Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Андас Омарақын ізімен

Қызайлар арасында кең таралған қанатты сөздер

Шіденің сенгені Бұғыбай, Бұғыбайдың сенгені бір құда

admin
2026/08/31
Андас Омарақын ізімен
0
Қызайлар арасында кең таралған қанатты сөздер

Басы

Шіденің айналасында бірталай үзеңгі жолдас серіктері, батырлары, ақылшылары мен шешендер болған. Батырлардың қатарында атақты Бұғыбай, Қырықбай, Тиындар болса, Шіденің бес шешені атанған Құлшығаштан Мешпет, Оразайдан Жобалай, Көрпештен Игібай, Игісат, Қасқақтарды атауға болады. Батырлардың ерліктері көбінше Шідемен қатысты айтылады. Қырықбай Торғай ішінде Сегіз Аманбайдың үлкені Төбеттің төртінші ұлы Сағиттың баласы. Ал Бұғыбай Шіденің бауыры, Сүттібай ауылынан Сәрсембінің баласы. Сәрсембі Қаракерей Қаракесек батырдың қызын алып, одан Бұғыбай туады. Нағашысы Қаракесек Бұғыбайды бала қылып алып, сол кісінің қолында өседі. Ол бала жасынан алып күштің иесі болып, белдескенін шетінен дығып отырған балуан болып өседі. 16 жас кезінде бір арыста өзімен теңдес балуандардың бәрімен белдесіп, бәрін жығады. Сонда араларынан біреуі: «Сіңбе, неме, неменеңе құтырасың», – деп қалады. Осы сөзді естіген Бұғыбай нағашы апасына келіп, істің мән-жайын сұрайды.

Сонда шешесі:

– Қыздан туған жиенсің. Асықты жілік ұстатып, бауырыма салдып алғанмын. Қызай деген елік бар, Шіде батырдың туысқанысың, – дейді.

Бұғыбай осыдан кейін өз елін тауып алуға қамданып, үлкендердің алдынан өтеді. Ауыл ақсақалдары жиылдып, оған батасын беріп аттандырады.

Қос атпен жолға шыққан Бұғыбайды жолда ұйықтап жатқан жерінде тонаушылар ат-көлігі мен қару-жарағын, киім-кешегін ұрлап, жаяу қалады. Күндіз бекініп, түнде жол жүрген Бұғыбай жолшыбай кезіккен бір ауылдың шеткі қонған үйге түн ішінде ұрланып кіріп, керегеде ілулі тұрған жігіт киімін, сөреден азық-түлік алып, кермеде байлаулы тұрған қос аттың бірін ерттеп мініп жолға түседі.

Дәл сол күні жігіттерімен жотуылға шыққан Шіде батыр Қойтас деген жерде қонып жатып, түс көреді.

Тәңертең жолдастарына:

Түнде түсіме Бұғыбай кіріпті бізді іздеп келе жатқан шығар. Алдынан шығайық, – деп суыт аттанады.

Айтқандай, түс ауа көз көрім жерден салт адам көрінеді. Жақындап келіп танысқанда Бұғыбай болып шығады.

Қатарына Бұғыбай қосылғаннан кейін Шіденің күші тіптен арта түседі. Бұыбай кейін Шіденің Бұраталаның қыстаулық жерін алуға үлкен ерлік көрсетеді. Кейін Бұрқан шоқы, Тосқуыр деген жерлер Бағыбай қыстауы атанады. Шіден, Қырықбай, Бұғыбай қатар жүргенде ешкім оларға батынып тисе алмайды екен. Осыдан кейін ел арасында  «Шіденің сенгені Бұғыбай, Бұғыбайдың сенгені бір құдай» деген сөз тарап, кейін қызайлар арасында батырлық пен сенімділікті бейнелейтін қанатты сөзге айналып кеткен.

«Заманың жақсы болса, жердің астынан үсті жақсы,

Заманың жаман болса, үстінен асты жақсы».

Бұл Дәрубай Сүртіұлынан (1870-1939) тараған тәмсіл сөз. Атасы Қойгелді, әкесі Сүрті сол тұста ел құрметіне бөленген адамдар. Шешесі Айгерім қаракерей мамбет руының қызы. Бала жасынан зерделі, зерек болған ағасы Шерінжаптың қайын атасы Қара Айт батыр сібірге жер аударылып, кейін ақталып Семейде тұрған кезінде Абай Құнанбаевпен кездескені туралы әңгімелерін көп естіп, қызайлар арасында Абайды алғаш таныған адам ретінде тарихқа қалды. Дәрубай 1938-1939 жылдары қанішер Шыңшысайдың қақпанынан қашып, ел кезіп, жасынып жүрген кезде шығарған тәмсіз сөзі екен. Оның елмен қоштасарда айтқан:

Қаражондай жер қайда,

Қожаназардай ел қайда.

Енді көреміз бе, көрмейміз бе, қош енді,

Айырылған жерім осы енді, – деген сөзі де ел арасына кең тараған.

 

Жерді көрсең Наратқа(1) бар,

Озатты көрсең Манапқа(2) бар,

Бәйгені көрсең кері атқа(3) бар.

 

  1. Нарат – Күнес ауданының басындағы топырағы құнарлы, шөбі шүйгін, суы тұнық, табиғаты тамаша жер.
  2. Манап Ахметшеұлы (1909-1985) Шиңжияңда тұңғыш рет Ылайстай мал кооперациясын құрған адам.
  3. Кері ат – Нараттан шыққан. 1959 жылы Қытайда өткен бірінші реткі ат бәйгесінде бас жүлдені иеленген ат.

Дереккөз: Тарих талғарында [Мәтін] : (Тарихи зерттеулер, эссе, мақалалар) / А. Омарақын- Талдықорған : [б. ж.] , 2022.– 500 дана . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-т.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-том .– 287 б., суретті .    

https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755

“Q-Andas” ақпараттық агенттігі

Жалғасы бар…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Қаралым 90
Қышқыш қалай жасалған?
Андас Омарақын ізімен

Қышқыш қалай жасалған?

August 31, 2026
Адамның пайда болуы
Андас Омарақын ізімен

Адамның пайда болуы

August 31, 2026
Күн және жұлдыздар
Андас Омарақын ізімен

Күн және жұлдыздар

August 31, 2026
كۇن مەن جەر
Андас Омарақын ізімен

Күн мен жер

August 31, 2026
Аспанның биіктеуі
Андас Омарақын ізімен

Аспанның биіктеуі

August 31, 2026
Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)
Андас Омарақын ізімен

Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz