SHide Salqynbaiúly 1839 jyly Maily-Jaiyrda tuyp, 1912 jyly 73 jasynda qaitys bolǵan. Kórnekti qoǵam qairatkeri, qyzaidan shyqqan birtuar el aǵalarynyń biri, halyq qamqory, batyr ári sheshen. Baieke bidiń SHideni synaǵany jóninde mynadai bir ańyz bar. SHideniń jańadan aty shyǵyp júrgen jas kezi bolsa kerek. Bir kúni Baieke SHideni shaqyrtyp alyp, sebebin aitpai jigitterine sabatyp, keregesine bailatyp tastaidy. Ózi bir jaqqa ketip qalady.
Aspaqta túrǵan SHide Baieke bidiń áielinen susyn súrapty. Ony toǵytpaǵan bidiń áieli qymyzdyń ornyna su bergizipti. Búǵan SHide ashulanyp, sudy ishpei qoyady. Osy kezde Baiekeniń qaryndasy kelip, SHideniń qolyn sheship, qymyz beredi. Osy oraida SHide báibisheni dombyta sabap, keregege bailap tastap ketedi. Baieke bi qaityp kelgende áieli egile jylap, SHideniń ústinen shaǵym aitady.
Sonda Baieke:
Endeshe SHide adam bolaiyn dep túr eken, – dep riza bolypty.
SHideniń elden erek qasietterine Áset Naimanbaev, Tańjaryq Joldyúly qatarly aqyndar da jyr arnaǵan. Solardyń arasynan Qarakereidiń bir aqynynyń:
SHide batyr qyzai-sama tóresi eken,
Kún shalǵan biik taudyń tóbesi eken.
Erjúrek, abyroidy qatar bergen,
Elge qút, altyn dińgek shegesi eken, – dep óleńge qosady.
Mataidan shyqqan metsenat Maman Túrysbektiń asyna qyzaidyń 50-ge juyq adamyn Búlǵynshy men SHide bastap barǵan eken. Matailar «Bauyrlarymyz keldi» dep japyryla kútken eken. Asqa orystyń oyazdary da shaqyrylypty.
Birneshe kún ótkende matailardyń bir adamy:
– Mamannyń asyn ótedik. Asqa 500 iri qara, myń qoi ataǵan edik. Bári de soiylyp bitti. Endi at shabady. Búgin ketken at erteń kelgen soń as taraidy. Oyaz da qaitady, – depti.
Sonda SHide:
Ólse bizdiń ákemiz óldi, oyazdyń ákesi ólgen joq. Asty bir aiǵa sozsa bolmai ma? Atan ólse soiylar, atań ólse qoiylar, bas ie qaidan tabylar, – degen eken.
Sonda toptyń ishinen bir kisi SHidege:
– Qańtardyń úzaq tańy, shildeniń úzaq kúni bolsa, asyqpai áńgimelesetin kisi ekensiz, – dep riza bolǵan eken.
SHide qaitys bolarynda mynadai ósiet qaldyrypty.
- Búrataladan bitim boiynsha alǵan jerlerge jaqsy ie bolyńdar. Múny Búǵybai, Tiynbai, Tiyndar jaqsy biledi.
- Yntymaq, bereke búzylmasyn.
- Ólsem úsh jerden jalǵan beiit túrǵyzylsyn. Súiegimdi Beidaishyńdaǵy aǵam Kerimajynyń (Myrzakerim) qasyna qoiyńdar.
- Jas toqalym Búbiqandy jalǵyz júrgen janǵazyǵa qosyńdar, – depti.
SHide qaitys bolǵandaǵy qyz-kelinderdiń joqtauy:
Ei, bisimilla, ei Alla,
Jan ákem kóshti saparǵa.
Búiryq bolsa kim kónbes,
Qúdiretten bolǵan qaharǵa.
On jetińde bas boldyń,
El-júrtyń ketpes qasyńnan.
Saiysqa túsken dúshpannyń,
Kóńili sudai basylǵan.
Aryndap shyqtyń aldyǵa,
Elińe bolyp bas qalqa.
Násip qylsa qúdaiym,
Kórisermiz maqsharda.
Qadirli ediń el-júrtqa,
SHytpai qabaq tarylyp.
Paqyr menen miskinge,
Tigizdiń paida yq bolyp.
Aǵyńnan áke jarylyp,
Qairan meniń, jan ákem,
Qaldyq qoi saǵan zar bolyp.
Toptan ozǵan qara ozyp,
Qalmadyń, áke, jarystan.
Baspai joldyń qyrsyǵyn,
Ádildikke qarysqan.
Eliń úshin ókil bop,
Bardyń mońǵol eline.
Istegeniń aq bolyp,
Ketpegen isiń kerine.
Basqan-túrǵan jerińde,
Ornady qút-bereke.
Ajalyq boldy-au almastan,
Aiyrylyp qaldyq bas iem.
Ornyń bolsyn beiishten,
Imandy bolǵyr, jan ákem.
SHide qaitys bolǵannan keiin qazaq-mońǵol arasynda jer dauy qaita qozdap, eki jaq birigip, keńes ótkizedi.
Sonda mońǵol jaqtyń ókili Obtai:
– SHide óldi, endi onyń qamshysy da óldi deshi. Áitpese kórsetińdershi shideniń qamshysyn (SHideniń desi degen maǵynada), – dep ses kórsetedi.
SHideniń 15 jastaǵy úly Ybyraiym da sol keńeske barǵan eken. Ol ornynan qarǵyp túryp:
– SHide ólgenmen, onyń qamshysy ólgen joq. SHideniń qamshysy men emespin be? Al ózińde qamshy túgil qurai da joq, – dep súraǵyfna jauap beredi. Oyutaidyń kindiginen bala joq eken. Sasyp qalǵan ol:
– Qasqyrdyń bóltirigi de qasqyr eken ǵoi, – dep otyra ketedi.
Ybyraiym da jas qaitys bolady. Sonda kúńirengen eli:
– Tym bolmaǵanda baǵymyzǵa Ybyraiym úzaq jasamady-au, – dep kúńirenipti.
Qazynaly qarttardan jazyp alyp, saqtaǵan Andas OMARAQYNÚLY
Derekkóz: Doda: (Aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlary) / A. Omaraqyn ; [qúrastyrǵan: Á. Majai [j. b.] .- Taldyqorǵan : [b. j.]. https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi











