25-ءشى ماۋسىم جارلىعى تاقىرىبى، جەتىسۋدا بولعان وقيعا جۇرتقا ءمالىم. سونان بەرى جەتىسۋ وبلىسىنداعى بوسقىن قازاق-قىرعىزدىڭ باسىنا قانداي كۇن تۋعانى سان رەت ايتىلىپ، سان رەت جازىلىپ كەلەدى. جۇرت بۇلارعا از-ماز جىلۋ بەرىپ تۇر. «از-ماز» دەيمىز، سەبەبى بوسقىن قازاق-قىرعىز باۋىرلارىمىزدىڭ جاردەمگە مۇقتاجدىعىنا قاراعاندا بەرىلگەن جاردەم جوقتىڭ قاسى…
337-شى نومەرلى «قازاقتا» جازىپ ەدىك، قىتاي جەرىندەنى بوسقىن قازاق-قىرعىزدىڭ سانى 164 مىڭنان استام، ونىڭ قىرىلعانى 83 مىڭ، جەرىنە شۇبىرىپ قايتقانى 69 مىڭ، قالعانى 12 مىڭ دەپ.
بوسقان جانە قىرىلعان قازاق-قىرعىزدىڭ ناقتى سانى بۇدان دا ارتىق دەسەدى.
قىرىلعانى 83 مىڭ. بۇلار نە سەبەپتى قىرىلدى؟
– اسكەرلەردەن، اشتىقتان، جالاڭاشتىقتان، اۋرۋدان قىرىلدى.
جوعارعى ماعلۇمات ءبىرىنشى شىلدەگە دەيىن بولعان. ونان بەرى دە ءتورت اي ءوتتى. تاعى دا نەشە مىڭ ادام اشتىقتان، اۋرۋدان، جالاڭاشتىقتان قىرىلمادى دەيسىز! تاعى دا نەشە مىڭ جەتىمدەر، جەسىرلەر، ۇيسىزدەر، كۇيسىزدەر زار ەڭىرەپ قالمادى دەيسىز! مۇنى كورە تۇرا، ەستي تۇرا باسى امان، مالى تۇگەل الاشتىڭ ازاماتى قالايشا قاراسپايدى. قالاي ءداتى شىدايدى. جۇرتتان بەرەكە، بىرلىك كەتكەنى مە!
اعايىننىڭ قادىرلى مالى ولگەندە جاۋىرلاپ، جىلىكتەپ كوتەرمەلەيتىن حالىق ەمەس پە ەدىك. ءبىر رۋلى ەل جوق بولۋعا اينالىپ تۇرعاندا، قولىمىز نەگە جۇمىلىپ قالدى. نەگە مۇنشا تاس باۋىر بولدىق!؟
ءۇش-ءتورت جىلدىق سوعىس جۇرتتىڭ ءبارىن جۇدەتسە، قازاق حالقى تەگىس كۇيزەلە قويدى دەۋگە بولمايدى. وسى كۇنى ءبىر قارا مالىن ساتقان كىسى 300-400 سوم الادى. اسا بايدى، وتە كەدەيدى بىلاي قويىپ، ورتا داۋلەتتى ءۇيدى الساق، قىرعىنعا ۇشىراپ جاتقان اعايىنعا ءبىر قارانىڭ پۋلى كوپپە ەدى. «قازاق» باسقارماسى بوسقىن قازاق-قىرعىزعا بىرنەشە ايدان بەرى جۇرتتان جاردەم جيىپ كەلەدى. بۇل كۇنگە شەيىن باسقارماعا تاپسىرىلعان جاردەمنىڭ بارلىق بولعانى 6685 سوم 72 تيىن! بۇل اقشا 20-30 قارانىڭ عانا قۇنى، بۇل نە؟
«قازاق» باسقارماسىنان باسقا جەرگە دە جىبەرگەندەر بار شىعار. بىراق بەرەكەلى جاردەم بولعانىن ەستىگەنىمىز، كورگەنىمىز جوق. «التى ميلليون حالىقپىز» دەپ وزگە جۇرتتى سانىمىزبەن قورقىتاتىنىمىز قايدا؟ جوعارعى 6685 سوم 72 تيىن اقشانى مال-مۇلكىنەن ايىرىلىپ، اشارشىلىقتا قالعان 81 مىڭ بوسقىن اعايىنعا بولسەك، كىسى باسى 8 تيىننان كەلەدى ەكەن!؟ كوپ تۇكىرسە، كول بولعانى قايسى؟
ەندى قىس بولىپ قالدى. بوسقىن قازاق-قىرعىزدىڭ كوبىنىڭ ءۇي-مەكەندەرى بىلتىر ورتەنىپ، ويران بولىپ بىتكەن. مال بولسا، جوق. «التى ميلليون الاشتىڭ» بەرگەن جىلۋى 8 تيىن! ەندى ول بەيشارالار قالاي جان ساقتار، كۇن كورەر!
