Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ حالىق جادى

ساققۇلاق

admin
2026/03/13
حالىق جادى
0
Саққұлақ

شىعىس تۇركىستاندا تۇراتىن قازاقتار اراسىندا 1959 جىلدىڭ 13 تامىزىندا كەڭەس ەلىنىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىنداردىڭ تاعى ءبىر توبى ەلگە قايتارىلاتىن بولدى. شىعىس اقسۋ، باتىس اقسۋ بويىنا ورنالاسقاندار وزەن بويىنداعى كەڭ جازىققا (نارىنقول شەكەراسىنان 50 شاقىرىم) جينالىپ، قازاقستان جاعىنان كەلىپ الىپ كەتەتىن كولىكتەردى توستى. كەتەتىندەر مەن قالۋشىلار بىرنەشە كۇن بويى قوشتاسىپ، بىرەۋلەرى قۋانىپ، بىرەۋلەرى  جىلاپ دەگەندەي ابىر-سابىر بولدى. سۇيتەتىن دە ءجونى بار ەدى. بىرەۋلەردىڭ باۋىرى كەتىپ، ءوزى قالىپ، بىرەۋلەردىڭ وزدەرى كەتىپ، قىزدارى قالىپ بارادى. ءتىپتى ءوزى كەتىپ، اكەسى قالىپ نەمەسە ەرى كەتىپ ايەلى قالعان جاعداي دا بار ەدى. «وي، داريعا-اي، ەندى ءبىر-ءبىرىمىزدى امان-ەسەن كورەتىن كۇن بولاما، بولماي ما؟»  دەپ مۇڭداسقاندار «قۇداي بۇيىرتسا بىزدە ءالى-اق جەتىپ بارامىز» دەپ توقتاۋ ايتىپ، جۇباتقاندار، ايتەۋىر ءۇش ءتورت كۇن بويى ۋ-دۋ بولىپ جاتتى.

ون ءۇشىنشى تامىزدىڭ ۇلى ساسكەسى شاماسىندا جۇيىتكىگەن ماشينالار قاپتاپ كەلىپ، توقتاي قالدى. بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ جەڭىل وتىرعان جۇرت جۇكتى دەرەۋ جاپا-تارماعاي تيەپ، استىنا كيىز ءۇيدىڭ اعاشىن، تۋىرلىقتار مەن تەڭدەردى ورنالاستىرىپ، ۇستىنە بالا-شاعا مەن ۇلكەندەر جايعاسىپ، ال ەندى اتتاندىق دەگەندە ايىرىلىسۋعا ءبىرىن-ءبىرى قيماعان جۇرت ۋ-شۋ بولىپ شۋلاسىپ، جىلاسىپ قوش-قوش ايتىسا باستادى. ماشينالار ءجۇرىپ بەرگەندە ارتتا قالعان اتتىلى، جاياۋلىلار ىلەسە شاۋىپ، جەتكەن جەرىنە دەيىن بارىپ، بىرتىندەپ قالىپ جاتتى.

ىلەسكەندەر قاتارى سيرەگەن كەزدە ساۋدابايدىڭ ءۇي –ءىشى مىنگەن ماشينانىڭ سوڭىنان شاۋىپ كەلە جاتقان ونىڭ ءيتى ساققۇلاق كوزگە ءتۇسىپ نازارعا ءىلىندى. ول بىرەسە ماشينانىڭ الدىنا وزادى، بىرەسە ەكىنشى جاعىنا شىعادى. ماشينا ۇستىندەگى يەسىنىڭ ءوزىن جۇرتقا تاستاپ، اسىعىس قايدا اتتانىپ بارا جاتقانىن تۇسىنبەي كوز جازىپ اداسىپ قالماۋعا تىرىسادى.

ساۋداباي اقسۋ وڭىرىندەگى الباندار اراسىندا بەلگىلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەدى 1949 جىلى قىتايدا حالىق وكىمەتى ورناعان سوڭ 1951 جىلعا دەيىن تازالاۋ جۇرگىزدى ياعني كىسى ەڭبەگىن قاناعان بايلاردى انىقتاۋ، ءتىزىمىن الۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ال 1951-1952 جىلدارى ولاردى مازالاپ، اتىپ-اسقان ۇكىمەتتىڭ كوڭىلى تىنعان سوڭ، كەڭشىلىك ساياساتى جۇرگىزىلدى، 1954 جىلى قىتاي كادرلارى كەلىپ، ءار-ءبىر ون ەكى-ون ءتورت وتباسىنان بولىمشە، 30-40 وتباسىنان ۆزۆود،  90-100 وتباسىنان روتا دەگەن قۇرىپ، اسكەري سالت بويىنشا ءار-قايسىنا ءوز ىشىنەن كوماندير بەلگىلەندى. ساۋداباي سونداي روتا كومانديرىنىڭ ءبىرى ەدى. كومانديرلەر قاسقا تاڭنان تۇرىپ، ەلدى ساعات  تورتتە وياتىپ، ەگىستىككە كوڭ تاسىتاتىن. ساعات التىدا ولاردى تارقاتىپ، ساعات سەگىزدە ون وتباسىنان بىرىگىپ، ورتاق قازاننان تاماق ىشەدى. سودان كەيىن ەرەسەكتەر تۇگەل مەكتەپكە جينالىپ، ءبىرىن-ءبىرى اشكەرەلەۋمەن اينالىساتىن. بۇل ءوزىن-ءوزى تازالاۋ، يدەالىق جاعىنان تازالانۋ دەپ اتالادى. كىمنىڭ قانداي كەمشىلىگى بار، قاي كەزدە، قاي جەردە قانداي قاتەلىك جىبەرىپ العانى موينىنا سالىنادى. ەگەر ول كۇنانى مويىنداماساڭ، ۇلكەن پالەگە قالعانىڭ.  ەڭ دۇرىسى «قاتەلىگىڭدى مويىنداپ،»  قۇتىلۋ كەرەك.

كومسومولعا تەك كەدەي جاستارىن اپارىپ الىپ، ولارعا ارناۋلى كيىم بەردى. ەل ىشىندە ونى «ماحرۋپا شاپكى، حوداني كوك» كيىم دەپ اتايدى. وعان قولى جەتە الماعان جاستار كادىمگىدەيۋ قىزىعادى. ال ەلگە الگىدەي كومسومول بولعانداردى «مىرزا ءجۇرىس يت شاتاق» دەپ كۇلەدى. سەبەبى كوشەدەن شىتىيىپ كيىنىپ جۇرگەنىمەن ولاردىڭ كەشكىسىن جاتاتىن ءۇيى، شىنىندا دا، ءيتتىڭ جاتاعىنا ۇقساس جاداۋ-جۇدەۋ ەكەنى راس ەدى.

اعايىن تۋىستى شەكاراعا دەيىن شىعارىپ سالامىز دەپ بىرنەشە كۇننەن بەرى سايگۇلىكتەرىن جاراتىپ، سۋىتىپ دايىندالىپ جۇرگەن بوز بالا جىگىتتەر، جاستايىنان تاڭداي  تەبىسىپ بىرگە وسكەن موڭعول اعايىندار ەندى مىنە توتەلەي شاۋىپ، سابىلا جۇيىتكىگەن ماشينالاردان ازىرشە قالىسپاي كەلەدى. سولاردىڭ اراسىندا قۋدىراڭداعان ساققۇلاقتا قالاتىن ەمەس. الدى-ارتىن وراپ، شاپقىلاعان ءيتتى جۇرگىزۋشى دە بايقاپ، جانى اشىسا كەرەك، تەكەستەگى قۇرمانجان كوپىرىنەن وتكەن سوڭ ماشينانى توقتاتىپ، كابينادان باسىن شىعارىپ «چيا سوباكا» دەپ داۋىستادى. ورىسشا ءبىر اۋىز تۇسىنبەتىن ساۋداباي ورنىنان قارعىپ تۇرىپ، كوزى جىپىلىقتاپ، ارتتاعى ماشينادان كەلە جاتقان تۋىسىنا «ءاي، ءابدىباي اعا، مىناۋ ورىسىڭ نە دەيدى ؟» دەدى. ءابدىباي ورىسشا ءبىر شاما ءتىل ءبىلۋشى ەدى: «انا ءيتتى ۇستاپ ماشيناعا سالىپ الىڭدار دەپ تۇر» ،- دەدى.

سول-اق ەكەن ساۋداباي جەرگە قارعىپ ءتۇسىپ، ساققۇلاق ەكەۋى كوپتەن بەرى كورىسپەگەندەي قۇشاقتاسا ءتۇستى. ءوزى دە يتىنە جانى اشىپ، كۇيزەلىپ كەلە جاتسا كەرەك ول ءيتىن باسىنان سيپاپ كەشىرىم سۇراعانداي بولدى. ساققۇلاق تا: «يەم-اۋ مۇنىڭ نە شىنىمەن-اق مەنى تاستاپ كەتپەك بولدىڭ با؟» دەگەندەي ساۋدابايدىڭ قولىنان قۇلاق-شەكەسىنەن جالاپ-جالاپ الدى. ول تەگىندە ەستى يت ەدى. يەسى ماشينانىڭ ارت جاعىنان ەكى الدىڭعى اياعىن كوتەرگەن كەزدە قولىن سوزعان ادام سياقتى اياعىمەن قوراپقا جابىسا ءتۇسىپ، كوزدى-اشىپ جۇمعانشا ۇستىنە قارعىپ شىعىپ الدى. ونى كورگەن بالا-شاعا دا قۋانىپ، موينىنان قۇشاقتاپ، ارقاسىنان سيپاپ، ءماز بولىپ قالدى.

