تاشكەنت ق. 1922 ج.
جەتىسۋ قىرعىز-قازاق تىرشىلىگى، ايرىقشا كەدەي كەمباعالدار تىرشىلىگى كۇننەن كۇنگە قيىنداپ بارادى. نە ءۇشىن دەگەن ساۋال بولا قالسا، مىناداي جاۋاپتار كورسەتۋگە بولادى.
جەتىسۋ قارا قىرعىزى 16-شى جالعى توڭكەرىس سەبەپتى قىتاي بارىپ، تونالعان تىشقانداي بولىپ، مال-مۇلىك جانە دە ءبىر سىپىرا باستان ايىرىلىپ قايتا كەلگەن سوڭ قىرعىزدى قىرىپ، قۋىپ جىبەرىپ، جەرىن العان وتارشىلاردىڭ زورلوىق-زومبىلىعىنا 21 جىلعا شاقتى داۋرەن ءسۇرىپ زورعا ديگەندە 21-شى جىلدا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ارقاسىندا 16-شى جىلعى تارتتىرىپ جىبەرگەن جەرلەرىنە يە بولىپ، مىنە، ەندى تۇبەگەيلى تىرلىككە باس قويىپ كىرگەلى ەكىنشى جالعا اياق باستى
17، 18، جىلداردا جىلان جىلى جۇتى ھام اقتاردىڭ پالەكەتى بولىپ ءبىر جاقتان جۇتقا ۇشىراپ، ەكىنشى جاقتان جەتىسۋ كازاك-ورىستارى بۇلگىنشىلىك سالىپ، جەتىسۋدىڭ تەمىرقازىق جاعىنداعى ءتورت (الماتى، قاپال، جاركەنت، لەپسى) ۋەزىندە بۇلىنشىلىك بولىپ اڭقاۋ قازاق-قىرعىز اركىمنىڭ اۋزىنا قاراپ، وسى كۇنگە دەيىن ەسىن جيا الماي، باسىن جاڭادان كوتەرىپ كەلە جاتىر. بىراق جەتىسۋدىڭ حىلقىنىڭ مىنا حالى جاڭا شىققان جازعى جاپىراق سياقتى ازعانتاي سۋىق بولسا توڭىپ، جوق بولاتىنداي ءبىر تۇردە تۇر.
3) جەتىسۋ قىرعىز-قازاعى ايرىقشا قارا قىرعىزدىڭ 15 مىڭداي باسى قىتايدا باسى بايلانىپ، كوزىنەن قاتتى جاس اعىزىپ، اھ ۇرعانى اللاعا جەتىپ، قىتاي حالقىنىڭ ويناعان قۇمارىنا بايگە بولىپ كەلە الماي، قولى بايلاۋلى، اۋزى جابۋلى قىتايدا جاتىر. بۇل دا بىزگە نامىس.
جەتىسۋ وبلىسى ورتالىقتان الىس بولعاندىقتان كيىم جانە باسقا ادامعا كەرەكتى زاتتاردىڭ جوقتىعى، ەگەر ايتىلعان زاتتار بارا قالسا جەتىسۋ جەتىسۋ حالقىنىڭ قولىنا بەرىلمەيىنشە، بالكى ورتاداعى پايداكەش الىپساتار ارقىلى بارعاندىقتان جەتىسۋ قازاق-قىرعىزىنىڭ دەمى كەسىلىپ، دينكەسى قۇرىپ، ايلاسى كەمىپ، جالاڭاش وتىرا الماي، قانشالىق قىمبات بولسا دا ايلاندىرعان از عانا شارۋاسىنان ايرىلاتىن بولدى.
مىنە، بۇل اڭگىمەدەگى ءتۇرلى مەكەمەلەردىڭ جەىتسۋدان مال ءھام يگىن الۋ ءۇشىن جىبەرگەن كونتراگەنتتەرىنىڭ اڭگىمەسى.
تاعى دا مۇنان باسقا تەرى، ءجۇن. ماي ھام بال سياقتى نارسەلەردىڭ حالىقتىڭ قولىنا تيمەي، باسقا جاققا كەتىپ جاتۋى اپ-اشىق بەلگىلى ماسەلە.
تاعى دا مىناۋ شارۋا ساقتىعىنا زارار بولعان ماسەلەنىڭ ءبىرى ازىق-تۇلىك مەكەمەسىنەن شىققان اگەنتتەردىڭ دالا حالقىنىڭ تۇرمىسىنا ھام احۋالىنا ابدەن اشنا (ءۇيىر) بولمايىنشا، ياكي ولاردىڭ ناداندىعىنان پايدالانىپ، وزدەرىنىڭ جان قالتالارىن قومپايتىپ، قاي ءبىر جەردە سالىنعان جوبادان تىسقا شىعىپ مال جيناۋلارى ول جوبانى بىلىپ جاۋاپ بەرگەن ادامدارعا قولىنداعى مانداتىنان پايدالانىپ قورقىتىپ پارا الىنۋدا.
جەتىسۋدىڭ كەدەي كەمباعالدارىنا ەڭ ىڭعايسىز كەلىپ وتىرعان جۇمىس ءتۇرلى تابيعات بايلىعىن (مونوپوليا) ءبولۋ.
مىسالعا الايىق اڭشىلىق ماسەلەسى: جەتىسۋ قازاق-قىرعىز كەدەيلەرىنىڭ تابيعاتتان تارتىپ الاتىن ارتىقشا پايداسى ءھام قىلاتىن تىرشىلىگى تۇلكى، قاسقار (ءبورى)، سۋسار ءھام باسقا جابايى ايۋۋانداردى ۇستاپ وزدەرىنىڭ تىلەگەن جەرلەرىنەيھام تىلەگەن نارسەلەرىنە ساتىپ الاتىن ەدى. تۇلكى، سۋسار سياقتى قىمبات تەرىلەردىڭ رەسەيدە ءھام ەۋروپادا باعاسى ءار كىمگە ماعلۇم، بىراق ءبىزدىڭ جەتىسۋدا ەڭ جاقشى تۇلكىگە ەكى ماتا بەرەدى. مۇنان باسقا جەرگە ساتسا ايىپتى بولادى.
مۇنىڭ شاراسى ءبىرسىپىرا جالشىنى ارگانيزاتتسيانىڭ يەمدەنگەن جەرىنە كوشىرۋگە، قالعانىڭ ۇيىمداستىرىپ، اڭشىلىق كەڭشىلىك سياقتى تابيعات بايلىعىنا كىرگىزىپ مونوپوليانى ولاردىڭ ۇستىنەن الۋ كەرەك.
ولاي بولماعاندا ايتىلمىش رايونداعى كەمباعالداردىڭ تۇرمىسى حارىپ بولعانى، جالپى جەر پايداسىن كوشمەن حالىق ءالى تۇسىنگەن جوق.
16 جىلدان بەرگى تارتتىرىپ جىبەرگەن جەرلەرىن وكىمەت قايتىرىپ بەردى. باعزى جەرلەردە سالىنعان قىستاقتار سول سالىنعان بوينىشا كەدەيلەرگە ءتيدى. كەدەيلەر سول ورىندارىن قادىمكى قىستاق سياقتى ازىرگى تۇرمىسقا لايىقتاپ، باسقا جۇرتتاي گۇلدەندىرىپ بارا جاتقانى انشا كورەنبەيدى.
باياعى دالاعا كونگەن حالىق سالاقتاۋ كورىنەدى. مۇنداي پەيىلدى تاستاۋ كەرەك. جانىنداعى وتىراق حالىقتان ۇلگى الىپ، تىرشىلىك جارىسىنا كىرۋدىڭ زامانى جەتتى. ازىرگى زاماننىڭ ءتۇرىن كورگەن سوڭ كەدەي تابى مىناۋ جۇمىسقا كىرىسۋ كەرەك. قايدا قارا توپىراق پايداسى بولا تۇرعان جەرگە ۇيىمداسىپ قىستاق بولۋ. «ەلىڭ باردا ەتەك جاپ» دەگەن ماقالدى ويعا الىپ، وسى باقىتتى زاماندى عانيمەت ءبىلىپ پايدالانىپ قالۋ، ورىنسىز ۇيىرسەكتىكتى قويىپ، باي-ماناپتىڭ ازعىرۋىنا كىرمەي، ءبىر كۇندى بوسقا وتكىزبەي وتىراقتانۋ قامىن قىلۋ كەرەك.
بىراق اڭعارعان كەدەي از-اۋ دەيىم.
ايىرقشا ءۇي ىشىندەگى كەدەي تابى تەزدەن وتىرۋ ءتيىس. ءار مىستان ءبىر فەرعاۋىن دەگەندەي ءار كەدەيدىڭ ىشىندە اياقتى، شارۋالى اۋقاتتىسى ياعن اتقا مىنگەن مانابى بولىپ، سولاردىڭ تىلىنە ەرىپ، كەدەي كەربەز تارتىپ كەلگەن داۋلەتتى قايتارعالى وتىر. كەدەي مۇنان ساقتانۋ كەرەك.
