«ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت، ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ەل قايدا ءجۇرىپ، قايدا تۇرعاندىعىن، نە ىستەپ، نە قويعاندىعىن بىلدىرمەيدى. كەلەشەكتە باسىندا قانداي كۇن تۋاتىنىنا كوزى جەتپەيدى.ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە، ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا، ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى».
«قازاق» گازەتىندە 1913 جىلى جاريالانعان وسىناۋ ماقالا جولدارى بۇگىن دە ءوز ءمانىن جوعالتقان جوق. بۇل جولدار كوكىرەگى وياۋ قازاق ازاماتىن ويلاندىرۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ دە قايتا-قايتا تاريح بەتتەرىن پاراقتاپ، 1930-31 جىلدارداعى بالقاش اۋدانىنداعى وقيعالارعا ۇڭىلۋدەگى ماقساتىمىز حالىق جادىندا وتكەندى ءتۇسىرۋ. زامانىمىزدىڭ ويشىل اقىنى راسۋل گامزاتوۆ ايتقانداي، «ەگەر سەن وتكەندى پيستولەتپەن اتساڭ، بولاشاق سەنى زەڭبىرەكپەن اتادى». سوندىقتان دا 1930-31 جىلدارى بالقاش اۋداننىندا ەلدى ءدۇر سىلكىندىردى اقكول كوتەرىلىسى تۋرالى بۇگىنگى جاس ۇرپاق ەگجەيىنتەگجەيلى ءبىلۋى قاجەت. ويتكەنى كوتەرىلىس حاقىندا الىپ قاشپا اڭگىمە كوپ تە، ونىڭ ناقتىلى شىعۋ سەبەبىن دالەلدى فاكتىلەرمەن پايىمداپ، اڭگىمەلەپ بەرگەندەر جوقتىڭ قاسى. مىنە، وسىدان بارىپ بىرەۋلەر: «ول بايلاردىڭ ىركىسىنەن تۋعان» دەسە، ەكىنشى بىرەۋلەر: «جوق، ول حالىق نارازىلىعىنان ءورىس الىپ، اشارشىلىققا قارسى اتىلعان وق» دەيدى. ەكى پىكىردە دە شىندىق بار. دەگەنمەن دە داۋىلدى كۇندەر ەل اراسىنداعى وقيعانى كولحوزداستىرۋ ناۋقانىمەن شيەلەنىستىرىپ، ەكى تاپتىڭ وكىلدەرىن جىكتەپ، جىلىكتەپ قانا قويماي، ءبىر اتانىڭ بالالارىن ءبىر-بىرلەرىمەن اتا جاۋعا اينالدىرىپ، ىقىلىم زاماننان كوشپەندى نەمەسە جارتىلاي كوشپەندى حالىقتى تۇرمىس-سالتىنا، ادەت-عۇرپىنا، تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستارىنا قاراماي زورلىق-زومبىلىق پەن قيامەتتىڭ قىل كوپىرىن ورناتىپ، زاۋال توندىرگەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى.
اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ «شاش ال دەسە، باس العان» اسىعىس قيمىلى كەسىرىن تيگىزبەي قويعان جوق. بۇرىن ەگىن ەكپەگەن بالقاشتىقتارعا استاق سالىعى سالىندى. ەل ءىشىن اشتىق جايلي باستادى. كولحوزداستىرۋعا ەشقانداي دايىندىقتان وتپەگەن، شالا ساۋاتتى، اۋىزىمەن وراق ورعان شولاق بەلسەندىلەردى ارالاسۋى؛ ولاردىڭ قيناتى، زورلىعى ونسىز دا «شىقپا، جانىم، شىقپا» دەپ وتىرعان بالقاشتىقتاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىردى. مۇنىڭ سوڭى ايتۋلى اقكول كوتەرىلىسىنە ۇلاستى.
1930 جىلى ءساۋىردىڭ 6-شى جۇلدىزىندا اقكولدىكتەر قولدارىنا تۇسكەن ءارتۇرلى نارسەمەن قارۋلانىپ، اۋدان ورتالىعى اقكول اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ ۇيىنە شابۋىل جاسادى.(قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازىرگى زامان تاريحىنىڭ ءارحيۆى، 141نقور.، 2914ءنىس، 94ن98 پ.پ.). كوتەرىسشىلەر اۋداننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ۇستاپ،الىپ، حالىق الدىندا جاۋاپقا تارتپاق بولدى.
كىنالارى نە؟
بۇل تۋرالى تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى تالاس وماربەكوۆ بىلاي دەپ جازادى:
«…1930جىلى اۋدانعا 10-مىڭ پۇت استىق دايارلاۋ جوسپارى بەرىلدى. ال مۇنىڭ ءوزى تۇرعىنداردىڭ اشۋ ىزاسىن عانا ەمەس، تۇسىنبەۋشىلىگىندە تۋعىزادى. ويتكەنى اۋدان تەك قانا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن. سوندىقتان مۇندا استىق دايىنداۋ دەگەنىمىز مۇمكىن ەمەس. ەگەر ەت دايىنداۋ جوسپارىن ۇسىنسا، اۋدان تۇرعىندارى وعان رەنجىگەنىمەن وزدەرى مال وسىرەتىن بولعاندىقتان ەت تولەۋگە ءتيىس ەكەندىكتەرىن تۇسىنە الاتىن ەدى. بىراق شولاق بەلسەندىلەرمەن وگپۋ-ءدىڭ كۇشتەرىنە سۇيەنگەن اۋدان باسشىلارى استىق جوسپارىن ورىنداۋعا، تىپتەن اسىرا ورىنداۋعا قول جەتكىزدى: جوسپارلانعان 10 مىڭ پۇتتىڭ ورنىنا 12 مىڭ پۇت استىق دايارلانسا، ال 15 مىڭ پۇت تۇقىمدىق قور جيناۋدىڭ ورىنان 17 مىڭ پۇت جيناپ الدى. ادامدار استىق تاپسىرۋدىڭ جوسپارى ورىندالماعان جاعدايدا كۋلاك ساناتىنا جاتقىزىلىپ، سوۆەت ۇكىمەتىنە جاۋ، جات ەلەمەنت رەتىندە مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، وزدەرى جەر اۋدارىلاتىن نەمەسە وگپۋ تۋرمەلەرىنە قامالاتىن بولدى».
تۇيىققا تىرەلگەن وسىنداي قاتاڭ ءتارتىپ قىسپاعىنان شىعاتىن دول ىزدەگەن بايعۇس قازاق شارۋالارى كۇشپەن كوللەكتيۆتەندىرۋگە لاعنەت، قارعىس ايتىپ كورشى اۋداندارداعى اۋىلداردى ارالاپ، جەتەكتەرىندەگى تۇيەلەرى مەن جىلقىسىن استىققا ايىرباستاۋ ءۇشىن اسا اۋىر شارتتارعا، ارزان ساۋداعا كونۋگە ءماجبۇر بولدى. مىسالى، بىلاي ءتاتتى سارى قىمىز بەرىپ وتىرعان دونەن بيەلەردى ەكى، ال اتان تۇيەلەردى ءۇش، اۋىزدىعىمەن الىسقان ارعىماقتى ءتوتر-اق پۇت استىققا ايىرباستادى.
وسىنداي قىسىم كورسەتۋدىڭ سالدارىنان استىق تاپسىرۋ جوسپارى مالشارۋاشىلىعىنا دا ويسىراتا سوققى بەردى. 1930 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي مال سانى شۇعىل 35 پروتسەنتكە كەمىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە ءار ۇيگە ءبولىنىپ سالىنعان تەرىدەن باستاپ، ءارتۇرلى ەسكى-قۇسقىعا دەيىنگى سالىقتار اۋىل ادامدارىن ەستەن تاندىرىپ، ابدەن ەسەڭگىرەتتى.
اۋىلداعى پارتيا ۇيىمدارى دا ءفورمالدى جانە نەمكەتتى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ مۇشەلدەرىنىڭ سانى نەبارى 50-اق ادام بولاتىن. كوممۋنيستەر قارا حالىقتىڭ قورعاۋشىلارىنا اينالۋدىڭ ورنىنا، ساياسي بىلىمدەرى مەن ساۋاتتىلىق دڭگەيلەرى وتە تومەن بولعاندىقتان، ماعىناسى مەن مازمۇنى لەنيندىك پرينتسيپتەرگە تۇبىرىنەن قارسى كەلەتىن «بايدى باتپاققا، ورتاشانى ورتاعا، كەدەيدى كەڭىردەككە!» دەگەن وتە زياندى، بىراق سول كەزدەگى گولوشەكيننىڭ كۇشپەن كولەكتيۆتەندىرۋ يدياسىنىڭ شىندىعىن اشىپ كورسەتەتىن، سويىلىن سوعاتىن ۇران ۇسىندى.
كوتەرىلىسشىلەر اۋدان ورتالىعىنا لاپ قويعان كەزدە اۋدان باسشىلارى جان-جاققا قاشىپ كەتىپ، باس ساۋعالاي باستايدى. اۋدان ورتالىعىنا باسىپ كىرگەن كوتەرىلىسشىلەرگە جەرگىلىكتى وكىمەتكە دەگەن وزدەرىنىڭ نارازىلىعىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن جاپپاي تالقانداۋ ارقىلى دا ءبىلدىردى.
