سارايشىق قالاسىنان كىشى ءجۇز حانى ءابىلحايىر، نۇرالى، ەرالى سۇلتاندار، ارال، كاسپيي جاعالاۋىنان باتىر سۇلتان، باشقۇرت جەرىنەن ورتا ءجۇز حانى سامەكە، سىبىردەگى كۇشىك حان توڭىرەگىندەگى سۇلتاندار تەگىس كەلەدى. باتىردىڭ قاناتى اتانعان شىبار اتقا قارا جاۋىپ، ساۋىت-سايمانىن بوكتەرىپ، تۇلداپ، ءۇيىنىڭ وڭ بوساعاسىنا قارا تۋ ءىلىپ، قارانارعا قارا كىلەم جاۋىپ شوكتىرىپ تاستادى. قىرىق كۇن باتىردىڭ ۇيىنەن ادام اياعى ۇزىلمەيدى. كەلەسى جىلى، تاستەمىردىڭ اسىنا ءۇش ءجۇزدىڭ حان-سۇلتاندارى، يگى-جاقسىلارى مەن باتىر-باعلاندارى تەگىس كەلەدى. اس اياگوز وزەنىنىڭ
بويىندا وتەدى.
دەرەككوز: تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-ت.)، ISBN 978-601-7865-36-8 1-توم .– 287 ب.، سۋرەتتى .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