ەندى انادان ايتىلعان ءسوزدىڭ قورىتىندىسى تەزدەن شىن كەدەيدەن ەڭبەكشىلىن باسىن قوسىپ، ۇيىستىرىپ، جاتاق لايىقتى جەرگە وتىرعىزىپ قالعان جەرگە جارتى كوشمەن، ودان قالعان اياقتى مالعا لايىقتى جەرلەرگە ءبۇتىن كوشمەندى ەرىكسىز يەمدەندىرمەسە، قازاق-قىرعىز جەر پايداسىن تەزدەن تۇسىنە قويادى دەۋگە ەرتە كورىنەدى.
جەرلىك حالىق اراسىندا اش جورتۋ ماسەلەسى جۇرتتىڭ شارۋاسىنا وتە قولايسىز بولعان جەرلەر كوپ بولىپ وتىرادى. مۇنىڭ جايى مىناداي: ماسەلەن، ءبىر بولىستاعى ءتۇرلى بولىمدەر ءار قايسى وزىنشە «مەن بولىسپىن» دەپ ات ءمىنۋ، سويىس قوي الۋ، ءۇن سياقتى ادامعا كەرەكتى نارسەنىڭ ءبارىن حالىقتان الادى.
تاعى دا ءار قايسىسى ءوزىنىڭ جۇرەتىن جولىن بىلمەستەن ەگىنشى جۇمىستارعا قاتىسادى. ماسەلەن بولىستاعى حالىق اعارتۋ ءبولىمى بولسنوي رىپكومنان جۇمىس قىلعىسى كەلەدى. حاتىندارعا بوستاندىق حاتىن بەرۋ تۋرادى، قىسقاسى، شونىڭ سياقتى شتاندى كويلەك دەپ كيىپ جاتۋشىلار اياق الدىنان تابىلا بەرەدى.
قىسقاسىن ايتقاندا، دالا حالقىنىڭ ءبىر بولىسىندا 11 دانا بولىستىق داعۋاسىن قىلعان بولسنوي مەكەمە بار: 1) ريفكوم، 2) ۋالكوم پارتيا 3) سايۋز قوسشى، 4) جىناندەل 5) سايۋز مالادوج 6) نالچالنيك ميليتسيا 7) رافكيرەي 8) زيم ادەل 9) ازىق ءبولىمى 10 ) كوپەراتيۆ 11) وقۋ ءبولىمى. مۇنان باسقا باسپيكوم، قاراعاي باس، دوعدىر مەكەمەسى، تاعى بولىمدەر بار.
مىنە وسىلاردىڭ ءبارى، ودان مەن ۇلكەنمىن دەپ، قىرعىز-قازاق بەيشارانىڭ اتىن ءمىنىپ،، قويىن سويدىرىپوتىرعانى،
وسىنداي جەرلەردە ارقاسى ءبۇتىن مىنىلمەگەن ات-ايعىر، ياكي سونداي بيە تابۋ مۇمكىن ەمەس. جاۋىر بولۋ ءبىر جاقتا تۇرسىن، ءبىراز القا مىنگەن جىلقى قايتا كەلۋى مۇمكىن ەمەس.
ەگەردە وبلىستاعى ويازدارداعى اسپازشى ازاماتتاردىڭ تاماعى تارتىنقى، تامىر-تانىسى، تۋعان ۇرىعى از بولىپ، بولسنوي رىفكمدى تازا-نىق ادامدى قويىپ، بۇيرىق بەرىلىپ تۇرسا مىناۋ باسسىزدىق باسىلار دەيمىن. ونداي بولماعاندا. حالىق اراسى وسى بارىسپەن بارسا جۇرت قامىن ويلايتىن ازاماتتارقازاق-قىرعىزدىڭ شارۋاسى ون جىلعا جەتپەي بىتەدى.
قاتاعان.
باسقارما: «شولپان» قازاق-قىرعىز جۋرنالى بولعاندىقتان ءھام ماقالا جازۋشى جولداس قاتاعان باسقارمادان ادەيى وتىنگەندىكتەن بۇل ماقالانى وزگەرتپەي قىرعىز تىلىندە باسىپ وتىرمىز.
«شولپان». 1922. №1. 47–51 ب.
قولجازبا اراب حارپىندە.
اۋدارعان قاجەت انداس
دەرەككوز: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308