اۋداندىق مەكەمەلەردىڭ، كووپەراتيۆ ۇيىمدارىنىڭ، دۇكەندكردىڭ استان-كەستەڭىن شىعارىلىپ، قيراتىلدى. ءارتۇرلى زاتتاردى كوتەرىسشىلەر تابان استىندا وزدەرى ءبولىسىپ الدى. كوتەرىلىسشىلەر «اۋداندى باسقارۋدى ءوز قولدارىمىزعا الدىق» دەپ ويلادى دا، ءوز ورتالارىنان «ۋاقىتشا وكىمەتىن» قۇردى. بىراق جەدەلدەتە جەتكەن وگپۋ-ءدىڭ قوسىمشا كۇشتەرى ونىڭ مۇشەلەرىن كەشىكپەي-اق تۇتقىنعا ءتۇسىرىپ، كوتەرىلىستىڭ اۋدان تەوريتورياسىنا كەڭىنەن تارالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي دىڭكەلەتتى. ەلتاي ەرنازاروۆ باستاعان جاقسى قارۋلانعان ەسكادروننىڭ كەلىپ جەتۋى كوتەرىلىسشىلەردىڭ جىگەرىن قۇم ەتىپ، ەرىكسىز باعىنۋىنا ءماجبۇر ەتتى. اۋتپارتكوم حاتشىسى توكە ءابدىراحمانوۆ پەن اۋاتكوم توراعاسى ءامىرتاي بەيسەنوۆ ورىندارىنان بوساتىلدى، اۋداندىق پاريا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ت. تۇياقباەۆ، اۋاتكوم توراعاسىنا ك.مەرەكەەۆ تاعايىندالدى.
سول جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ە.ەرنازاروۆ گولوشەكەنگە كوتەرىلىس تۋرالى بىلاي دەپ حات جولدايدى:
«… ساياسي شارۋشىلىقتىڭ شارالارى جاندارىنا باتقان بايلار، اتقا مىنەرلەر جانە اقساقالدار اۋدانداعى جاعدايدى، قالىڭ بۇقارانى كەڭەس مەملەكەتىنە قارسى ارانداتۋ ءۇشىن پايدالانىدى. بايلار «بايدى باتپاققا، ورتاشانى ورتاعا، كەدەيدى كەڭىردەككە» دەگەندى بىلدىرەدى-ءمىس دەگەندەي ۇران تاستادى.
اۋداندى باسىپ الاتىن جانە بۇرىنعى بيلەۋشىلەر بيلىگىن قالپىنا كەلتىرەتىن كەز كەلدى دەگەن سياقتى ارانداتۋلار تارالدى. ۇرەيلەنگەن، ارانداتىلعان بۇقارا رۋ باسشىلارىدىڭ جانە بايلاردىڭ باستاۋىمەن 6-شى ساۋىردە اۋدان ورتالىعىنا كىردى. ال اۋداندا ەشكىم قالماعان، ءبارى بەزىپ، قپشىپ كەتكەن. ارانداتۋشىلار توبى يەسىز قالعان اۋدان ورتالىعىن تالقاندادى جانە بارلىق اۋىلشراۋشىلىعى ماشينالارىن قيراتتى، تۇقىمدىق قورى جانە كووپەراتيۆ ۇيىمدارىنىڭ تاۋارلارىن تالاسىپ اكەتىستى.
بالقاشتاعى وقيعا قىسقاشا وسى.
كوممۋنيستىك سالەممەن ەرنازاروۆ.
اقكول.
ال كوتەرىلىسشىلەر بولسا: «ءبىزدى ەرنازاروۆ قورعايدى» دەپ قالىپ، قارۋلارىن تاستاعان ەدى. سول قۇدايداي سەنگەن بەيشارا وگپۋ وتريادىنىڭ باستىعىنان اسا المايدى. وسىنىڭ سالدارىنان كوتەرىلىسشىلەر قويداي قىرىلادى.
اقكول كوتەرىلىسىنىڭ كۋاگەرى، اقكولدىك قاريا ورازبەك كەنەباەۆ بىلاي دەپ اڭگىمەلەيدى:
ورازبەك باندى اتانعانىم 1930 جىلدىڭ كوتەرىلىسىمەن تۇسپا-تۇس، ايتەۋىر كولەڭكەمدەي قوساقتالىپ قالماي كەلەدى. اقكول كوتەرىلىسىنڭ توركىنى قازىر ويلاپ، سارالاسام، الماتىدا بولعان جەلتوقسان وقيعاسىمەن وتە ۇقساس كەلەدى. جەلتوقساندا جاستار اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ وكتەمدىگىنە قارسى نارازىلىق بىلىدرسە، ءبىز جاپپاي كولحوزعا كىرگىزۋگە دەگەن قارسىلىق ۋاجىمىزدىايتۋعا تالپىندىق. وكىنىشكە وراي، ءبىزىد تىڭداعان ەشكىم بولعان جوق.
… ءتۇن ورتاسىندا الدەنەنىڭ سىبدىرىنان ويانىپ كەتتىم. قاراسام قاسىمبەك اعام الدىمدا تۇر. مارە-سارە قاۋىشىپ، قۇشاقتاسىپتا الدىق. ونى 1929 جىلى كوشەرباي قارمىسۇلى باستاعان تولقۋدان كەيىن ۇستالىپ كەتكەننەن كورىپ تۇرعانىم وسى.
-باۋىرىم، سەن مەنەن ەشتەڭكە سۇرااما. وىن ايتىپ جاتۋعا ۋاقىت تىعىز. تۇرمەدەن قاشىپ شىقتىم. «ادامنىڭ باسى الانىڭ دوبى» دەگەندەي، ۇشارىمدى جەل، قونارىمدى ساي بىلەدى. بىرەۋ-مىرەۋ كورىپ قالسا، سەندەرگە زيانىم تيەر. ەگەر مەنى ىزدەسەڭ كوكەشكى قىستاۋىنان تابارسىڭ.
قايتارما سوزدە ايتىپ ۇلەگرمەدىم، اعايىم قالاي پايدا بولسا، سولاي عايىپ بولدى.
كۇن ارتىنان جىلجىپ كۇندەر ءوتىپ جاتتى. ءبىر كۇنى قاسىمبەككە ازىق-تۇلىك اپارىپ، جاعدايىن ءبىلىپ كەلەيىن دەگەن ويمەن ەل جاتا كوكەشكى قىستاۋىن بەتكە الىپ، اتقا قوندىم. مەجەلى جەرگە سول كەزەدگى كوزى اشىق اۋىل ازاماتى بايجۇمانمەن الدەنەگە كەلىسە الماي، قىزىل كەڭىردەك بولىپ وتىر ەكەن.
-قاسىمبەك ساباڭا ءتۇس. ەلدى بوسقا قىرىپ الاسىڭ. كوتەرىلىسكە شىعامىز دەيسىڭ، باقايشاعىڭا دەيىن قارۋلانعان اسكەرگە توتەپ بەرۋ قيىن. مەنى تىڭداساڭ رايىڭنان قايت!
-سەنىڭ سوۆەت وكىمەتى دەگەندە تاڭدايىڭ تاڭدايىڭا جۇقپايدى. كولحوز قۇرايمىز دەپ ماڭدايىمىزعا بىتكەن بار مالدى سىپىرىپ جاتقان اناۋ. ەرتەڭ ەلدىڭ اشتىققا ۇشىراماسىنا كىم كەپىل؟ بەرە المايسىڭ. ەندىشە ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، ارقايسىمىز ءوز جولىمىزدى تابايىق. توقتاسقان جەرىمىز وسى بولسىن!
اعايىم ءسوز ءبىتتى دەگەندەي ورىننان تۇارگەلدى.
-سەن كوشەرباي ايتتى دەپ وتىرسىڭ. ونىكىدە قۇر دۇرمەككە ىلەسۋ.
-ول ايتسا شىنىن ايتادى. بولماسا تالدىقورعانداعى، سوداقتاعى اعايىندار دا ات اۋىزدىعىمەن الىسار ما ەدى؟..
بايجۇماننىڭ: «قايران اڭعال باۋىرىم-اي باسىڭدى اڭعالدىقپەن وققا بايلاپ وتىرسىڭ-اۋ» – كۇرسىنە باس شايقاعانى ءالى كوز الدىمدا. كوپ ۇزاماي كوتەرىلىس باستالدى. بىراق وگپۋ-ءدىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرىنە قارسى توتەپ بەرە المادىق. 30 جىگىت تۇرمەگە قامالىپ، ايدالىپ كەتە باردىق. بىزدەن كەيىن دە 60 جىگىتتى تۇرمەگە جونەلتىپتى. 10 جىل تۇرمەدە وتىردىم. تۋعان جەرگە 4-5 اق ازامات ورالدىق. قالعانىنىڭ قاي جەردە توپىراعى بۇيىردى، وىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى عانا بىلەدى…
ەكى-ءۇش كۇنەن كەيىن رەسپۋبليكا كۇنىن مەرەكەلەگەلى وتىرمىز. يساتاي – ماحامبەت، 16-جىلعا جانە اقكول كوتەرىلىستەرى، جەلتوقسان وقيعالارى، بولماسا ءبىز بوستاندىققا جەتە الماعان بولار ەدىك.
زارىققان ابىلقاسىمۇلى،
بالقاش اۋدانىنىڭ تۇرعىنى.
جاريالاندى. -الماتى: “جەتىسۋ” گازەتى.№96.1994. -3 ب.
