Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت انداس وماراقىن ىزىمەن

شىدە سالقىنبايۇلى

admin
2026/01/08
انداس وماراقىن ىزىمەن
0
Шіде Салқынбайұлы

شىدە سالقىنبايۇلى 1839 جىلى مايلى-جايىردا تۋىپ، 1912 جىلى 73 جاسىندا قايتىس بولعان. كورنەكتى قوعام قايراتكەرى، قىزايدان شىققان ءبىرتۋار ەل اعالارىنىڭ ءبىرى، حالىق قامقورى، باتىر ءارى شەشەن. بايەكە ءبيدىڭ شىدەنى سىناعانى جونىندە مىناداي ءبىر اڭىز بار. شىدەنىڭ جاڭادان اتى شىعىپ جۇرگەن جاس كەزى بولسا كەرەك. ءبىر كۇنى بايەكە شىدەنى شاقىرتىپ الىپ، سەبەبىن ايتپاي جىگىتتەرىنە ساباتىپ، كەرەگەسىنە بايلاتىپ تاستايدى. ءوزى ءبىر جاققا كەتىپ قالادى.

اسپاقتا تۇرعان شىدە بايەكە ءبيدىڭ ايەلىنەن سۋسىن سۇراپتى. ونى توعىتپاعان ءبيدىڭ ايەلى قىمىزدىڭ ورنىنا سۋ بەرگىزىپتى. بۇعان شىدە اشۋلانىپ، سۋدى ىشپەي قويادى. وسى كەزدە بايەكەنىڭ قارىنداسى كەلىپ، شىدەنىڭ قولىن شەشىپ، قىمىز بەرەدى. وسى ورايدا شىدە بايبىشەنى دومبىتا ساباپ، كەرەگەگە بايلاپ تاستاپ كەتەدى. بايەكە بي قايتىپ كەلگەندە ايەلى ەگىلە جىلاپ، شىدەنىڭ ۇستىنەن شاعىم ايتادى.

سوندا بايەكە:

­­­ ەندەشە شىدە ادام بولايىن دەپ تۇر ەكەن، ­ – دەپ ريزا بولىپتى.

شىدەنىڭ ەلدەن ەرەك قاسيەتتەرىنە اسەت نايمانباەۆ، تاڭجارىق جولدىۇلى قاتارلى اقىندار دا جىر ارناعان. سولاردىڭ اراسىنان قاراكەرەيدىڭ ءبىر اقىنىنىڭ:

شىدە باتىر قىزاي-ساما تورەسى ەكەن،

كۇن شالعان بيىك تاۋدىڭ توبەسى ەكەن.

ەرجۇرەك، ابىرويدى قاتار بەرگەن،

ەلگە قۇت، التىن دىڭگەك شەگەسى ەكەن، ­– دەپ ولەڭگە قوسادى.

ماتايدان شىققان مەتسەنات مامان تۇرىسبەكتىڭ اسىنا قىزايدىڭ 50-گە جۋىق ادامىن بۇلعىنشى مەن شىدە باستاپ بارعان ەكەن. ماتايلار «باۋىرلارىمىز كەلدى» دەپ جاپىرىلا كۇتكەن ەكەن. اسقا ورىستىڭ ويازدارى دا شاقىرىلىپتى.

بىرنەشە كۇن وتكەندە ماتايلاردىڭ ءبىر ادامى:

– ماماننىڭ اسىن وتەدىك. اسقا 500 ءىرى قارا، مىڭ قوي اتاعان ەدىك. ءبارى دە سويىلىپ ءبىتتى. ەندى ات شابادى. بۇگىن كەتكەن ات ەرتەڭ كەلگەن سوڭ اس تارايدى. وياز دا قايتادى، – دەپتى.

سوندا شىدە:

ولسە ءبىزدىڭ اكەمىز ءولدى، ويازدىڭ اكەسى ولگەن جوق. استى ءبىر ايعا سوزسا بولماي ما؟ اتان ولسە سويىلار، اتاڭ ولسە قويىلار، باس يە قايدان تابىلار، – دەگەن ەكەن.

سوندا توپتىڭ ىشىنەن ءبىر كىسى شىدەگە:

– قاڭتاردىڭ ۇزاق تاڭى، شىلدەنىڭ ۇزاق كۇنى بولسا، اسىقپاي اڭگىمەلەسەتىن كىسى ەكەنسىز، – دەپ ريزا بولعان ەكەن.

شىدە قايتىس بولارىندا مىناداي وسيەت قالدىرىپتى.

بۇراتالادان ءبىتىم بويىنشا العان جەرلەرگە جاقسى يە بولىڭدار. مۇنى بۇعىباي، تيىنباي، تيىندار جاقسى بىلەدى.
ىنتىماق، بەرەكە بۇزىلماسىن.
ولسەم ءۇش جەردەن جالعان بەيىت تۇرعىزىلسىن. سۇيەگىمدى بەيدايشىڭداعى اعام كەرىماجىنىڭ (مىرزاكەرىم) قاسىنا قويىڭدار.
جاس توقالىم بۇبىقاندى جالعىز جۇرگەن جانعازىعا قوسىڭدار، – دەپتى.

شىدە قايتىس بولعانداعى قىز-كەلىندەردىڭ جوقتاۋى:

ەي، ءبىسىميللا، ەي اللا،

جان اكەم كوشتى ساپارعا.

بۇيرىق بولسا كىم كونبەس،

قۇدىرەتتەن بولعان قاھارعا.

ون جەتىڭدە باس بولدىڭ،

ەل-جۇرتىڭ كەتپەس قاسىڭنان.

سايىسقا تۇسكەن دۇشپاننىڭ،

كوڭىلى سۋداي باسىلعان.

ارىنداپ شىقتىڭ الدىعا،

ەلىڭە بولىپ باس قالقا.

ءناسىپ قىلسا قۇدايىم،

كورىسەرمىز ماقشاردا.

قادىرلى ەدىڭ ەل-جۇرتقا،

شىتپاي قاباق تارىلىپ.

پاقىر مەنەن مىسكىنگە،

تيگىزدىڭ پايدا ىق بولىپ.

اعىڭنان اكە جارىلىپ،

قايران مەنىڭ، جان اكەم،

قالدىق قوي ساعان زار بولىپ.

توپتان وزعان قارا وزىپ،

قالمادىڭ، اكە، جارىستان.

باسپاي جولدىڭ قىرسىعىن،

ادىلدىككە قارىسقان.

ەلىڭ ءۇشىن وكىل بوپ،

باردىڭ موڭعول ەلىنە.

ىستەگەنىڭ اق بولىپ،

كەتپەگەن ءىسىڭ كەرىنە.

باسقان-تۇرعان جەرىڭدە،

ورنادى قۇت-بەرەكە.

اجالىق بولدى-اۋ الماستان،

ايىرىلىپ قالدىق باس يەم.

ورنىڭ بولسىن بەيىشتەن،

يماندى بولعىر، جان اكەم.

شىدە قايتىس بولعاننان كەيىن قازاق-موڭعول اراسىندا جەر داۋى قايتا قوزداپ، ەكى جاق بىرىگىپ، كەڭەس وتكىزەدى.

سوندا موڭعول جاقتىڭ وكىلى وبتاي:

– شىدە ءولدى، ەندى ونىڭ قامشىسى دا ءولدى دەشى. ايتپەسە كورسەتىڭدەرشى شىدەنىڭ قامشىسىن (شىدەنىڭ دەسى دەگەن ماعىنادا)، –  دەپ سەس كورسەتەدى.

شىدەنىڭ 15 جاستاعى ۇلى ىبىرايىم دا سول كەڭەسكە بارعان ەكەن. ول ورنىنان قارعىپ تۇرىپ:

–  شىدە ولگەنمەن، ونىڭ قامشىسى ولگەن جوق. شىدەنىڭ قامشىسى مەن ەمەسپىن بە؟ ال وزىڭدە قامشى تۇگىل قۋراي دا جوق، – دەپ سۇراعىفنا جاۋاپ بەرەدى. ويۋتايدىڭ كىندىگىنەن بالا جوق ەكەن. ساسىپ قالعان ول:

– قاسقىردىڭ بولتىرىگى دە قاسقىر ەكەن عوي، – دەپ وتىرا كەتەدى.

ىبىرايىم دا جاس قايتىس بولادى. سوندا كۇڭىرەنگەن ەلى:

– تىم بولماعاندا باعىمىزعا ىبىرايىم ۇزاق جاسامادى-اۋ، – دەپ كۇڭىرەنىپتى.

 

قازىنالى قارتتاردان جازىپ الىپ، ساقتاعان انداس وماراقىنۇلى

دەرەككوز: دودا: (ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى) / ا. وماراقىن ؛ [قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.] .- تالدىقورعان : [ب. ج.].                     https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 24
Қышқыш қалай жасалған?
انداس وماراقىن ىزىمەن

قىشقىش قالاي جاسالعان

August 12, 2026
Адамның пайда болуы
انداس وماراقىن ىزىمەن

ادامنىڭ پايدا بولۋى

August 10, 2026
Күн және жұлдыздар
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن جانە جۇلدىزدار

August 5, 2026
كۇن مەن جەر
انداس وماراقىن ىزىمەن

كۇن مەن جەر

August 4, 2026
Аспанның биіктеуі
انداس وماراقىن ىزىمەن

اسپاننىڭ بيىكتەۋى

July 31, 2026
Жер-көктің айырылуы жөнінде (Күнес ауданының аңыз-ертегілері)
انداس وماراقىن ىزىمەن

جەر-كوكتىڭ ايىرىلۋى جونىندە (كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى)

July 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz