25-shi mausym jarlyǵy taqyryby, Jetisuda bolǵan oqiǵa júrtqa málim. Sonan beri Jetisu oblysyndaǵy bosqyn qazaq-qyrǵyzdyń basyna qandai kún tuǵany san ret aitylyp, san ret jazylyp keledi. Júrt búlarǵa az-maz jylu berip túr. «Az-maz» deimiz, sebebi bosqyn qazaq-qyrǵyz bauyrlarymyzdyń járdemge múqtajdyǵyna qaraǵanda berilgen járdem joqtyń qasy…
337-shy nómerli «Qazaqta» jazyp edik, Qytai jerindeni bosqyn qazaq-qyrǵyzdyń sany 164 myńnan astam, onyń qyrylǵany 83 myń, jerine shúbyryp qaitqany 69 myń, qalǵany 12 myń dep.
Bosqan jáne qyrylǵan qazaq-qyrǵyzdyń naqty sany búdan da artyq desedi.
Qyrylǵany 83 myń. Búlar ne sebepti qyryldy?
– Áskerlerden, ashtyqtan, jalańashtyqtan, aurudan qyryldy.
Joǵarǵy maǵlúmat birinshi shildege deiin bolǵan. Onan beri de tórt ai ótti. Taǵy da neshe myń adam ashtyqtan, aurudan, jalańashtyqtan qyrylmady deisiz! Taǵy da neshe myń jetimder, jesirler, úisizder, kúisizder zar eńirep qalmady deisiz! Múny kóre túra, esti túra basy aman, maly túgel Alashtyń azamaty qalaisha qaraspaidy. Qalai dáti shydaidy. Júrttan bereke, birlik ketkeni me!
Aǵaiynnyń qadirli maly ólgende jauyrlap, jiliktep kótermeleitin halyq emes pe edik. Bir ruly el joq boluǵa ainalyp túrǵanda, qolymyz nege júmylyp qaldy. Nege múnsha tas bauyr boldyq!?
Úsh-tórt jyldyq soǵys júrttyń bárin júdetse, qazaq halqy tegis kúizele qoidy deuge bolmaidy. Osy kúni bir qara malyn satqan kisi 300-400 som alady. Asa baidy, óte kedeidi bylai qoiyp, orta dáuletti úidi alsaq, qyrǵynǵa úshyrap jatqan aǵaiynǵa bir qaranyń puly kóppe edi. «Qazaq» basqarmasy bosqyn qazaq-qyrǵyzǵa birneshe aidan beri júrttan járdem jiyp keledi. Búl kúnge sheiin basqarmaǵa tapsyrylǵan járdemniń barlyq bolǵany 6685 som 72 tiyn! Búl aqsha 20-30 qaranyń ǵana qúny, búl ne?
«Qazaq» basqarmasynan basqa jerge de jibergender bar shyǵar. Biraq berekeli járdem bolǵanyn estigenimiz, kórgenimiz joq. «Alty million halyqpyz» dep ózge júrtty sanymyzben qorqytatynymyz qaida? Joǵarǵy 6685 som 72 tiyn aqshany mal-múlkinen aiyrylyp, asharshylyqta qalǵan 81 myń bosqyn aǵaiynǵa bólsek, kisi basy 8 tiynnan keledi eken!? Kóp túkirse, kól bolǵany qaisy?
Endi qys bolyp qaldy. Bosqyn qazaq-qyrǵyzdyń kóbiniń úi-mekenderi byltyr órtenip, oiran bolyp bitken. Mal bolsa, joq. «Alty million Alashtyń» bergen jyluy 8 tiyn! Endi ol beisharalar qalai jan saqtar, kún kórer!
236-shy «Qazaqta» bir qyrǵyz azamatynyń haty basyldy. Sonda: «Ólim halynda qolymyzdy búlǵap, kózimizben ishara qylyp járdem súraimyz» dep búkil qyrǵyz atynan qazaq tuǵandaryna shaqqan múńyn, aitqan zaryn estigen júrt joq pa? Júrtqa estirtken azamat joq pa?
6-shy qazanda shyqqan 170-shi nómirli Úkimet gazetinde: «Jańa úkimet Jetisu oblysynda 25-shi mausym jarlyǵy taqyrypty búlinshilikke úshyraǵan orys jáne búratana halyqtarǵa járdemge, qazynadan 11 million 150 myń aqsha shyǵardy» dedi. Búl aqshany bylai bóluge búiryq qylǵan: shapqynshylyq kórgen orystarǵa úi bas saiyn bir myń somnan, qazaq-qyrǵyzǵa ár úi bas saiyn bir júz somnan berilsin delingen. Búl bólu dúrys pa, ádil me, qazaq-qyrǵyzdyń zardabynan orystyń zardaby 10 ese artyq pa? Ony qoya túryp, biz búl arada 100 somnyń bir úige esh nársege jetpeitindigin aityp ótemiz.
Mine, júrt beishara bosqyn bauyrlardyń ózderińnen alyp otyrǵan járdemi, álgi qazynadan alyp otyrǵany mynau.
Álde bolsada, júrttyq qylyp, aǵaiyndyq, adamshylyq boryshtaryńdy ótemeseńder, atqa minip, aiqai salyp, sorly bolǵan bauyrlaryńa bir jylu jinamasańdar, tiri qalǵandary endi qys túskende qyryluy múmkin. Biraq Qúdai aldynda ashtyqtan qyrylǵan qazaq-qyrǵyzǵa kez kele qalsańdar, jauaptan qysylyp júrmeńder!
Madiyar.
H.A: bosqyn qazaq-qyrǵyzǵa járdem berushiler bolsa, «Qazaq» basqarmasy toqtatpai tiisti orynǵa jiberip túrady jáne kelgen aqshanyń esep-qisabyn gazetke basyp túrady.
Osy maqalany ózge qazaq gazetteride kóshirip basuyn ótinemin.
M.
«Qazaq», №247, 3-bet, 1917 jyl.
Túp núsqa arab harpinde.
Audarǵan Qajet Andas.
K KAZAHAM !
Vsem izvestno o vosstanii v Semirechьe, kakie nevzgody perejil narod Semirechьya s teh samyh por,- my pisali ne raz. Narod hudo-bedno, pomogaet podvergshimsya goneniyam i razoreniyu kirgiz-kazaham.
Govorim «hudo-bedno» potomu, chto okazyvaemaya pomoshь po sravneniyu s nujdami obezdolennyh, nichtojna mala.
V №337 Gazety «Kazah» my pisali, chto chislennostь kirgiz-kazahov vynujdennyh bejatь na territoriyu Kitaya sostavlyaet – 164000 chelovek iz nih ubito umerlo – 83000, vozvrativshihsya – 69000, ostavshihsya v Kitae – 12000 chelovek.
Po nekotorym podschyotam ih chislennostь namnogo bolьshe. Umershih – 83000 chelovek. Kak oni umerli, v chem prichina? Ot ruk voorujennyh otryadov, s golodu, ot boleznei. Privedennye vyshe dannye na 1 iyulya. S teh por proshlo 4 mesyatsa. Skolьko eshe umerlo lyudei ot holoda, goloda, boleznei, skolьko eshe ostalisь vdovami, sirotami, bez krova, bez nikakih sredstv. Vidya vse eto, znaya ob etom, kak my mojem spatь spokoino, kak my mojem terpetь takoe, ili nastupil konets edinstvu naroda, my je narod kotoryi vsegda protyagival ruku pomoshi nujdayushemusya, podstavlyayushii plecho oslabevshemu.
Seichas, kogda bratskii kirgizskii narod na grani ischeznoveniya, pochemu my, kazahi vdrug stali cherstvymi? Voina dlivshayasya 3-4 goda prinesla mnogo bed narodam, no nelьzya govoritь, chto kazahskii narod polnostьyu postradal iz-za etoi voiny. Seichas, esli kazah prodast odnu krupnuyu skotinu, to vyruchit 300-400 rublei. CHeloveku srednego dostatka, odna skotina vydelennaya dlya pomoshi kirgizam ne doljna bytь emu bolьshoi poterei. Pravlenie gazety «Kazah» vot uje neskolьko mesyatsev zanimaetsya sborom sredstv dlya kirgiz-kazahskih bejentsev okazavshihsya v bedstvennom polojenii. O segodnyashnego dnya nam polucheno i napravleno po naznacheniyu-6685 rublei 72 kopeiki. Eta summa ravna stoimosti 20-30 golov krupnogo skota, chto eto?
Da, estь lyudi kotorye napravlyali svoyu pomoshь v drugie punkty (komitety i drugie). No o znachitelьnoi, bolьshoi pomoshi my ne slyshali i ne videli. My bьem sebya v grudь govorya, chto my – shestimillionnyi narod. I chto je? Esli podelitь eti samye 6685 rublei 72 kopeiki na ostavshihsya poka v jivyh, no golodayushih bratьev, to poluchitsya po 8 kopeek na cheloveka? I gde je nashi kapelьki, kotorye doljny byli prevratitьsya v more? Nastupaet zima.
U bolьshinstva kirgiz-kazahskih bejentsev doma sgoreli v proshlom godu, prishli v negodnostь. Skota net. A teplo kotoroe daet «shestimillionnyi narod Alasha ravna 8-mi kopeikam». Kak budut sushestvovatь eti neschastnye, kak budut vyjivatь?
V №236 gazety «Kazah» bylo opublikovano pisьmo odnogo kirgiza tam byli slova: «My pered samoi smertьyu vyalo mashem rukami, s molьboi smotrim na vas i prosim pomoshi». Eto on skazal nam, kazaham ot imeni kirgizskogo naroda, neujeli my ne uslyshali ego slova, ne uvideli ih glaza.
V №170 «Pravitelьstvennoi gazety» vyshedshei 6-go oktyabrya napisano: «Novoe pravitelьstvo vydelilo 11 150 000 rublei dlya pomoshi postradavshim ot vosstaniya v Semirechьe, russkomu i inorodnym narodam». I dalo ukazanie raspredelitь eti denьgi takim obrazom: kajdoi postradavshei russkoi semьe – po 1000 rublei, a kirgiz-kazahskoi semьe – po 100 rublei. Spravedlivo li eto?Desyatikratnaya raznitsa. Ostavim eto i sprosim, chto budet delatь kazah razgrablennyi russkimi je otryadami s etimi 100 rublyami. Vot ona pomoshь prostupaemaya dlya golodayushih kirgiz-kazahov, ot vas bratьya i ot pravitelьstva. Esli je my ne okajem oshutimuyu pomoshь obezdolennym bratьyam, to etu zimu oni ne perejivut. Esli je vy budete spokoino vesti prazdnyi obraz jizni, ne dumaya o sudьbe vymirayushih kazah-kirgizov, to schastlivogo puti. No pered Bogom, kogda dusha umershego ot goloda kirgiza vstretitsya s vashei dushoi, chto ona skajet v svoe opravdanie.
Madiyar
H.A.: Pri postuplenii pomoshi Pravlenie gazety «Kazah» bez promedleniya budet napravlyatь ih v sootvetstvuyushie organy i otchet o postupivshih denьgah budet publikovatьsya na stranitsah gazety.
Dannuyu statьyu, proshu opublikovatь i v drugih kazahskih izdaniyah.
M.
Gazeta «Kazah» №247, str3, 1917god.
Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk – Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.
Jalǵasy bar…