236-شى «قازاقتا» ءبىر قىرعىز ازاماتىنىڭ حاتى باسىلدى. سوندا: «ءولىم حالىندا قولىمىزدى بۇلعاپ، كوزىمىزبەن يشارا قىلىپ جاردەم سۇرايمىز» دەپ بۇكىل قىرعىز اتىنان قازاق تۋعاندارىنا شاققان مۇڭىن، ايتقان زارىن ەستىگەن جۇرت جوق پا؟ جۇرتقا ەستىرتكەن ازامات جوق پا؟
6-شى قازاندا شىققان 170-ءشى ءنومىرلى ۇكىمەت گازەتىندە: «جاڭا ۇكىمەت جەتىسۋ وبلىسىندا 25-ءشى ماۋسىم جارلىعى تاقىرىپتى بۇلىنشىلىككە ۇشىراعان ورىس جانە بۇراتانا حالىقتارعا جاردەمگە، قازىنادان 11 ميلليون 150 مىڭ اقشا شىعاردى» دەدى. بۇل اقشانى بىلاي بولۋگە بۇيرىق قىلعان: شاپقىنشىلىق كورگەن ورىستارعا ءۇي باس سايىن ءبىر مىڭ سومنان، قازاق-قىرعىزعا ءار ءۇي باس سايىن ءبىر ءجۇز سومنان بەرىلسىن دەلىنگەن. بۇل ءبولۋ دۇرىس پا، ءادىل مە، قازاق-قىرعىزدىڭ زاردابىنان ورىستىڭ زاردابى 10 ەسە ارتىق پا؟ ونى قويا تۇرىپ، ءبىز بۇل ارادا 100 سومنىڭ ءبىر ۇيگە ەش نارسەگە جەتپەيتىندىگىن ايتىپ وتەمىز.
مىنە، جۇرت بەيشارا بوسقىن باۋىرلاردىڭ وزدەرىڭنەن الىپ وتىرعان جاردەمى، الگى قازىنادان الىپ وتىرعانى مىناۋ.
الدە بولسادا، جۇرتتىق قىلىپ، اعايىندىق، ادامشىلىق بورىشتارىڭدى وتەمەسەڭدەر، اتقا ءمىنىپ، ايقاي سالىپ، سورلى بولعان باۋىرلارىڭا ءبىر جىلۋ جيناماساڭدار، ءتىرى قالعاندارى ەندى قىس تۇسكەندە قىرىلۋى مۇمكىن. بىراق قۇداي الدىندا اشتىقتان قىرىلعان قازاق-قىرعىزعا كەز كەلە قالساڭدار، جاۋاپتان قىسىلىپ جۇرمەڭدەر!
ماديار.
ح.ا: بوسقىن قازاق-قىرعىزعا جاردەم بەرۋشىلەر بولسا، «قازاق» باسقارماسى توقتاتپاي ءتيىستى ورىنعا جىبەرىپ تۇرادى جانە كەلگەن اقشانىڭ ەسەپ-قيسابىن گازەتكە باسىپ تۇرادى.
وسى ماقالانى وزگە قازاق گازەتتەرىدە كوشىرىپ باسۋىن وتىنەمىن.
م.
«قازاق»، №247، 3-بەت، 1917 جىل.
ءتۇپ نۇسقا اراب حارپىندە.
اۋدارعان قاجەت انداس.
ك كازاحام !
ۆسەم يزۆەستنو و ۆوسستانيي ۆ سەميرەچە، كاكيە نەۆزگودى پەرەجيل نارود سەميرەچيا س تەح سامىح پور،- مى پيسالي نە راز. نارود حۋدو-بەدنو، پوموگاەت پودۆەرگشيمسيا گونەنيام ي رازورەنيۋ كيرگيز-كازاحام.
گوۆوريم «حۋدو-بەدنو» پوتومۋ، چتو وكازىۆاەمايا پوموش پو سراۆنەنيۋ س نۋجدامي وبەزدولەننىح، نيچتوجنا مالا.
ۆ №337 گازەتى «كازاح» مى پيسالي، چتو چيسلەننوست كيرگيز-كازاحوۆ ۆىنۋجدەننىح بەجات نا تەرريتوريۋ كيتايا سوستاۆلياەت – 164000 چەلوۆەك يز نيح ۋبيتو ۋمەرلو – 83000، ۆوزۆراتيۆشيحسيا – 69000، وستاۆشيحسيا ۆ كيتاە – 12000 چەلوۆەك.
پو نەكوتورىم پودسچيوتام يح چيسلەننوست نامنوگو بولشە. ۋمەرشيح – 83000 چەلوۆەك. كاك وني ۋمەرلي، ۆ چەم پريچينا؟ وت رۋك ۆوورۋجەننىح وتريادوۆ، س گولودۋ، وت بولەزنەي. پريۆەدەننىە ۆىشە داننىە نا 1 يۋليا. س تەح پور پروشلو 4 مەسياتسا. سكولكو ەشە ۋمەرلو ليۋدەي وت حولودا، گولودا، بولەزنەي، سكولكو ەشە وستاليس ۆدوۆامي، سيروتامي، بەز كروۆا، بەز نيكاكيح سرەدستۆ. ۆيديا ۆسە ەتو، زنايا وب ەتوم، كاك مى موجەم سپات سپوكوينو، كاك مى موجەم تەرپەت تاكوە، يلي ناستۋپيل كونەتس ەدينستۆۋ نارودا، مى جە نارود كوتورىي ۆسەگدا پروتياگيۆال رۋكۋ پوموشي نۋجدايۋشەمۋسيا، پودستاۆليايۋشيي پلەچو وسلابەۆشەمۋ.
سەيچاس، كوگدا براتسكيي كيرگيزسكيي نارود نا گراني يسچەزنوۆەنيا، پوچەمۋ مى، كازاحي ۆدرۋگ ستالي چەرستۆىمي؟ ۆوينا دليۆشاياسيا 3-4 گودا پرينەسلا منوگو بەد نارودام، نو نەلزيا گوۆوريت، چتو كازاحسكيي نارود پولنوستيۋ پوسترادال يز-زا ەتوي ۆوينى. سەيچاس، ەسلي كازاح پروداست ودنۋ كرۋپنۋيۋ سكوتينۋ، تو ۆىرۋچيت 300-400 رۋبلەي. چەلوۆەكۋ سرەدنەگو دوستاتكا، ودنا سكوتينا ۆىدەلەننايا دليا پوموشي كيرگيزام نە دولجنا بىت ەمۋ بولشوي پوتەرەي. پراۆلەنيە گازەتى «كازاح» ۆوت ۋجە نەسكولكو مەسياتسەۆ زانيماەتسيا سبوروم سرەدستۆ دليا كيرگيز-كازاحسكيح بەجەنتسەۆ وكازاۆشيحسيا ۆ بەدستۆەننوم پولوجەنيي. و سەگودنياشنەگو دنيا نام پولۋچەنو ي ناپراۆلەنو پو نازناچەنيۋ-6685 رۋبلەي 72 كوپەيكي. ەتا سۋمما راۆنا ستويموستي 20-30 گولوۆ كرۋپنوگو سكوتا، چتو ەتو؟
دا، ەست ليۋدي كوتورىە ناپراۆليالي سۆويۋ پوموش ۆ درۋگيە پۋنكتى (كوميتەتى ي درۋگيە). نو و زناچيتەلنوي، بولشوي پوموشي مى نە سلىشالي ي نە ۆيدەلي. مى بەم سەبيا ۆ گرۋد گوۆوريا، چتو مى – شەستيميلليوننىي نارود. ي چتو جە؟ ەسلي پودەليت ەتي سامىە 6685 رۋبلەي 72 كوپەيكي نا وستاۆشيحسيا پوكا ۆ جيۆىح، نو گولودايۋشيح براتەۆ، تو پولۋچيتسيا پو 8 كوپەەك نا چەلوۆەكا؟ ي گدە جە ناشي كاپەلكي، كوتورىە دولجنى بىلي پرەۆراتيتسيا ۆ مورە؟ ناستۋپاەت زيما.
ۋ بولشينستۆا كيرگيز-كازاحسكيح بەجەنتسەۆ دوما سگورەلي ۆ پروشلوم گودۋ، پريشلي ۆ نەگودنوست. سكوتا نەت. ا تەپلو كوتوروە داەت «شەستيميلليوننىي نارود الاشا راۆنا 8-مي كوپەيكام». كاك بۋدۋت سۋشەستۆوۆات ەتي نەسچاستنىە، كاك بۋدۋت ۆىجيۆات؟
ۆ №236 گازەتى «كازاح» بىلو وپۋبليكوۆانو پيسمو ودنوگو كيرگيزا تام بىلي سلوۆا: «مى پەرەد ساموي سمەرتيۋ ۆيالو ماشەم رۋكامي، س مولبوي سموتريم نا ۆاس ي پروسيم پوموشي». ەتو ون سكازال نام، كازاحام وت يمەني كيرگيزسكوگو نارودا، نەۋجەلي مى نە ۋسلىشالي ەگو سلوۆا، نە ۋۆيدەلي يح گلازا.
ۆ №170 «پراۆيتەلستۆەننوي گازەتى» ۆىشەدشەي 6-گو وكتيابريا ناپيسانو: «نوۆوە پراۆيتەلستۆو ۆىدەليلو 11 150 000 رۋبلەي دليا پوموشي پوستراداۆشيم وت ۆوسستانيا ۆ سەميرەچە، رۋسسكومۋ ي ينورودنىم نارودام». ي دالو ۋكازانيە راسپرەدەليت ەتي دەنگي تاكيم وبرازوم: كاجدوي پوستراداۆشەي رۋسسكوي سەمە – پو 1000 رۋبلەي، ا كيرگيز-كازاحسكوي سەمە – پو 100 رۋبلەي. سپراۆەدليۆو لي ەتو؟دەسياتيكراتنايا رازنيتسا. وستاۆيم ەتو ي سپروسيم، چتو بۋدەت دەلات كازاح رازگرابلەننىي رۋسسكيمي جە وتريادامي س ەتيمي 100 رۋبليامي. ۆوت ونا پوموش پروستۋپاەمايا دليا گولودايۋشيح كيرگيز-كازاحوۆ، وت ۆاس براتيا ي وت پراۆيتەلستۆا. ەسلي جە مى نە وكاجەم وشۋتيمۋيۋ پوموش وبەزدولەننىم براتيام، تو ەتۋ زيمۋ وني نە پەرەجيۆۋت. ەسلي جە ۆى بۋدەتە سپوكوينو ۆەستي پرازدنىي وبراز جيزني، نە دۋمايا و سۋدبە ۆىميرايۋشيح كازاح-كيرگيزوۆ، تو سچاستليۆوگو پۋتي. نو پەرەد بوگوم، كوگدا دۋشا ۋمەرشەگو وت گولودا كيرگيزا ۆسترەتيتسيا س ۆاشەي دۋشوي، چتو ونا سكاجەت ۆ سۆوە وپراۆدانيە.
ماديار
ح.ا.: پري پوستۋپلەنيي پوموشي پراۆلەنيە گازەتى «كازاح» بەز پرومەدلەنيا بۋدەت ناپراۆليات يح ۆ سووتۆەتستۆۋيۋشيە ورگانى ي وتچەت و پوستۋپيۆشيح دەنگاح بۋدەت پۋبليكوۆاتسيا نا سترانيتساح گازەتى.
داننۋيۋ ستاتيۋ، پروشۋ وپۋبليكوۆات ي ۆ درۋگيح كازاحسكيح يزدانياح.
م.
گازەتا «كازاح» №247، ستر3، 1917گود.
ماتەريال پودگوتوۆلەن پو پەرەۆودۋ كاجەتا اندaسا.
پەرەۆود نا رۋسسكيي يازىك – سابىرجان كاليەۆ.
يستوچنيك: ينفورماتسيوننوە اگەنتستۆو “Q-Andas”.
جالعاسى بار…











