SHideniń ainalasynda birtalai úzeńgi joldas serikteri, batyrlary, aqylshylary men sheshender bolǵan. Batyrlardyń qatarynda ataqty Búǵybai, Qyryqbai, Tiyndar bolsa, SHideniń bes shesheni atanǵan Qúlshyǵashtan Meshpet, Orazaidan Jobalai, Kórpeshten Igibai, Igisat, Qasqaqtardy atauǵa bolady. Batyrlardyń erlikteri kóbinshe SHidemen qatysty aitylady. Qyryqbai Torǵai ishinde Segiz Amanbaidyń úlkeni Tóbettiń tórtinshi úly Saǵittyń balasy. Al Búǵybai SHideniń bauyry, Súttibai auylynan Sársembiniń balasy. Sársembi Qarakerei Qarakesek batyrdyń qyzyn alyp, odan Búǵybai tuady. Naǵashysy Qarakesek Búǵybaidy bala qylyp alyp, sol kisiniń qolynda ósedi. Ol bala jasynan alyp kúshtiń iesi bolyp, beldeskenin shetinen dyǵyp otyrǵan baluan bolyp ósedi. 16 jas kezinde bir arysta ózimen teńdes baluandardyń bárimen beldesip, bárin jyǵady. Sonda aralarynan bireui: «Sińbe, neme, nemeneńe qútyrasyń», – dep qalady. Osy sózdi estigen Búǵybai naǵashy apasyna kelip, istiń mán-jaiyn súraidy.
Sonda sheshesi:
– Qyzdan tuǵan jiensiń. Asyqty jilik ústatyp, bauyryma saldyp alǵanmyn. Qyzai degen elik bar, SHide batyrdyń tuysqanysyń, – deidi.
Búǵybai osydan keiin óz elin tauyp aluǵa qamdanyp, úlkenderdiń aldynan ótedi. Auyl aqsaqaldary jiyldyp, oǵan batasyn berip attandyrady.
Qos atpen jolǵa shyqqan Búǵybaidy jolda úiyqtap jatqan jerinde tonaushylar at-kóligi men qaru-jaraǵyn, kiim-keshegin úrlap, jayau qalady. Kúndiz bekinip, túnde jol júrgen Búǵybai jolshybai kezikken bir auyldyń shetki qonǵan úige tún ishinde úrlanyp kirip, keregede iluli túrǵan jigit kiimin, sóreden azyq-túlik alyp, kermede bailauly túrǵan qos attyń birin erttep minip jolǵa túsedi.
Dál sol kúni jigitterimen jotuylǵa shyqqan SHide batyr Qoitas degen jerde qonyp jatyp, tús kóredi.
Táńerteń joldastaryna:
Túnde túsime Búǵybai kiripti bizdi izdep kele jatqan shyǵar. Aldynan shyǵaiyq, – dep suyt attanady.
Aitqandai, tús aua kóz kórim jerden salt adam kórinedi. Jaqyndap kelip tanysqanda Búǵybai bolyp shyǵady.
Qataryna Búǵybai qosylǵannan keiin SHideniń kúshi tipten arta túsedi. Búybai keiin SHideniń Búratalanyń qystaulyq jerin aluǵa úlken erlik kórsetedi. Keiin Búrqan shoqy, Tosquyr degen jerler Baǵybai qystauy atanady. SHiden, Qyryqbai, Búǵybai qatar júrgende eshkim olarǵa batynyp tise almaidy eken. Osydan keiin el arasynda «SHideniń sengeni Búǵybai, Búǵybaidyń sengeni bir qúdai» degen sóz tarap, keiin qyzailar arasynda batyrlyq pen senimdilikti beineleitin qanatty sózge ainalyp ketken.
«Zamanyń jaqsy bolsa, jerdiń astynan ústi jaqsy,
Zamanyń jaman bolsa, ústinen asty jaqsy».
Búl Dárubai Súrtiúlynan (1870-1939) taraǵan támsil sóz. Atasy Qoigeldi, ákesi Súrti sol tústa el qúrmetine bólengen adamdar. SHeshesi Aigerim qarakerei mambet ruynyń qyzy. Bala jasynan zerdeli, zerek bolǵan aǵasy SHerinjaptyń qaiyn atasy Qara Ait batyr sibirge jer audarylyp, keiin aqtalyp Semeide túrǵan kezinde Abai Qúnanbaevpen kezdeskeni turaly áńgimelerin kóp estip, qyzailar arasynda Abaidy alǵash tanyǵan adam retinde tarihqa qaldy. Dárubai 1938-1939 jyldary qanisher SHyńshysaidyń qaqpanynan qashyp, el kezip, jasynyp júrgen kezde shyǵarǵan támsiz sózi eken. Onyń elmen qoshtasarda aitqan:
Qarajondai jer qaida,
Qojanazardai el qaida.
Endi kóremiz be, kórmeimiz be, qosh endi,
Aiyrylǵan jerim osy endi, – degen sózi de el arasyna keń taraǵan.
Jerdi kórseń Naratqa(1) bar,
Ozatty kórseń Manapqa(2) bar,
Báigeni kórseń keri atqa(3) bar.
- Narat – Kúnes audanynyń basyndaǵy topyraǵy qúnarly, shóbi shúigin, suy túnyq, tabiǵaty tamasha jer.
- Manap Ahmetsheúly (1909-1985) SHińjiyańda túńǵysh ret Ylaistai mal kooperatsiyasyn qúrǵan adam.
- Keri at – Narattan shyqqan. 1959 jyly Qytaida ótken birinshi retki at báigesinde bas júldeni ielengen at.
Derekkóz: Tarih talǵarynda [Mátin] : (Tarihi zertteuler, esse, maqalalar) / A. Omaraqyn- Taldyqorǵan : [b. j.] , 2022.– 500 dana . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-t.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-tom .– 287 b., suretti .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…











