SHyǵys Túrkistanda túratyn qazaqtar arasynda 1959 jyldyń 13 tamyzynda keńes eliniń azamaty bolyp tabylatyndardyń taǵy bir toby elge qaitarylatyn boldy. SHyǵys Aqsu, Batys Aqsu boiyna ornalasqandar ózen boiyndaǵy keń jazyqqa (Narynqol shekerasynan 50 shaqyrym) jinalyp, Qazaqstan jaǵynan kelip alyp ketetin kólikterdi tosty. Ketetinder men qalushylar birneshe kún boiy qoshtasyp, bireuleri quanyp, bireuleri jylap degendei abyr-sabyr boldy. Súitetin de jóni bar edi. Bireulerdiń bauyry ketip, ózi qalyp, bireulerdiń ózderi ketip, qyzdary qalyp barady. Tipti ózi ketip, ákesi qalyp nemese eri ketip áieli qalǵan jaǵdai da bar edi. «Oi, dariǵa-ai, endi bir-birimizdi aman-esen kóretin kún bolama, bolmai ma?» dep múńdasqandar «Qúdai búiyrtsa bizde áli-aq jetip baramyz» dep toqtau aityp, júbatqandar, áiteuir úsh tórt kún boiy u-du bolyp jatty.
On úshinshi tamyzdyń úly sáskesi shamasynda júiitkigen mashinalar qaptap kelip, toqtai qaldy. Buynyp-túiinip jeńil otyrǵan júrt júkti dereu japa-tarmaǵai tiep, astyna kiiz úidiń aǵashyn, tuyrlyqtar men teńderdi ornalastyryp, ústine bala-shaǵa men úlkender jaiǵasyp, al endi attandyq degende aiyrylysuǵa birin-biri qimaǵan júrt u-shu bolyp shulasyp, jylasyp qosh-qosh aitysa bastady. Mashinalar júrip bergende artta qalǵan attyly, jayaulylar ilese shauyp, jetken jerine deiin baryp, birtindep qalyp jatty.
Ileskender qatary siregen kezde Saudabaidyń úi –ishi mingen mashinanyń sońynan shauyp kele jatqan onyń iti Saqqúlaq kózge túsip nazarǵa ilindi. Ol birese mashinanyń aldyna ozady, birese ekinshi jaǵyna shyǵady. Mashina ústindegi iesiniń ózin júrtqa tastap, asyǵys qaida attanyp bara jatqanyn túsinbei kóz jazyp adasyp qalmauǵa tyrysady.
Saudabai Aqsu óńirindegi Albandar arasynda belgili azamattardyń biri edi 1949 jyly Qytaida halyq ókimeti ornaǵan soń 1951 jylǵa deiin tazalau júrgizdi yaǵni kisi eńbegin qanaǵan bailardy anyqtau, tizimin alu júzege asyryldy. Al 1951-1952 jyldary olardy mazalap, atyp-asqan úkimettiń kóńili tynǵan soń, keńshilik sayasaty júrgizildi, 1954 jyly Qytai kadrlary kelip, ár-bir on eki-on tórt otbasynan bólimshe, 30-40 otbasynan vzvod, 90-100 otbasynan rota degen qúryp, áskeri salt boiynsha ár-qaisyna óz ishinen komandir belgilendi. Saudabai sondai rota komandiriniń biri edi. Komandirler qasqa tańnan túryp, eldi saǵat tórtte oyatyp, egistikke kóń tasytatyn. Saǵat altyda olardy tarqatyp, saǵat segizde on otbasynan birigip, ortaq qazannan tamaq ishedi. Sodan keiin eresekter túgel mektepke jinalyp, birin-biri áshkereleumen ainalysatyn. Búl ózin-ózi tazalau, idealyq jaǵynan tazalanu dep atalady. Kimniń qandai kemshiligi bar, qai kezde, qai jerde qandai qatelik jiberip alǵany moinyna salynady. Eger ol kúnáni moiyndamasań, úlken pálege qalǵanyń. Eń dúrysy «qateligińdi moiyndap,» qútylu kerek.
Komsomolǵa tek kedei jastaryn aparyp alyp, olarǵa arnauly kiim berdi. El ishinde ony «mahrupa shapki, hodani kók» kiim dep ataidy. Oǵan qoly jete almaǵan jastar kádimgideiu qyzyǵady. Al elge álgidei komsomol bolǵandardy «myrza júris it shataq» dep kúledi. Sebebi kósheden shytyiyp kiinip júrgenimen olardyń keshkisin jatatyn úii, shynynda da, ittiń jataǵyna úqsas jadau-júdeu ekeni ras edi.
Aǵaiyn tuysty shekaraǵa deiin shyǵaryp salamyz dep birneshe kúnnen beri sáigúlikterin jaratyp, suytyp daiyndalyp júrgen boz bala jigitter, jastaiynan tańdai tebisip birge ósken mońǵol aǵaiyndar endi mine tótelei shauyp, sabyla júiitkigen mashinalardan ázirshe qalyspai keledi. Solardyń arasynda qudyrańdaǵan Saqqúlaqta qalatyn emes. Aldy-artyn orap, shapqylaǵan itti júrgizushi de baiqap, jany ashysa kerek, Tekestegi Qúrmanjan kópirinen ótken soń mashinany toqtatyp, kabinadan basyn shyǵaryp «CHьya sobaka» dep dauystady. Oryssha bir auyz túsinbetin Saudabai ornynan qarǵyp túryp, kózi jypylyqtap, arttaǵy mashinadan kele jatqan tuysyna «Ái, Ábdibai aǵa, mynau orysyń ne deidi ?» dedi. Ábdibai oryssha bir shama til bilushi edi: «Ana itti ústap mashinaǵa salyp alyńdar dep túr» ,- dedi.
Sol-aq eken Saudabai jerge qarǵyp túsip, Saqqúlaq ekeui kópten beri kórispegendei qúshaqtasa tústi. Ózi de itine jany ashyp, kúizelip kele jatsa kerek ol itin basynan sipap keshirim súraǵandai boldy. Saqqúlaq ta: «Iem-au múnyń ne shynymen-aq meni tastap ketpek boldyń ba?» degendei Saudabaidyń qolynan qúlaq-shekesinen jalap-jalap aldy. Ol teginde esti it edi. Iesi mashinanyń art jaǵynan eki aldyńǵy ayaǵyn kótergen kezde qolyn sozǵan adam siyaqty ayaǵymen qorapqa jabysa túsip, kózdi-ashyp júmǵansha ústine qarǵyp shyǵyp aldy. Ony kórgen bala-shaǵa da quanyp, moinynan qúshaqtap, arqasynan sipap, máz bolyp qaldy.
SHekaraǵa jetken soń Qytai jaqtaǵy kedende tekseruden ótkizu úshin tórt kún ayaldauǵa tura keldi. SHyǵaryp salushylar shekara mańyndaǵy qazaqtar jinalyp, malyn soiyp, qymyz qúiyp, taǵy da qonaq asy beru, qosh-qosh aitysu bastaldy. Mońǵoldar kókirdegi-torsyqtaǵy, araǵyn shyǵaryp, ózderinshe syi-syiapat jasady. Al araqtyń aldy júrgen soń arty tausylǵansha toqtamaityny belgili ǵoi. Búryn SHyńjanda ishimdikti qazaq arasynda biren-sarandar ǵana tatyp alatyn. Onyń ózinde keibir ziyalylar, qadirliler, múǵalimder auyl aqsaqaldaryna kórinbei, jasyryp iship, imany men úyatyn saqtauǵa tyrysatyn. Ad búl jerde qoshtasar sátte olai bolmady. Qytai men Mońǵol araǵyn júrttyń kópshiligi alǵan tatyp kórip, tórt kún boiy dumandatyp, qoshtasyp ayaǵy oiyn-sauyqqa úlasyp ketti.
Qolyna tolyq qújatyn alǵan Saudabai da mashinaǵa tolqyp mindi. Qazaqsha ánge salyp, anda-sanda úiǵyr naqshysyna da basyp jiberedi. Jas kezi ǵoi, dauysy da keremet!. Kóńil-kúidiń oiqy-toipylyǵynan Saqqúlaq taǵy da úmytyldy. Biraq iesi úmytqanymen it odan kóz jazǵan joq edi. Avtokólikke tyrmysyp, áreń shyǵyp jatqan Saudekeńe qaiter eken degendei Saqqúlaq basyn birese ońǵa, birese solǵa kisaita, shekelei qarap qoyady. Dúr etip mashina jónele bergende ol da ilese úmtyldy.
SHekeradan ótip odan úsh shaqyrymdai jerdegi «Abai» úiymsharyna kelip, úlken qoimanyń aldyna túsken soń Saudabai iti oiyna túsip, «Oi álgi it qaida» dep jan-jaǵyna qaraǵany sol edi, Saqqúlaq júktiń kóleńkesinde jatyr eken. Iesi oǵan riza bolyp; «Ái Saqqúlaǵym-ai, sen aqyldy it boldyń, sen ózińniń tuǵan jerińdi tastap, rúqsatsyz-aq shekarany qiyp ótip, bizdiń tuǵan jerimizge kelgenińe rahmet» dep ittiń basynan sipady. Maqtaǵandy sezgen itte erkelep, onyń ayaǵyna oraldy.
Osy jerde taǵy bir apta tosuǵa tura keldi. SHetinen is-qaǵazdary bitkenderdi tasymaldap, kolhoz-sovhozdarǵa bólip áketip jatyr. Ózderin SHoǵan túqymyna jatqyzatyn 120 otbasy 24 tamyzda atamekenimiz dep Kókqainarǵa tústi.
Ata júrtyna qaitqan elmen Qyzyr birge kelgendei sol jyly eginniń shyǵysy keremet boldy. Kelgenderdiń jartysy qyrmanǵa úi tigip, egin oraǵyna shyqty da qalǵany pishen daiyndauǵa kirisip ketti. Al keshkisin kezekpen erulikke shaqyrǵan tuystarǵa qonaqqa barady. Tamyzdyń 26-sy kúni keshke qarai qyrmannan bir mashinaǵa tola minip, Kókqainar auylyndaǵy daiyndalyp otyrǵan tuystarǵa erulikke kelip, bólinip-bólinip tústi. Saudekeń Qúsaiynnyń Júmahannyń úiine túsken. Úi tola jinalǵan tuystarmen kórisip, iship-jemnen keiin jarym tún auǵanda taraǵan olar kóligine minip, attanyp ketti. Osy u-dumen júrgende it taǵy da úmytyldy. Ertesinde túske taman ǵana iti esine túsken Saudekeń ony izdep, atyn atap shaqyryp, qyrmandy basyna kóterdi. Biraq birneshe aptadan beri iesinen bir eli qalmai, qaida barsań da ilesip, shapqylap júrgen qairan Saqqúlaq búl joly joq bolyp shyqty. Iesi mashinaǵa otyra salyp, Kókqainarǵa qarai zaulatty. Onda kelip itin súrasa, eshkim kórmegen bolyp shyqty.
Súitip Aqsudan Kókqainarǵa deiin ilesip, aman-esen jetken itiniń ayaq asty joǵalyp ketui iesin qatty ókindirdi. «Áttegen-ai, qara basyp, qairan Saqqúlaǵymnan aiyrylyp qalǵanym-ai. Anau-mynau pendege aiyrbastamas esti it edi» dep qaiǵyryp, Saqqúlaqtyń áńgimesin jyr qylyp, kópke deiin aityp júrdi. Bara-bara búl it turaly áńgime elge de tarap, onyń iesine berilgendigi el auzyna ańyz bolyp ketti.
Arada eki ai ótkende SHyńjańda qalǵan Álimjannan Qazaqstandaǵy Saudabaiǵa hat keldi. Hatynda ol basqa jańalyqtarmen birge tamyzdyń 27-si kúni tańerteń Saqqúlaqtyń Aqsuǵa qaityp kelip, esikti tyrnalaǵanyn jazypty. Oipyrmai, sonda Saqqúlaq Saudekeń Kókqainarǵa qonaqqa barǵan túnniń tańerteńinde óziniń tuǵan auylyna qaityp barǵany ǵoi. SHamasy tún ishinde mashinaǵa minip ketken isesinen ol kóz jazyp qalǵan boldy-au. Múmkin qúiryǵy qaiqy auyl itterinen batyp jaqyndai almaǵandyqtan iesinen qara úzip qalda ma eken. Sodan keiin qaida bararyn, iesin qaidan izderin bilmegen Saqqúlaq ózine tanys kósh kelgen izben qaita shapqylap otyryp shekarany kóktei ótip, óziniń úyalastary qalǵan tuǵan jerine tańerteń jetken ǵoi.
Túrsynbai SHayanov,
Almaty qalasynyń túrǵyny.
Jariyalandy. -Almaty: “Jetisu” gazeti. №95. 1994.-7 b.
JAQYPBERDI NEGE «BANDY» ATANDY
Belgili qoǵam qairetkeri Oraz Jandosovtyń ózi seri sayahatshylyq ónerine tánti bolǵan Qarqaradaǵy últ-azattyq kóterilisi batyrlarynyń biri, keiin otyzynshy jyldardyń oiran sayasatyna oq atyp, jat júrtta jau qolynan qaza bolǵan Jaqypberdi Súltanbekúlynyń qasiretti taǵdyry turaly ne bilemiz?
Otyzynshy jyldardyń qandy oqiǵalaryna bailanysty Qarqaradaǵy «tarih aqtańdaqtary» áli tereń zerttelip, halyq qasireti shynaiy ashylǵan joq. Resei imperiyasynyń otarlau sayasaty men keingi dinsiz qyzyl imperiyanyń soiqan tártip-zańyna qarsy halyqty kóteriliske bastaǵan sol kezdegi batyl da batyr el aǵalarynyń esimderi endi-endi atala bastady. Ótken ǵasyrdyń ortasynda Jetisu ólkesin qanǵa bóktirip jaulau sayasatyn ústanǵan kazak – orystarmen ómirbaqi ósh bolyp, ata jauymen ǵasyrǵa juyq aiqasqan ataqty Tazabek batyrdyń úrim-bútaǵy Qarqarada últtyq táuelsizdigi úshin otyzynshy jylǵa deiin qan tókti, sońynda Qytai asyp, azattyq jolyndaǵy soǵystaryn sonda jalǵastyrdy. Jetisu ólkesin jaulaǵan Kolpakovskii áskerine qarsy oq atyp, 1871 jyly patsha jendetteri óltirgen Tazabektiń nemeresi, batyr, qolmergen Jaqypberdi jáne onyń tuystarynyń biri Áuezhan aqyn, Oqas abyz Qarqarada halyqty kóterip Qyzyl úkimetti moiyndamady. «Bizdiń úkimet – Alash» dep olar ashyq aitty. Búdan bir-eki jyl búryn jasy júzge kelip qaitys bolǵan Qazyna áje: «Azamaty Alashtyń attanatyn kún tudy» degen ándi aitatynbyz dese, ol kisiniń kózi tiri qyzy Gúlsharuan apa: «Sen Alash, men Alash, Alashqa qúrban mal men bas» dep Jaqypberdi jaqtaǵan úkimettiń Keńeske qarsy ekenin úlkender bizge osy óleń jolymen sezdiretin. YAǵni, kúlli Qarqara – hantáńirine aty málim batyr eldi soraqy sayasatqa qarsy kóterdi», – deidi.
Qulyqtyń tauynda ayu atyp, onyń ótin alaty, qúralaidy kózge atqan qolmergen, seri-sayatshy, eskishe oqyǵan Jaqypberdi halyqqa túbinde qasiret ákeletin jańa úkimetten jaqsylyq kúpeidi. 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisinde Qarqarada patshanyń baqaishaǵyna deiin qarulanǵan soldattaryna qarsy soǵysqan Jaqypberdi jiyrmasynshy jyldyń sońynda eldi búldirip jatqan belsendi bolьshevikterdyń qiyanatyna shydai almai eriksiz jasaq jinap, kommunist tórelerdiń úreiin alady. «Jaqypberdi kele jatyr» degende NKVD-nyń adamdary qoryqqannan bas kótere almaidy eken. Óitkeni atqan oǵy tekke ketpeitin mergenniń nysańasyna ilingen jau tiri qalmaityn kórinedi. Jaqypberdiniń mergendigi onyń jaularynyń záresin osylai alǵan.
«Kókjal qasqyr», «han túqymy» atanǵan Jaqypberdiniń ákesi Súltanbek sheshen «Alban – Búǵynyń aǵasy» degen atqa ie bolǵan belgili kisilerdiń biri ekenin aita ketsek artyq bolmas. Súltekenniń Minikei degen áielinen Jaqypberdi tuady. Jaqannyń sheshesi de tegin jan bolmasa kerek. Batyr tuystarynyń aituyna qaraǵanda qoraǵa túsken arlan qasqyrdy qolymen qylqyndyryp óltirgen. Tipti asau bielerdi jalynan ústap sauǵyzatyn Minikei apamyz erkekten asqan qairatty bolypty. Osyndai jau júrek batyr, otyzynshy jyldan oiranynda «bandy» atanyp, Qulyq tauyńda jasaq-sarbaz jinap, Qyzyl úkimetke qarsy kúres júrgizedi. GPU soldattarymen atysyp, shamasy kelgenshe kommunisterdiń biligine qasarysyp qarsy túrdy. SHenqúmar, shalasauatty, sholaq belsendilerdiń jazasyn beredi. Keńes úkimetin jaqtaǵan búrynǵy bolystardy aila-amalmen aitqanyna kóndirip, ashtyq aldynda túrǵan eldi shekara asyrady.
Qulyq tauynyń eteginde qazir «Jaqypberdiniń qarauyl shoqysy» dep atalatyn jotanyń bauyry onyń jasaq-sarbazdary, dos-tuystary, mergen, ústalary jinalatyn meken-qonysy bolady. «Batyr jasaqtarynyń atys-shabys kezinde myltyqtarynan túsken oq jezderi izdese áli de tabylady» deidi osy óńirdiń túrǵyndary.
SHyrǵanaq auylynyń túrǵyny Orazbek Jańbyrshyúly Jaqypberdiniń myltyǵyn, taǵy da basqa qaru-jaraǵyn soqqan ústa bolǵanyn áńgimeleidi. Soǵan qaraǵanda Jaqannyń sarbazdarynyń bes qaruy sai bolǵan. Ótken jyly jasy 80-ge kelip qaitys bolǵan Halyq Toishybekov aqsaqal «Jaqannyń mauzopai degen keremet myltyǵy bar edi. Alasapyran bastalardyń aldynda osy qaruymen júrdi. Úkimet tyńshylary únemi batyrdy andityn» dep áńgimesin jalǵastyratyn.
Tauda jasaq qúryp, Keńes úkimetine qarsy shyqqan Jaqypberdini ústau úshin GPU áskerleri baryn salyp, «bandylarmen» soǵysady. Mergen batyr jauy qansha árekettengenimen ózin aldyrmaidy. Sońynda Jaqypberdiniń jasaǵyn jáne ózin tez qúrtu úshin tau ústinde barlaushy úshaq úshady. Aiyrly asuynda mergen GPU-dyń qúrtuǵa kelgen áskeri úshaǵyn atyp túsiredi. Osy oqiǵadan keiin Jaqypberdi batyr qúdireti bar adam, kiesi kúshti atanyp, kóziniń tirisinde ańyzǵa ainalady. Jaqannyń ójet inileriniń biri bolǵan, jastai aqyndyq daryp, sońynda qyzyl qyrǵynda qyrshynynan qiylǵan aqyn Áuezhan Belgibaiúly «Tas túrmede tuǵan jyr» atty qasiret tolǵauynda:
«Talqyndap pulemetti bes atarmen,
Jaqypberdi – shyn júrek jútqan aǵam.
Aiyrly asuynda aeroplondy qúlatyp,
Jalǵyz oqpen tajaldy qúrtqan aǵam»,-
dep óziniń kózimen kórgen oqiǵany osylai suretteidi. Astanalyq oblystyń Kegen, Raiymbek, SHelek jáne Úiǵyr audandaryn dúrliktirgen búl oqiǵaǵa bailanysty Qarqaraǵa ásker qaptaidy. Kúndiz-túni bolyp jatqan atys-shabystan el odan saiyn úrkedi. Jaqypberdi «bandynyń» jasaqtaryn qolǵa túsirudiń zor sharalary jasalady. Qulyq tauynda qanjosa qyrǵyn bolady. Birde kóp áskerdiń qorshauynda qalǵan Jaqypberdi mergendiginiń arqasynda ózine tóngen ajaldan qútylady. «Jaqypberdi atsa basqa tiedi, biz atsaq tasqatiedi» dep GPU áskerleri endi odan úreilenedi. Biraq qaitken kúnde de «kókbórini» qúrtudyń áreketine qatty kirisedi. Jasaqtarynyń arasynan satqyn shyǵyp, dúshpan bar syryn bilip, ómirlerine ómir qaupi tóngende esil er eriksiz Qytai asuǵa májbúr bolady. Atameken, tuǵan jerin tastap SHyǵys Túrkistanǵa tartady. Jolshybai «qandy maidan» salyp barǵan Jaqypbrdi múndaǵy Qytaidyń otarshyl gominьdan úkimetine baǵynbaidy, «Aqbúlaq» degen jerde aq ordasyn tigip, bosqyn bolǵan biraz tuys-jaqyndarynyń basyn qosyp, eshkimge táueldi bolmai, úsh jyl erkin ómir súredi. Jaqypberdiniń shaǵyn «auyl-memleketine» Qytaidyń zań, tártibi júrmeidi.
Túbinde Jaqypberdi búkil SHyǵys Túrkistandy búldiredi dep qoryqqan Qytaidyń zymiyan úlyq-ákimderi «ózara dostyq kelisimge kelemiz» dep ańqau, sengish batyrdy aldap qolǵa túsiredi. Jaqannyń ataq-dańqy men bosqyn elge qorǵan bolǵan batyrlyǵyn qyzǵanǵan satqyn záńgi aqalaqshylar Qytai úlyqtarymen auyz jalasyp, batyrdy qatygez jaudyń qolyna túsiredi. SHyǵys Túrkistandaǵy qandy qyrǵyn dúngen kóterilisiniń qarsańynda yaǵni, 1933 jyly Jaqapberdi ishinde pendege jazyǵy joq aqyn Áuezhan bar otyz shaqty serigimen Qúlja ólkesinde atylady. Jaqypberdiniń kózin qúrtu úshin onyń atamekeninen barǵan jansyzdar da janyn salyp, astyrtyn júmys istegen. Stalindik quǵyn-súrgin men atyp-asudyń áli kóp adam bile bermeitin búl oqiǵa qazaq tarihyndaǵy qandy zamannyń aituǵa auyz barmaityn qasiret belgi – deregi. Atamekeninen eriksiz auyp, Qytaiǵa barǵan Jaqypberdiniń jat-júrttaǵy qasiretti taǵdyry áli tarihshy-zertteushiler bile almai júrgen halyq tragediyasy. Olai bolsa biylǵy «Jalpy últtyq tatulyq pen sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn eske alu» jylynda jazyqsyz atylǵan Jaqypberdi batyr jaiynda aitpau tarihqa qiyanat.
Tazabek áuletindegi qasietti túlǵa, úly jazushy Múhtar Áuezovtyń «Qily zaman» shyǵarmasynda Janseiit dep atalatyn batyrdyń kózin kórgen úlken kisilerdiń bári Jaqań jaiynda bir jaman sóz aitpaidy. «Imandy bolǵyr Jaqypberdi erdiń eri edi ǵoi» dep jazyqsyz ketkenine nalyp, eske alady. SHyǵys Túrkistanda jarty patsha bolǵan Jaqańdy osy jaqta kórgen, keiin ózi Magadanda on jyl aidauda bolǵan Úkibai aqsaqal, bosqyndyq ómirdi basynan keshirgen SHáken qariya bala kótere almai júrgende Jaqańnan bata alyp, úbirli-shúbirli bolǵan Qazyna áje, taǵy da kóptegen úlken kisiler Jánibek – Jaqypberdi aruaq qonǵan qasietti adam edi, armanda ketti ǵoi» dep auyzdarynan tastamaityn. Jaqańnyń aǵasy, Qarqaradaǵy últ-azattyq kóterilis kósemderiniń biri – Áubákir batyrdyń úly, qazir kózi tiri Báukei qariya belgili qoǵam qairatkeri Oraz Jandosov Kegen audanynda qyzmette júrgeninde, zamannyń tynysh kezinde Jaqypberdini jaqsy syilap, qúrmettegenin aitady. Batyrdyń qúralaidy kózge atqan mergendigin, ser-sayatshylyǵyn jáne dini bilim alǵan súńǵylalyǵyn Orekeń óte jaqsy kóripti. Birde jazdykúni aspanda shyryldap túrǵan boztorǵaidy at ústinde túryp, kózdemei atyp túsirgen mergendigine riza bolyp, myltyqtyń júz oǵyn Oraz aǵa batyrǵa syilaǵan eken. Jaqań keiin Keńes úkimeti kezinde qaitadan ashylǵan Qarqara jármeńkesine kelip, jamby atyp, ónerin kórsetip júredi. Qarqara jailauynda shyǵarmashylyq saparymen ataqty qazaq ziyalylarynyń ań atyp, sayatshylyqqa shyqqan kezderinde olarmen birge búrkitin qolyna alyp, Jaqańnyń da júrgeni ras.
Qarqara óńirindegi halyqtyń júreginde, atamekenniń jer-su, tau-tasynda esimi tarih bolyp qalǵan Jaqypberdi jaiynda aita berse, áńgime tausylmas. Ony ólkedegi eldiń kári-jasyna deiin biledi desek, artyq aitpaimyz. Kez-kelgen qariya ony kórmese de ańyz bolǵan mergendigi men «bandylyǵyn» aita jóneledi. Júrttyń esinde qalǵany sonshalyq – batyr jaiynda ańyzdyń tolyp jatqan túrleri bar.
Eńbekshiqazaq audanynda túratyn Tólebai SHáripov ziyaly elaǵasy «Jaqypberdi jazdykúni kiiz úidiń ishinde otyryp, shańyraqtan aspanda úshyp bara jatqan qos aqqudyń syńaryn atyp túsiripti. Ajaly osy qústyń kiesinen bolǵan eken» dep ózinshe áńgimeleidi. Onyń mergendik qasietine bailanysty búl siyaqty qyzyqty ańyzdar kóp-aq. Al mergendigine ózderi shyn kuá bolǵan kisilerdiń áńgimeleri búdan da asyp túsedi. Óitkeni tegin adam aspanda úshqan úshaqtyń «jandy jerin» kózdep atyp jerge qúlata bermeidi ǵoi. Búl Áuezhan jyrynda joǵarydaǵydai suretteledi.
Jylysai óńirinde auyldyq Keńestiń hatshysy bolǵan, aitys aqyny, quǵyn-súrgin qasiretin jerine jetkize jatyp, ózi de atylǵan Áuezhannyń taǵdyry da halyq tragediyasynyń bir kórinisi. Aqynnyń túrmede jazǵan qasiretti tolǵau jyry, bosqyndyqtyń qandy súrginin tarihta qaldyrǵan sherli shejiresi, biz áli jóndi bilmeitin ker zamannyń múń-zary. «Otyrmyn tas túrmeniń túneginde, qol-kisen shyldyrlaidy bilegimdi» dep bastalatyn aqynnyń qasiret jyryn Qarqara óńirinde jatqa aitatyndar áli bar.
«Siya almai Qarqaradai keń audanǵa,
Toz-toz bop ata júrttan el auǵanda»,
dep patshalyq qyrǵyn men qyzyl qyrǵyndy óz basynan keshirip, iman-dini úshin sheiit bolǵan Áuezhan aqyn táuelsizdik alǵannan keiin túnekten jaryqqa shyqty. Jaqypberdini halyqtyń ózi aqtap, otyzynshy jyldyń «bandy» – batyry dep úqty. Jaqypberdiniń kózin kórip, onyń jasaǵanda júrgender erjúrek batyrǵa baǵyshtap dúǵa oqydy. «Erlik – erge múra, úrpaqqa – úran» degen qanatty sózi ún-maqsaty bolǵan «Qazaq batyrlary» basylymy Jaqypberdiniń 1916 jylǵy últ-azattyq kóteriliste qol bastaǵany jaiynda jańa derekter jariyalap, 1991 jyly batyrdyń aruaǵyn kóterdi. Tuystary zertteushi jazushylarǵa derekter berdi.
Ókinishtisi, ótken jyly Qarqarada ótken últ-azattyq kóterilistiń 80 jyldyq saltanatynda, nege ekeni belgisiz, biyl 100 jyldyq mereitoiyn álem atap ótetin úly Múhańnnyń (M. Áuezov) shyǵarmasyna arqau bolǵan Ábubákir men Jaqypberdiniń esimderi atalmady. Úzaqpen Jámeńke jáne Serikbai ǵana sóz boldy. Eliniń bostandyǵy jolynda arpalysyp júrip qapyda qaza bolǵan Jaqypberdini qasterleu – keiingi úrpaq bizdiń boryshymyz boluǵa tiis.
Oraz Qauǵabaev,
Almaty oblysynyń Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. -Almaty: “Jetisu” gazeti. №17.1997. -3 b.