شەكاراعا جەتكەن سوڭ قىتاي جاقتاعى كەدەندە تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن ءتورت كۇن ايالداۋعا تۋرا كەلدى. شىعارىپ سالۋشىلار شەكارا ماڭىنداعى قازاقتار جينالىپ، مالىن سويىپ، قىمىز قۇيىپ، تاعى دا قوناق اسى بەرۋ، قوش-قوش ايتىسۋ باستالدى. موڭعولدار كوكىردەگى-تورسىقتاعى، اراعىن شىعارىپ،  وزدەرىنشە سىي-سىياپات جاسادى. ال اراقتىڭ الدى جۇرگەن سوڭ ارتى تاۋسىلعانشا توقتامايتىنى بەلگىلى عوي. بۇرىن شىڭجاندا ىشىمدىكتى قازاق اراسىندا بىرەن-ساراندار عانا تاتىپ الاتىن. ونىڭ وزىندە كەيبىر زيالىلار، قادىرلىلەر، مۇعالىمدەر اۋىل اقساقالدارىنا كورىنبەي، جاسىرىپ ءىشىپ، يمانى مەن ۇياتىن ساقتاۋعا تىرىساتىن. اد بۇل جەردە قوشتاسار ساتتە ولاي بولمادى. قىتاي مەن موڭعول اراعىن جۇرتتىڭ كوپشىلىگى العان تاتىپ كورىپ، ءتورت كۇن بويى دۋمانداتىپ، قوشتاسىپ اياعى ويىن-ساۋىققا ۇلاسىپ كەتتى.

قولىنا تولىق قۇجاتىن العان ساۋداباي دا ماشيناعا تولقىپ ءمىندى. قازاقشا انگە سالىپ، اندا-ساندا ۇيعىر ناقشىسىنا دا باسىپ جىبەرەدى. جاس كەزى عوي، داۋىسى دا كەرەمەت!. كوڭىل-كۇيدىڭ ويقى-تويپىلىعىنان ساققۇلاق تاعى دا ۇمىتىلدى. بىراق يەسى ۇمىتقانىمەن يت ودان كوز جازعان جوق ەدى. اۆتوكولىككە تىرمىسىپ، ارەڭ شىعىپ جاتقان ساۋدەكەڭە قايتەر ەكەن دەگەندەي ساققۇلاق باسىن بىرەسە وڭعا، بىرەسە سولعا كيسايتا، شەكەلەي قاراپ قويادى. ءدۇر ەتىپ ماشينا جونەلە بەرگەندە ول دا ىلەسە ۇمتىلدى.

شەكەرادان ءوتىپ ودان ءۇش شاقىرىمداي جەردەگى «اباي» ۇيىمشارىنا كەلىپ، ۇلكەن قويمانىڭ الدىنا تۇسكەن سوڭ ساۋداباي ءيتى ويىنا ءتۇسىپ، «وي الگى يت قايدا» دەپ جان-جاعىنا قاراعانى سول ەدى، ساققۇلاق جۇكتىڭ كولەڭكەسىندە جاتىر ەكەن. يەسى وعان ريزا بولىپ؛ «ءاي ساققۇلاعىم-اي، سەن اقىلدى يت بولدىڭ، سەن ءوزىڭنىڭ تۋعان جەرىڭدى تاستاپ، رۇقساتسىز-اق شەكارانى قيىپ ءوتىپ، ءبىزدىڭ تۋعان جەرىمىزگە كەلگەنىڭە راحمەت» دەپ ءيتتىڭ باسىنان سيپادى. ماقتاعاندى سەزگەن يتتە ەركەلەپ، ونىڭ اياعىنا ورالدى.

وسى جەردە تاعى ءبىر اپتا توسۋعا تۋرا كەلدى. شەتىنەن ءىس-قاعازدارى بىتكەندەردى تاسىمالداپ، كولحوز-سوۆحوزدارعا ءبولىپ اكەتىپ جاتىر. وزدەرىن شوعان تۇقىمىنا جاتقىزاتىن 120 وتباسى 24 تامىزدا اتامەكەنىمىز دەپ كوكقاينارعا ءتۇستى.

اتا جۇرتىنا قايتقان ەلمەن قىزىر بىرگە كەلگەندەي سول جىلى ەگىننىڭ شىعىسى كەرەمەت بولدى. كەلگەندەردىڭ جارتىسى قىرمانعا ءۇي تىگىپ، ەگىن وراعىنا شىقتى دا قالعانى پىشەن دايىنداۋعا كىرىسىپ كەتتى. ال كەشكىسىن كەزەكپەن ەرۋلىككە شاقىرعان تۋىستارعا قوناققا بارادى. تامىزدىڭ  26-سى كۇنى كەشكە قاراي قىرماننان ءبىر ماشيناعا تولا ءمىنىپ، كوكقاينار اۋىلىنداعى دايىندالىپ وتىرعان تۋىستارعا ەرۋلىككە كەلىپ، ءبولىنىپ-ءبولىنىپ ءتۇستى. ساۋدەكەڭ قۇسايىننىڭ جۇماحاننىڭ ۇيىنە تۇسكەن. ءۇي تولا جينالعان تۋىستارمەن كورىسىپ، ءىشىپ-جەمنەن كەيىن جارىم ءتۇن اۋعاندا تاراعان ولار كولىگىنە ءمىنىپ، اتتانىپ كەتتى. وسى ۋ-دۋمەن جۇرگەندە يت تاعى دا ۇمىتىلدى. ەرتەسىندە تۇسكە تامان عانا ءيتى ەسىنە تۇسكەن ساۋدەكەڭ ونى ىزدەپ، اتىن اتاپ شاقىرىپ، قىرماندى باسىنا كوتەردى. بىراق بىرنەشە اپتادان بەرى يەسىنەن ءبىر ەلى قالماي، قايدا بارساڭ دا ىلەسىپ، شاپقىلاپ جۇرگەن قايران ساققۇلاق بۇل جولى جوق بولىپ شىقتى. يەسى ماشيناعا وتىرا سالىپ، كوكقاينارعا قاراي زاۋلاتتى. وندا كەلىپ ءيتىن سۇراسا، ەشكىم كورمەگەن بولىپ شىقتى.

ءسۇيتىپ اقسۋدان كوكقاينارعا دەيىن ىلەسىپ، امان-ەسەن جەتكەن ءيتىنىڭ اياق استى جوعالىپ كەتۋى يەسىن قاتتى وكىندىردى. «اتتەگەن-اي، قارا باسىپ، قايران ساققۇلاعىمنان ايىرىلىپ قالعانىم-اي. اناۋ-مىناۋ پەندەگە ايىرباستاماس ەستى يت ەدى» دەپ قايعىرىپ، ساققۇلاقتىڭ اڭگىمەسىن جىر قىلىپ، كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى. بارا-بارا بۇل يت تۋرالى اڭگىمە ەلگە دە تاراپ، ونىڭ يەسىنە بەرىلگەندىگى ەل اۋزىنا اڭىز بولىپ كەتتى.

ارادا ەكى اي وتكەندە شىڭجاڭدا قالعان ءالىمجاننان قازاقستانداعى ساۋدابايعا حات كەلدى. حاتىندا ول باسقا جاڭالىقتارمەن بىرگە تامىزدىڭ 27-ءسى  كۇنى تاڭەرتەڭ ساققۇلاقتىڭ اقسۋعا قايتىپ كەلىپ، ەسىكتى تىرنالاعانىن جازىپتى. ويپىرماي، سوندا ساققۇلاق ساۋدەكەڭ كوكقاينارعا قوناققا بارعان ءتۇننىڭ تاڭەرتەڭىندە ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنا قايتىپ بارعانى عوي. شاماسى ءتۇن ىشىندە ماشيناعا ءمىنىپ كەتكەن يسەسىنەن ول كوز جازىپ قالعان بولدى-اۋ. مۇمكىن قۇيرىعى قايقى اۋىل يتتەرىنەن باتىپ جاقىنداي الماعاندىقتان يەسىنەن قارا ءۇزىپ قالدا ما ەكەن. سودان كەيىن قايدا بارارىن، يەسىن قايدان ىزدەرىن بىلمەگەن ساققۇلاق وزىنە تانىس كوش كەلگەن ىزبەن قايتا شاپقىلاپ وتىرىپ شەكارانى كوكتەي ءوتىپ، ءوزىنىڭ ۇيالاستارى قالعان تۋعان جەرىنە تاڭەرتەڭ جەتكەن عوي.

تۇرسىنباي شايانوۆ،

الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى.

جاريالاندى. -الماتى: “جەتىسۋ” گازەتى. №95. 1994.-7 ب.

جاقىپبەردى نەگە «باندى» اتاندى

بەلگىلى قوعام قايرەتكەرى وراز جاندوسوۆتىڭ ءوزى سەرى ساياحاتشىلىق ونەرىنە ءتانتى بولعان قارقاراداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باتىرلارىنىڭ ءبىرى، كەيىن وتىزىنشى جىلداردىڭ ويران ساياساتىنا وق اتىپ، جات جۇرتتا جاۋ قولىنان قازا بولعان جاقىپبەردى سۇلتانبەكۇلىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى نە بىلەمىز؟

وتىزىنشى جىلداردىڭ قاندى وقيعالارىنا بايلانىستى قارقاراداعى «تاريح اقتاڭداقتارى» ءالى تەرەڭ زەرتتەلىپ، حالىق قاسىرەتى شىنايى اشىلعان جوق. رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى مەن كەينگى ءدىنسىز قىزىل يمپەريانىڭ سويقان ءتارتىپ-زاڭىنا قارسى حالىقتى كوتەرىلىسكە باستاعان سول كەزدەگى باتىل دا باتىر ەل اعالارىنىڭ ەسىمدەرى ەندى-ەندى اتالا باستادى. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا جەتىسۋ ولكەسىن قانعا بوكتىرىپ جاۋلاۋ ساياساتىن ۇستانعان كازاك – ورىستارمەن ومىرباقي ءوش بولىپ، اتا جاۋىمەن عاسىرعا جۋىق ايقاسقان اتاقتى تازابەك باتىردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى قارقارادا ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن وتىزىنشى جىلعا دەيىن قان توكتى، سوڭىندا قىتاي اسىپ، ازاتتىق جولىنداعى سوعىستارىن سوندا جالعاستىردى. جەتىسۋ ولكەسىن جاۋلاعان كولپاكوۆسكيي اسكەرىنە قارسى وق اتىپ، 1871 جىلى پاتشا جەندەتتەرى ولتىرگەن تازابەكتىڭ نەمەرەسى، باتىر، قولمەرگەن جاقىپبەردى جانە ونىڭ تۋىستارىنىڭ ءبىرى اۋەزحان اقىن، وقاس ابىز قارقارادا حالىقتى كوتەرىپ قىزىل ۇكىمەتتى مويىندامادى. «ءبىزدىڭ ۇكىمەت – الاش» دەپ ولار اشىق ايتتى. بۇدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن جاسى جۇزگە كەلىپ قايتىس بولعان قازىنا اجە: «ازاماتى الاشتىڭ اتتاناتىن كۇن تۋدى» دەگەن ءاندى ايتاتىنبىز دەسە، ول كىسىنىڭ كوزى ءتىرى قىزى گۇلشارۋان اپا: «سەن الاش، مەن الاش، الاشقا قۇربان مال مەن باس» دەپ جاقىپبەردى جاقتاعان ۇكىمەتتىڭ كەڭەسكە قارسى ەكەنىن ۇلكەندەر بىزگە وسى ولەڭ جولىمەن سەزدىرەتىن. ياعني، كۇللى قارقارا – حانتاڭىرىنە اتى ءمالىم باتىر ەلدى سوراقى ساياساتقا قارسى كوتەردى»، – دەيدى.

قۋلىقتىڭ تاۋىندا ايۋ اتىپ، ونىڭ ءوتىن الاتى، قۇرالايدى كوزگە اتقان قولمەرگەن، سەرى-ساياتشى، ەسكىشە وقىعان جاقىپبەردى حالىققا تۇبىندە قاسىرەت اكەلەتىن جاڭا ۇكىمەتتەن جاقسىلىق كۇپەيدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىندە قارقارادا پاتشانىڭ باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان سولداتتارىنا قارسى سوعىسقان جاقىپبەردى جيىرماسىنشى جىلدىڭ سوڭىندا ەلدى ءبۇلدىرىپ جاتقان بەلسەندى بولشەۆيكتەردىڭ قياناتىنا شىداي الماي ەرىكسىز جاساق جيناپ، كوممۋنيست تورەلەردىڭ ۇرەيىن الادى. «جاقىپبەردى كەلە جاتىر» دەگەندە نكۆد-نىڭ ادامدارى قورىققاننان باس كوتەرە المايدى ەكەن. ويتكەنى اتقان وعى تەككە كەتپەيتىن مەرگەننىڭ نىساڭاسىنا ىلىنگەن جاۋ ءتىرى قالمايتىن كورىنەدى. جاقىپبەردىنىڭ مەرگەندىگى ونىڭ جاۋلارىنىڭ زارەسىن وسىلاي العان.

«كوكجال قاسقىر»، «حان تۇقىمى» اتانعان جاقىپبەردىنىڭ اكەسى سۇلتانبەك شەشەن «البان – بۇعىنىڭ اعاسى» دەگەن اتقا يە بولعان بەلگىلى كىسىلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. سۇلتەكەننىڭ مىنىكەي دەگەن ايەلىنەن جاقىپبەردى تۋادى. جاقاننىڭ شەشەسى دە تەگىن جان بولماسا كەرەك. باتىر تۋىستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قوراعا تۇسكەن ارلان قاسقىردى قولىمەن قىلقىندىرىپ ولتىرگەن. ءتىپتى اساۋ بيەلەردى جالىنان ۇستاپ ساۋعىزاتىن مىنىكەي اپامىز ەركەكتەن اسقان قايراتتى بولىپتى. وسىنداي جاۋ جۇرەك باتىر، وتىزىنشى جىلدان ويرانىندا «باندى» اتانىپ، قۋلىق تاۋىڭدا جاساق-سارباز جيناپ، قىزىل ۇكىمەتكە قارسى كۇرەس جۇرگىزەدى. گپۋ سولداتتارىمەن اتىسىپ، شاماسى كەلگەنشە كوممۋنيستەردىڭ بيلىگىنە قاسارىسىپ قارسى تۇردى. شەنقۇمار، شالاساۋاتتى، شولاق بەلسەندىلەردىڭ جازاسىن بەرەدى. كەڭەس ۇكىمەتىن جاقتاعان بۇرىنعى بولىستاردى ايلا-امالمەن ايتقانىنا كوندىرىپ، اشتىق الدىندا تۇرعان ەلدى شەكارا اسىرادى.

قۋلىق تاۋىنىڭ ەتەگىندە قازىر «جاقىپبەردىنىڭ قاراۋىل شوقىسى» دەپ اتالاتىن جوتانىڭ باۋىرى ونىڭ جاساق-ساربازدارى، دوس-تۋىستارى، مەرگەن، ۇستالارى جينالاتىن مەكەن-قونىسى  بولادى. «باتىر جاساقتارىنىڭ اتىس-شابىس كەزىندە مىلتىقتارىنان تۇسكەن وق جەزدەرى ىزدەسە ءالى دە تابىلادى» دەيدى وسى ءوڭىردىڭ تۇرعىندارى.

شىرعاناق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ورازبەك جاڭبىرشىۇلى جاقىپبەردىنىڭ مىلتىعىن، تاعى دا باسقا قارۋ-جاراعىن سوققان ۇستا بولعانىن اڭگىمەلەيدى. سوعان قاراعاندا جاقاننىڭ ساربازدارىنىڭ بەس قارۋى ساي بولعان. وتكەن جىلى جاسى 80-گە كەلىپ قايتىس بولعان حالىق تويشىبەكوۆ اقساقال «جاقاننىڭ ماۋزوپاي دەگەن كەرەمەت مىلتىعى بار ەدى. الاساپىران باستالاردىڭ الدىندا وسى قارۋىمەن ءجۇردى. ۇكىمەت تىڭشىلارى ۇنەمى باتىردى انديتىن» دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىراتىن.

تاۋدا جاساق قۇرىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى شىققان جاقىپبەردىنى ۇستاۋ ءۇشىن گپۋ اسكەرلەرى بارىن سالىپ، «باندىلارمەن» سوعىسادى. مەرگەن باتىر جاۋى قانشا ارەكەتتەنگەنىمەن ءوزىن الدىرمايدى. سوڭىندا جاقىپبەردىنىڭ جاساعىن جانە ءوزىن تەز  قۇرتۋ ءۇشىن تاۋ ۇستىندە بارلاۋشى ۇشاق ۇشادى. ايىرلى اسۋىندا مەرگەن گپۋ-دىڭ قۇرتۋعا كەلگەن اسكەري ۇشاعىن اتىپ تۇسىرەدى. وسى وقيعادان كەيىن جاقىپبەردى باتىر قۇدىرەتى بار ادام، كيەسى كۇشتى اتانىپ، كوزىنىڭ تىرىسىندە اڭىزعا اينالادى. جاقاننىڭ وجەت ىنىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان، جاستاي اقىندىق دارىپ، سوڭىندا قىزىل قىرعىندا قىرشىنىنان قيىلعان اقىن اۋەزحان بەلگىبايۇلى «تاس تۇرمەدە تۋعان جىر» اتتى قاسىرەت تولعاۋىندا:

«تالقىنداپ پۋلەمەتتى بەس اتارمەن،

جاقىپبەردى – شىن جۇرەك جۇتقان اعام.

ايىرلى اسۋىندا اەروپلوندى قۇلاتىپ،

جالعىز وقپەن تاجالدى قۇرتقان اعام»،-

دەپ ءوزىنىڭ كوزىمەن كورگەن وقيعانى وسىلاي سۋرەتتەيدى. استانالىق وبلىستىڭ كەگەن، رايىمبەك، شەلەك جانە ۇيعىر اۋداندارىن دۇرلىكتىرگەن بۇل وقيعاعا بايلانىستى قارقاراعا اسكەر قاپتايدى. كۇندىز-ءتۇنى بولىپ جاتقان اتىس-شابىستان ەل ودان سايىن ۇركەدى. جاقىپبەردى «باندىنىڭ» جاساقتارىن قولعا ءتۇسىرۋدىڭ زور شارالارى جاسالادى. قۋلىق تاۋىندا قانجوسا قىرعىن بولادى. بىردە كوپ اسكەردىڭ قورشاۋىندا قالعان جاقىپبەردى مەرگەندىگىنىڭ ارقاسىندا وزىنە تونگەن اجالدان قۇتىلادى. «جاقىپبەردى اتسا باسقا تيەدى، ءبىز اتساق تاسقاتيەدى» دەپ گپۋ اسكەرلەرى ەندى ودان ۇرەيلەنەدى. بىراق قايتكەن كۇندە دە «كوكبورىنى» قۇرتۋدىڭ ارەكەتىنە قاتتى كىرىسەدى. جاساقتارىنىڭ اراسىنان ساتقىن شىعىپ، دۇشپان بار سىرىن ءبىلىپ، ومىرلەرىنە ءومىر قاۋپى تونگەندە ەسىل ەر ەرىكسىز قىتاي اسۋعا ءماجبۇر بولادى. اتامەكەن، تۋعان جەرىن تاستاپ شىعىس تۇركىستانعا تارتادى. جولشىباي «قاندى مايدان» سالىپ بارعان جاقىپبردى مۇنداعى قىتايدىڭ وتارشىل گوميندان ۇكىمەتىنە باعىنبايدى، «اقبۇلاق» دەگەن جەردە اق ورداسىن تىگىپ، بوسقىن بولعان ءبىراز تۋىس-جاقىندارىنىڭ باسىن قوسىپ، ەشكىمگە تاۋەلدى بولماي، ءۇش جىل ەركىن ءومىر سۇرەدى. جاقىپبەردىنىڭ شاعىن «اۋىل-مەملەكەتىنە» قىتايدىڭ زاڭ، ءتارتىبى جۇرمەيدى.

تۇبىندە جاقىپبەردى بۇكىل شىعىس تۇركىستاندى بۇلدىرەدى دەپ قورىققان قىتايدىڭ زىميان ۇلىق-اكىمدەرى «ءوزارا دوستىق كەلىسىمگە كەلەمىز» دەپ اڭقاۋ، سەنگىش باتىردى الداپ قولعا تۇسىرەدى. جاقاننىڭ اتاق-داڭقى مەن بوسقىن ەلگە قورعان بولعان باتىرلىعىن قىزعانعان ساتقىن زاڭگى اقالاقشىلار قىتاي ۇلىقتارىمەن اۋىز جالاسىپ، باتىردى قاتىگەز جاۋدىڭ قولىنا تۇسىرەدى. شىعىس تۇركىستانداعى قاندى قىرعىن دۇنگەن كوتەرىلىسىنىڭ قارساڭىندا ياعني، 1933 جىلى جاقاپبەردى ىشىندە پەندەگە جازىعى جوق اقىن اۋەزحان بار وتىز شاقتى سەرىگىمەن قۇلجا ولكەسىندە اتىلادى. جاقىپبەردىنىڭ كوزىن قۇرتۋ ءۇشىن ونىڭ اتامەكەنىنەن بارعان جانسىزدار دا جانىن سالىپ، استىرتىن جۇمىس ىستەگەن. ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن مەن اتىپ-اسۋدىڭ ءالى كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن بۇل وقيعا قازاق تاريحىنداعى قاندى زاماننىڭ ايتۋعا اۋىز بارمايتىن قاسىرەت بەلگى – دەرەگى. اتامەكەنىنەن ەرىكسىز اۋىپ، قىتايعا بارعان جاقىپبەردىنىڭ جات-جۇرتتاعى قاسىرەتتى تاعدىرى ءالى تاريحشى-زەرتتەۋشىلەر بىلە الماي جۇرگەن حالىق تراگەدياسى. ولاي بولسا بيىلعى «جالپى ۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» جىلىندا جازىقسىز اتىلعان جاقىپبەردى باتىر جايىندا ايتپاۋ تاريحقا قيانات.

تازابەك اۋلەتىندەگى قاسيەتتى تۇلعا، ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» شىعارماسىندا جانسەيىت دەپ اتالاتىن باتىردىڭ كوزىن كورگەن ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءبارى جاقاڭ جايىندا ءبىر جامان ءسوز ايتپايدى. «يماندى بولعىر جاقىپبەردى ەردىڭ ەرى ەدى عوي» دەپ جازىقسىز كەتكەنىنە نالىپ، ەسكە الادى. شىعىس تۇركىستاندا جارتى پاتشا بولعان جاقاڭدى وسى جاقتا كورگەن، كەيىن ءوزى ماگاداندا ون جىل ايداۋدا بولعان ۇكىباي اقساقال، بوسقىندىق ءومىردى باسىنان كەشىرگەن شاكەن  قاريا بالا كوتەرە الماي جۇرگەندە جاقاڭنان باتا الىپ، ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولعان قازىنا اجە، تاعى دا كوپتەگەن ۇلكەن كىسىلەر جانىبەك – جاقىپبەردى ارۋاق قونعان قاسيەتتى ادام ەدى، ارماندا كەتتى عوي» دەپ اۋىزدارىنان تاستامايتىن. جاقاڭنىڭ اعاسى، قارقاراداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى – اۋباكىر باتىردىڭ ۇلى، قازىر كوزى ءتىرى باۋكەي قاريا بەلگىلى قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆ كەگەن اۋدانىندا قىزمەتتە جۇرگەنىندە، زاماننىڭ تىنىش كەزىندە جاقىپبەردىنى جاقسى سىيلاپ، قۇرمەتتەگەنىن ايتادى. باتىردىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگىن، سەر-ساياتشىلىعىن جانە ءدىني ءبىلىم العان  سۇڭعىلالىعىن ورەكەڭ وتە جاقسى كورىپتى. بىردە جازدىكۇنى اسپاندا شىرىلداپ تۇرعان بوزتورعايدى ات ۇستىندە تۇرىپ، كوزدەمەي اتىپ تۇسىرگەن مەرگەندىگىنە ريزا بولىپ، مىلتىقتىڭ ءجۇز وعىن وراز اعا باتىرعا سىيلاعان ەكەن. جاقاڭ كەيىن كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە قايتادان اشىلعان قارقارا جارمەڭكەسىنە كەلىپ، جامبى اتىپ، ونەرىن كورسەتىپ جۇرەدى. قارقارا جايلاۋىندا  شىعارماشىلىق ساپارىمەن اتاقتى قازاق زيالىلارىنىڭ اڭ اتىپ، ساياتشىلىققا شىققان كەزدەرىندە ولارمەن بىرگە بۇركىتىن قولىنا الىپ، جاقاڭنىڭ دا جۇرگەنى راس.

قارقارا وڭىرىندەگى حالىقتىڭ جۇرەگىندە، اتامەكەننىڭ جەر-سۋ، تاۋ-تاسىندا ەسىمى تاريح بولىپ قالعان جاقىپبەردى جايىندا ايتا بەرسە، اڭگىمە تاۋسىلماس. ونى ولكەدەگى ەلدىڭ كارى-جاسىنا دەيىن بىلەدى دەسەك، ارتىق ايتپايمىز. كەز-كەلگەن قاريا ونى كورمەسە دە اڭىز بولعان مەرگەندىگى مەن «باندىلىعىن» ايتا جونەلەدى. جۇرتتىڭ ەسىندە قالعانى سونشالىق – باتىر جايىندا اڭىزدىڭ تولىپ جاتقان تۇرلەرى بار.

ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا تۇراتىن تولەباي ءشارىپوۆ زيالى ەلاعاسى «جاقىپبەردى جازدىكۇنى كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە وتىرىپ، شاڭىراقتان اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقان قوس اققۋدىڭ سىڭارىن اتىپ ءتۇسىرىپتى. اجالى وسى قۇستىڭ كيەسىنەن بولعان ەكەن» دەپ وزىنشە اڭگىمەلەيدى. ونىڭ مەرگەندىك قاسيەتىنە بايلانىستى بۇل سياقتى قىزىقتى اڭىزدار كوپ-اق. ال مەرگەندىگىنە وزدەرى شىن كۋا بولعان كىسىلەردىڭ اڭگىمەلەرى بۇدان دا اسىپ تۇسەدى. ويتكەنى تەگىن ادام اسپاندا ۇشقان ۇشاقتىڭ «جاندى جەرىن» كوزدەپ اتىپ جەرگە قۇلاتا بەرمەيدى عوي. بۇل اۋەزحان جىرىندا جوعارىداعىداي سۋرەتتەلەدى.

جىلىساي وڭىرىندە اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى بولعان، ايتىس اقىنى، قۋعىن-سۇرگىن قاسىرەتىن جەرىنە جەتكىزە جاتىپ، ءوزى دە اتىلعان اۋەزحاننىڭ تاعدىرى دا حالىق تراگەدياسىنىڭ ءبىر كورىنىسى. اقىننىڭ تۇرمەدە جازعان قاسىرەتتى تولعاۋ جىرى، بوسقىندىقتىڭ قاندى سۇرگىنىن تاريحتا قالدىرعان شەرلى شەجىرەسى، ءبىز ءالى ءجوندى بىلمەيتىن كەر زاماننىڭ مۇڭ-زارى. «وتىرمىن تاس تۇرمەنىڭ تۇنەگىندە، قول-كىسەن شىلدىرلايدى بىلەگىمدى» دەپ باستالاتىن اقىننىڭ قاسىرەت جىرىن قارقارا وڭىرىندە جاتقا ايتاتىندار ءالى بار.

«سيا الماي قارقاراداي كەڭ اۋدانعا،

توز-توز بوپ اتا جۇرتتان ەل اۋعاندا»،

دەپ پاتشالىق قىرعىن مەن قىزىل قىرعىندى ءوز باسىنان كەشىرىپ، يمان-ءدىنى ءۇشىن شەيىت بولعان اۋەزحان اقىن تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تۇنەكتەن جارىققا شىقتى. جاقىپبەردىنى حالىقتىڭ ءوزى اقتاپ، وتىزىنشى جىلدىڭ «باندى» – باتىرى دەپ ۇقتى. جاقىپبەردىنىڭ كوزىن كورىپ، ونىڭ جاساعاندا جۇرگەندەر ەرجۇرەك باتىرعا باعىشتاپ دۇعا وقىدى. «ەرلىك – ەرگە مۇرا، ۇرپاققا – ۇران» دەگەن قاناتتى ءسوزى ءۇن-ماقساتى بولعان «قازاق باتىرلارى» باسىلىمى جاقىپبەردىنىڭ  1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستە قول باستاعانى جايىندا جاڭا دەرەكتەر جاريالاپ، 1991 جىلى باتىردىڭ ارۋاعىن كوتەردى. تۋىستارى زەرتتەۋشى جازۋشىلارعا  دەرەكتەر بەردى.

وكىنىشتىسى، وتكەن جىلى قارقارادا وتكەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 80 جىلدىق سالتاناتىندا، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، بيىل 100 جىلدىق مەرەيتويىن الەم اتاپ وتەتىن ۇلى مۇحاڭننىڭ (م. اۋەزوۆ) شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان ابۋباكىر مەن جاقىپبەردىنىڭ ەسىمدەرى اتالمادى. ۇزاقپەن جامەڭكە جانە سەرىكباي عانا ءسوز بولدى. ەلىنىڭ بوستاندىعى جولىندا ارپالىسىپ ءجۇرىپ قاپىدا قازا بولعان جاقىپبەردىنى قاستەرلەۋ – كەيىنگى ۇرپاق ءبىزدىڭ بورىشىمىز بولۋعا ءتيىس.

وراز قاۋعاباەۆ،

الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

جاريالاندى. -الماتى: “جەتىسۋ” گازەتى. №17.1997. -3 ب.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 23
Ақиқат айтылмай қалды
حالىق جادى

اقيقات ايتىلماي قالدى

August 12, 2026
Байырша Абылайхановтың беймәлім тағдыры
حالىق جادى

بايىرشا ابىلايحانوۆتىڭ بەيمالىم تاعدىرى

August 10, 2026
Айбат
حالىق جادى

ايبات

August 4, 2026
Келмеске кетсін сол зұлмат…
حالىق جادى

كەلمەسكە كەتسىن سول زۇلمات…

July 31, 2026
ЖАРКЕНТ ӨҢІРІНДЕГІ «АЛЖИР»
حالىق جادى

جاركەنت وڭىرىندەگى «الجير»

July 30, 2026
Екпемен елін сақтаған…
حالىق جادى

ەكپەمەن ەلىن ساقتاعان…

July 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz