Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

ايتارى كوپ اتبەگى

ادام ءومىرى جاقسىلىقپەن، ىزگىلىكپەن، ادامگەرشىلىك، ۇلى ەڭبەكپەن ورىلسە، ونىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن جاقسى ىستەرى دە جارقىراپ كورىنە بەرەدى. اينالامىزدا سونداي ادامدار كوپ بولعان سايىن قوعام يگىلىكتى ىستەرمەن ورنەكتەلىپ، وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولار ونەگەلەر ءورىس الىپ جاتادى. وسىنداي ونەگەگە جول اشاتىندار ەل باستاعان كوسەم، قول باستاعان باتىر، ءسوز باستاعان شەشەن بولماۋى دا مۇمكىن. ورتامىزدا جۇرگەن قاراپايىم ادامداردىڭ بويىنان دا سونداي قاسيەتتەردى كورىپ، كوڭىلىڭ سەمىرىپ قالاتىنى بار. سونداي جانداردىڭ ءبىرى ءومىرىن ورلىكپەن ورگەن، اسىرەسە، قازاقتىڭ ات باپتاۋ ونەرىنە ەرەكشە دەن قويعان، جىلقى تۇلىگىن اسىلداندىرۋ جولىندا بار كۇش-قايراتىن جۇمساعان نۇرداۋلەت جاقىپوۆ.

admin
2026/08/30
تۇلعا تانۋ
0
Айтары көп атбегі

اۋىل – وركەنيەتتىڭ التىن بەسىگى سانالادى. سوندىقتان ونىڭ ومىرشەڭدىگى مەن وڭتايلى تۇستارىن كەڭ اۋقىمدا پايدالانعان ەلدەر عانا مامىراجاي تىرلىك كەشىپ جاتىر  دا، اۋىل كەلەشەگىنە ءاتۇستى قاراپ، تەرەڭىنە ۇڭىلمەگەندەرى بەدەلدى بيىككە شىعا الماي كەلەدى. وسىعان وراي، كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ ءجىبىن جالعاپ كەلگەن حالقىمىزدىڭ تاريحىندا اۋىل بەينەسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە دەپ ايتۋعا بولادى. وتكەندى پاراقتاپ كورەر بولساق، قازاقتىڭ قۇنى توزباس مۇراعاتتارى وسى وڭىردەن ءنار السا، ەلگە سىيلى تۇلعالارىنىڭ ءبارى پاراساتىن سوندا شىڭداپ، ۇلكەن ومىرگە باعىت العانىن تەرىسكە شىعارا المايمىز. ەندەشە، بۇدان كەيىن دە ەل تۇتقاسىن ۇستايتىن ازاماتتاردىڭ سول وڭىردەن ءوسىپ شىعاتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءبىز اڭگىمەگە تارتقان نۇرداۋلەت جاقىپوۆ سونداي مامىراجاي اۋىلدا تۋىپ، ءومىرىن سول ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ارناعان ادام.

سارقان اۋدانىندا قارابوگەت دەپ اتالاتىن اۋىل بار. مالعا جايلى، تىرشىلىككە قولايلى، ادامداردىڭ قام-قايعىسىز تىرشىلىك ەتۋىنە كەرەكتى بارلىق مۇمكىندىك بار. نۇرداۋلەت اعا سول اۋىلدا 1942 جىلدىڭ 20 تامىزىندا تۋدى. اكەسى جاقىپ مىرتەمىروۆ ورتا شارۋالى، اينالاسىنا قايىرىمدى جان بولسا، شەشەسى ءساندىبالا لەپەسقىزى ۇلتتىڭ ۇياتىن بويىنا جيىپ وسكەن ىزەتتى انا ەدى. ورتاسى وركەندى، اينالاسى تازا پەيىلدى ادامدار بولعاندىقتان نۇرداۋلەت بالا كۇنىنەن ىزىگىلىكتى تۇمار، كەڭپەيىلدىلىكتى مۇرات ەتىپ ءوستى. وقۋ جاسىنا كەلگەندە اكەسى جەتەلەپ اكەلىپ، قارابوگەت اۋىلىنداعى باستاۋىش مەكتەپكە كىرگىزدى. ءوزى تەكتەس اۋىل بالالارىمەن بىرگە جاڭاشا ءبىلىم الىپ، قوزى-لاق باعىپ، اساۋ جۋاسىتىپ، اۋىلدىڭ قىزۋ تىرلىگىنە ارالاسا جۇرسە دە وقۋ ناتيجەسى جاقسى بولدى. سول اۋىلدىڭ قايناعان تىرلىگى ونىڭ شىمىر، ۇقىپتى، ەڭبەكقور بولىپ ەرجەتۋىنە ۇلكەن دەمەۋ بولدى. سونداي شاتتىقتا جۇرگەن كۇندەرىنىڭ بىرىندە اكەسى قايتىس بولىپ، ورتا مەكتەپتى ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعۋعا مۇمكىنشىلىك بولمادى.  3-جىلداي ۇجىمشار تىرشىلىگىندە قوي باعۋعا تۋرا كەلدى.  ارينە بۇل جۇمىس ون ءتورت   جاستاعى بۋىنى قاتپاعان جاس بالاعا وڭايعا تۇسكەن جوق. كەيىن تالعارداعى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ، ءوزىنىڭ بولاشاققا اپارار ماماندىعىن ءبىتىرىپ شىقتى. ارينە وقۋدا جۇرگەن كەزىندە اسكەر قاتارىنا الىنىپ، رەسەيدىڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى اۋە قورعانىسى بويىنشا ءتالىم الىپ، ءۇش جىلعا وتان الدىنداعى مىندەتىن وتە جاقسى ورىنداپ شىقتى. سودان كەيىن تەحنيكۋمداعى وقۋىن جالعاستىرىپ، 1968 جىلى ويداعىداي ءبىتىرىپ، باقالى كەڭشارىنا ارنايى جولدامامەن ەكونوميست بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. ومىردە كورگەنى مەن تۇيگەنى كوپ جاس جىگىتتىڭ قىزمەت بارىسىنداعى بەلسەندىلىگى دە جۇرتقا ۇنادى. باسشىلىقتىڭ كوزىنە ءتۇسىپ، جەرلەستەرىنىڭ ماقتاۋىنا يە بولدى. سونىمەن 1969 جىلى دارەجەسى ءوسىپ، اۋىلدىڭ باس ەكونوميسى بولىپ شىعا كەلدى. ول ۋاقىت اۋىلدىڭ سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزى بولاتىن. نەگىزىنەن مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعىن تالعاجاۋ ەتكەن اۋىلدىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋدىڭ ءوزى مي شارشاتاتىن جۇمىس. الايدا، نۇرداۋلەت تەك ەكونوميسپىن دەپ قانا قاراپ وتىرعان جوق. الدىنا قانداي جۇمىس تۋرا كەلسە سونى اتقارىپ كەتە بەرەتىن. تۇسكە دەيىن ەكونوميست، تۇستەن كەيىن قويشى، كەشكە قاراي جىلقى قايىرىپ جۇرەتىن. سول تۇستاعى اعا-بۋىننىڭ ءبارى سولاي بولدى عوي. سوندىقتان دا سوعىس سالعان ەل جۇرەگىندە جارا تەز ۇمىتىلدى. ءاربىر ءىسىنىڭ ناتيجەسىن كورگەن، باسشىلىق قابىلەتىنىڭ جوعارىلىعىن سەزىنگەن باسشىلىق نۇرداۋلەت اعانى قاشاندا ءوندىرىسى ورگە باسپاعان، تىرشىلىگى ۇيلەسىم تاپاعان قيىن جەرلەرگە جۇمسايتىن. 1974 – 1977 جىلعا دەيىن باقالى اۋىلدىق اتقارۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى. سول جىلدارى اۋىل بالالارىن سپورتقا باۋلىپ، ولاردى ءتۇرلى اۋدانداعى جارىستارعا قاتىستىرىپ، كورنەكتى ورىندارعا يە بولدى. مۇنىڭ ءوزى دە ەل مەن جۇرتتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەرىنبەي ىستەگەن يگىلىكتى ءىس دەۋگە تۇرارلىق. ءوزىنىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا سونىڭ ءبارىن جاقسى ناتيجەگە اينالدىرىپ، ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ شىعاتىن. ۇيىم ونى 1978  جىلى قارعالىعا باس ەكونوميست ەتىپ جىبەرەدى. بۇل تۇستا قارعالى اۋىلىنىڭ شىعىسى كىرىستەن كوپ، قارىزى مول، ەكونوميكالىق باسقارۋى ءبىر جۇيەگە تۇسپەي تۇرعان ەدى. باس-اياعى ءبىر-ەكى جىلدا سونىڭ ءبارىن ۇيلەستىرىپ، قارعالى اۋىلىن اۋدانداعى الدىڭعى قاتارلى وركەندەگەن ەلدى مەكەنگە اينالدىرۋعا بىركىسىدەي ەڭبەك ەتتى. ىزىنشە 1982 جىلى چەركاسك اۋىلىنا باس ەكونوميست بولىپ اۋىسىپ، شارۋاشىلىق ەسەبىن جۇرگىزىپ، ءار بولىمشەنى ءىرى وندىرىسكە اينالدىرىپ، حالىقتىڭ شارۋاشىلىق ەسەپتى جۇرگىزۋگە دەگەن ساۋاتىن اشتى. قاي قىرىنان الساڭ دا «ەڭبەگى باردىڭ ونبەگى بار» دەگەن حالىق دانالىعىنىڭ دۇرىستىعىن ءوز قاجىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا دالەلدەپ وتىردى. نۇرداۋلەت جاقىپوۆتىڭ ىسكەرلىگىن ەسكەرگەن باسشىلىق ونى اقتۇما ۇجىمشارىنا جىبەرىپ، ونىڭ كەرى كەتكەن تىرشىلىگىن تۇزەتۋدى تاپسىردى. ون جىلدىق ءومىرىن سوندا جۇمساپ، شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان ۇجىمدى العا شىعاردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى توقىراۋ كەزىندە اۋىل تاراپ، ءوندىرىس توقتاپ جاتقان تۇستا ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنا جۇمىسقا كىرىپ، ول بارىستا دا ناتيجەلى ءىس اتقاردى. قىسقاسى، نۇرداۋلەت جاقىپوۆ قاي سالادا جۇمىس ىستەسە سونىڭ تالابىنان شىعىپ، تالماي ەڭبەكتەنىپ، ارتىنا جاقسى دەگەن ات قالدىرىپ وتىردى. قاي اۋىلدا جۇمىس اتقارسا دا شارۋاشىلىقتىڭ بولىمشەلەرىن مامانداندىرىپ، اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەندىرۋ ارقىلى، ەڭبەك ۇجىمدارىن مەردىگەرلىك ادىستەمەگە كوشىرۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بار ءبىلىمى مەن بىلىگىن ارنادى. نۇرداۋلەت جاقىپوۆ 1969 جىلى گالينا سەيدىلداقىزىمەن وتاباسىن قۇرىپ، ءتورت بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. گالينا جەڭگەمىز دە وتىز جىل شارۋاشىلىقتاردا باس ەسەپشى بولىپ، ەلگە قىزمەت ەتتى. ۇلكەنى ايگۇل دارىگەر، الما باس ەسەپشى، مايا جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم بەرسە، كەنجەسى ەركىنجان بانك سالاسىندا قىزمەت ىستەيدى. ولار دا اكە جولىن قۋعان، شەشە مۇراتىن جالعاعان تاربيەلى بولىپ ەرجەتىپ، قوعامنان ءوز ورىندارىن تاپتى.

جوعارىدا ايتقانىم، نۇرداۋلەت جاقىپوۆتىڭ ءومىرى جايلى قاداۋ-قاداۋ اقپاراتتار. ونىڭ تەرەڭىنە بويلاساق، ءالى تالاي وركەندى ءىستى تاۋىپ الۋعا بولادى. الايدا، وسى رەتتە ونىڭ بىرنەشە جاقسى قاسيەتتەرىن دە ايتا كەتكەن ءجون دەپ سانادىق. ەڭ الدىمەن ول وتكەن تاريحىمىزدى ۇقىپتاپ، جيناپ-تەرىپ جۇرەتىن زەردەلى جان. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ونىڭ وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنە جاريالانعان «اقسۇلۋ انامىزدىڭ دانالىعى» اتتى ماقالاسى وقىرمان تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ ەدى. وندا اقسۇلۋ انامىزدىڭ دانالىعى مەن پاراساتتىلىعىن شەجىرە، دەرەك، ناقتى دالەلدەرمەن دايەكتەپ، قازاق انالارىنىڭ اسىل قاسيەتىن جارقىراتىپ كورسەتكەن بولاتىن. وسى ارقىلى ەل اراسىنداعى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە توقتاۋ سالىپ، وتكەندى تۋرا كوزبەن كورۋگە جول اشقانى تەك ەكونوميست ەمەس، ۇلكەن جۇرەكتى پاراساتتىلىعىن دا پاش ەتتى. ارينە، بۇنداي جاقسى قىرلارىنىڭ بۇل جەردە ءالى تالايىن كورسەتۋگە بولادى. سول قاتاردا ونىڭ اتبەگىلىگى مەن قازاقتىڭ ات باپتاۋ ونەرىن بۇگىنگە جالعاپ جەتكىزگەنىنە ايرىقشا توقتالماۋعا بولمايدى.

وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ريشاد تۇرعانباەۆتىڭ «لەگيونەر ات سپورتىنا دا دەندەپ بارادى» اتتى ماقالاسىن قولداپ جازعان «قازاناتتىڭ قارىمى قايدا؟» اتتى جازباسى دا اتالعان گازەتتە جانە «ەگەمەن قازاحستان»، «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتتەرىندە دە جارىق كورىپ، اتبەگىلەر مەن ات سپورتىنا قىزىعۋشىلاردىڭ توسەگىنىڭ باسىنا جاتتاپ وقيتىن دۇنيەسىنە اينالعانى تاعى بار. وسى رەتكى اڭگىمە بارىسىندا:

«1912 جىلى 10-14 قازان كۇندەرىندە قىرعىز مانابى شابدەن جانتايۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن بايگە تۋرالى رەسەي ءتىلشىسى س. ديميتريەۆتىڭ ەڭبەگىندە: «قۇنان بايگەگە 105 قۇنان قوسىلدى. ولاردىڭ ىشىندە اعىلشىن تۇقىمدى ەكى قۇنان بار ەدى. بايگەدەن قازاق پەن قىرعىزدىڭ قۇناندارى كەلدى دە، اعىلشىننىڭ ەش سايگۇلىگى بايگەگە ىلەسە الماي قالدى. الامان بايگەگە 38 شاقىرىم بەلگىلەنگەن كورىنەدى. وعان 172 ات قوسىلدى. ولاردىڭ اراسىندا 2 اعىلشىن جۇيرىگى بار ەدى، بىرەۋى ونىنشى بولىپ كەلدى دە، ەكىنشىسى ىلەسە الماي قالدى. بايگە بولعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە ونىنشى بولىپ كەلگەن اعىلشىن سايگۇلىگى الامان شابىستى كوتەرە الماي سابان ۇستىندە سۇلاپ جاتتى. ال قازاق پەن قىرعىزدىڭ بايگەدەن كەلگەن جۇيرىكتەرى ەشتەڭە بولماعانداي تىڭ قالپىن ساقتاپ، ءتىپتى كەيبىرىمەن مال باعىپ جۇرگەندەرى بايقالدى»، – دەپ جازادى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ 1916 جىلعى جۇرگىزگەن ساناعى بويىنشا  قازاق جەرىندە 6 ميلليونعا جۋىق جىلقى بولىپتى. 1926 جىلى گولوشەكين قازاقستاندى باسقارعاندا ستالينگە: «كەڭ ساحارادا كەڭەس وكىمەتىن ورناتىپ، ءوز ساياساتىمىزدى جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قازاقتاردى اتتان ءتۇسىرۋ كەرەك»، – دەپ حات جازادى. وسى ساياساتتان كەيىن بەلسەندىلەر «ماڭقا اۋرۋى» دەگەن سىلتاۋمەن ەلدىڭ جىلقىسىن قىرۋعا كىرىستى. 1930 جىلدارى 150 مىڭداي عانا تازا قاندى قازاق جىلقىسى قالعان»،  – دەپ بىزگە كەرەكتى تاريحتىڭ قاتپارلى سىرلارىن جايىپ سالدى. سونداي-اق، «ات سپورتىنىڭ قادىرىن قاشىرمايىق» اتتى ماقالاسىندا بۇگىنگى ات بايگەسىندە ەسكەرىلمەي جۇرگەن ءبىراز كەمشىلىكتى كورسەتىپ، ونى تۇزەتۋدىڭ جولىن قاراستىردى. سول ماقالادا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ كەيبىرى بۇگىندە الامان بايگەلەردە ەسكەرىلىپ جۇرگەنى ءبىزدى قۋانتادى. سونىمەن بىرگە، «قازانات» اتتى جۋرنال اشىپ، ات سپورتى تۋرالى ىزدەنىپ جۇرگەن تۇگەل سادىبەككە حات جازىپ «قازاناتتىڭ» قادىر-قاسيەتىن، ءبىتىم-بولمىسىن تۇگەندەپ بەرگەنىنىڭ ءوزى ءبىلىمدى جاننىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ۇلكەن ۇمتىلىس.

راسىندا ومىردە اسىپ-تاسپايتىن، ماقتانىپ-شاتتانبايتىن ادامدار بولادى. ولار ءۇنسىز عانا وزىندە بار اسىل قاسيەتىمەن ءومىردىڭ العا جىلجۋىنا دەم بەرىپ وتىرادى. ولاردىڭ وسى ەڭبەكقورلىعى ارقىلى قوعام العا ىلگەرىلەيدى. جاستار تاربيە مەن تاجىريبە جيناقتايدى. نۇرداۋلەت جاقىپوۆتىڭ دا بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەر سونداي مەيىرباندىقپەن سۋعارىلعان. ونىڭ بىلەتىنى كوپ، ۇيرەتەتىنى جەتەرلىك. ەندەشە، سول مول تاجىريبەنى نەلىكتەن «اتا-بابا ءداستۇرى ­ ۇرپاققا امانات» اتتى باعدارلاماعا ۇلگى ەتكەندە عانا ءبىز اعا-بۋىننىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى ارقىلى جاستاردى تاربيەلەي الامىز.

«ءومىر ورنەكتەرى»

 

اتيالمىش مەكتەپتە نۇرداۋلەت جاقىپوۆتىڭ جەكە عۇمىر جولىن عانا ەمەس، ءبىر ءداۋىردىڭ تۇتاس بولمىسىن كورسەتەتىن قۇندى ەستەلىك كىتاپ. ەڭبەك مايدانىندا شىڭدالعان، كەڭەس زامانىنداعى شارۋاشىلىق پەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى باستان وتكەرگەن ءبىر بۋىننىڭ تاعدىرىن شىنايى بايانداۋى – تۋىندىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى.

كىتاپتىڭ ءار بەتىندە اۆتوردىڭ ادالدىعى، ەڭبەكقورلىعى، ادىلدىگى، ادامگەرشىلىك ۇستانىمى ايقىن كورىنەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى، كاسىبي ءبىلىمى، جاڭاشىل كوزقاراسى مەن تاباندىلىعى ارقىلى نۇرداۋلەت جاقىپۇلى تەك ءوز ورتاسىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءوڭىردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن ازامات ەكەنى كورىنىپ تۇر.

شىعارمادا وتباسىعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك، ادالدىق، ۋادەعا بەرىك بولۋ، ەلگە قىزمەت ەتۋ سياقتى ونەگەلى قاسيەتتەر كەڭىنەن اشىلعان. بۇل كىتاپ – بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن ەڭبەك، ءومىر مەكتەبى، قايسارلىق پەن ادالدىقتىڭ شىنايى شەجىرەسى.

«ءومىر ورنەكتەرى» – ءبىر ادامنىڭ عۇمىرناماسى ارقىلى تۇتاس ەل تاريحىن، قوعام وزگەرىسىن، ادامدىق قاسيەتتى تانىتاتىن تاعىلىمدى تۋىندى. اۆتور نۇرداۋلەت جاقىپۇلى بۇل ەڭبەكتى جازۋشى بولايىن دەپ ەمەس، ارتىندا قالعان ۇرپاعىنا ءومىر جولىن، كورگەن-تۇيگەنىن، اتا-بابا ونەگەسىن امانات ەتۋ ماقساتىندا قولعا العانى اڭعارىلادى.

كىتاپتا ونىڭ بالالىق شاعى، ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان جىلدارى، اتا-اناسىنىڭ تاربيەسى، ەل ىشىندەگى سىيلى ۇلكەندەردەن العان ۇلگى-ونەگەسى كەڭىنەن باياندالادى. اكەسى جاقىپ پەن اناسى ءساندىبالانىڭ ەڭبەكقورلىعى، ادامگەرشىلىگى، قاراپايىم قازاقى تاربيەسى – اۆتور بولمىسىن قالىپتاستىرعان باستى مەكتەپ رەتىندە سۋرەتتەلەدى.

وتباسىلىق شەجىرە دە كىتاپتىڭ نەگىزگى ارقاۋى.  اۆتور ءوز اپكەسى نۇرسارادان باستاپ، جەزدە-جيەن، بولە-باۋىرلارىنا دەيىنگى ۇرپاقتىڭ تارالۋىن، ولاردىڭ ءومىر جولىن، ماماندىعىن، تۇرمىسىن تاپتىشتەپ جازادى. بۇل – ءبىر اۋلەتتىڭ بىرنەشە بۋىنىنىڭ ءومىر جولىن تۇتاس قامتىعان ماڭىزدى تاريحي-ەتنوگرافيالىق ماتەريال.

نۇرداۋلەت جاقىپۇلىنىڭ ەڭبەك جولى – كىتاپتىڭ كەلەسى ءبىر وزەگى. ەكونوميست ماماندىعىن مەڭگەرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارۋى، ءار ۇجىمدا ادالدىعىمەن، تالاپشىلدىعىمەن تانىلۋى ناقتى مىسالدارمەن بەرىلەدى. اۆتوردىڭ ادىلەتسىزدىككە توزبەيتىن مىنەزى، جەمقورلىققا قارسى ۇستانىمى، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ءوز ىسىنە بەرىلگەندىگى ونىڭ ومىرلىك پرينتسيپتەرىن ايقىن كورسەتەدى.

كىتاپتاعى ءار ءبولىم – وتكەن عاسىردىڭ 40–90 جىلدارىنداعى اۋىل ءومىرىنىڭ ايناسى ىسپەتتى.  سوعىس جىلدارىنان كەيىنگى قيىندىق، شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭى، كەڭەستىك ءداۋىردىڭ قوعامدىق قاتىناستارى، تۇرمىس-تىرشىلىك ەرەكشەلىكتەرى – ءبارى دە شىنايى، بوياماسىز باياندالعان. اۆتور ءوز اۋلەتىندەگى ۇلكەندەر مەن كەيىنگى ۇرپاق اراسىنداعى بايلانىس، قازاقتىڭ “ءۇش جۇرتى” تۋرالى تانىم، ناعاشى–جيەن قارىم-قاتىناسى، اۋىلدىق ءومىردىڭ ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى جونىندە دە كوپتەگەن ساباق بولارلىق وي قالدىرعان.

ەستەلىكتە ادالدىق، ەڭبەك، وتباسى قۇندىلىعى، ۇرپاق جالعاستىعى، ۇلتتىق تاربيە تاقىرىپتارى كەڭ قامتىلعان. بۇل ەڭبەك – جاس ۇرپاققا ۇلگى، ۇلكەندەرگە قۇرمەت، ەل تاريحىن حاتقا تۇسىرگەن قۇندى رۋحاني مۇرا.

بۇل ەڭبەك – نۇرداۋلەت جاقىپۇلىنىڭ ءوز ءومىر جولىن، اتا-بابا تاعىلىمىن، شىققان تەگىن، وسكەن ورتاسىن جانە ۇرپاعىنا قالدىرعان ونەگەلى وسيەتىن قامتىعان قۇندى ەستەلىك. اۆتور كىتاپتى جازۋداعى باستى ماقساتىن – كەيىنگى بۋىن وتكەندى ۇمىتپاي، ءتۇپ-تامىرىن تانىسىن، اتا-انا ەڭبەگىن باعالاسىن دەگەن نيەتپەن تۇسىندىرەدى.

كىتاپتا بالا كۇننەن باستاپ ەڭبەككە باۋلۋ، اتا-اناسىنىڭ مەيىرىمى، ومىردەگى قيىندىقتاردى جەڭۋ، ادالدىق پەن ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ سەكىلدى قۇندىلىقتار كەڭىنەن اشىلعان. سونىمەن بىرگە، ۇرپاقتارىنىڭ جەتىستىكتەرى، ولاردىڭ ءبىلىم الىپ، قوعامعا پايدالى ازامات بولىپ قالىپتاسۋى دا زور ماقتانىشپەن باياندالادى.

«ءومىر ورنەكتەرى» كىتابىن تاراۋلار بويىنشا تالداعاندا، اۆتوردىڭ ءومىر جولىنداعى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق تۇستار تولىق ايقىندالادى. كىتاپ كىرىسپە بولىمنەن باستالىپ، ونداعى قۇرمەت پەن ريزاشىلىققا تولى سوزدەر اۆتور تۇلعاسىنا بەرىلگەن باعانى كورسەتەدى. العى سوزدە ەڭبەكتىڭ جازىلۋ ماقساتى – وتكەن ءومىردى كەيىنگى بۋىنعا اماناتتاپ قالدىرۋ ەكەندىگى اتاپ وتىلەدى. «ءسوز باسىندا» اۆتور بۇل كىتاپتى جازۋعا يتەرمەلەگەن سەبەپتەر مەن ىشكى نيەتىن شىنايى جەتكىزەدى.

«اتا-تەگى» تاراۋىندا نۇرداۋلەت جاقىپۇلى ءوز اۋلەتىنىڭ تاريحىن، رۋلىق تامىرىن، قازاقتىڭ «ءۇش جۇرت» ءداستۇرىن جان-جاقتى باياندايدى. تەكتىلىك پەن تاربيە باستاۋىنىڭ قاينار كوزى اشىلادى.

«بالالىق بالداۋرەن» تاراۋى سوعىستان كەيىنگى اۋىر كەزەڭدى، ەرتە جاستان ەڭبەككە ارالاسقان بالالىق شاقتىڭ شىنايى كورىنىستەرىن سۋرەتتەيدى. قيىندىققا تولى سول ءداۋىر – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن قىمبات تاعىلىم. ودان كەيىنگى تاراۋلاردا مەكتەپتەگى العاشقى ءبىلىم، ۇستازداردىڭ ءرولى، اۋىل مەكتەبىنىڭ ەرەكشەلىگى، ستۋدەنتتىك ءومىر، جاستىق شاقتىڭ سىناقتارى مەن قۋانىشى، تەحنيكۋمداعى وقۋ، ماماندىققا العاشقى قادامدار باياندالادى.

اسكەري تاربيە – ادامنىڭ مىنەزىن قالىپتاستىراتىن، شىنىقتىراتىن ەرەكشە كەزەڭ رەتىندە سيپاتتالادى. كەلەسى بولىمدەردە اۆتوردىڭ كاسىبي جولى اشىلادى،– كاسىبي ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋى، ەڭبەككە دايىندىعى، باقالى اۋىلىنداعى العاشقى قىزمەت جىلدارى،         اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىن مەڭگەرۋى، ادالدىق پەن ەڭبەكقورلىق، قازاقى ءداستۇر مەن ۇلتتىق ونەرگە قۇرمەت،
جىلقى مادەنيەتى، تەكتىلىك پەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ونەگەس، ادىلدىك، ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت، ەلگە سىيلى بولۋ جولدارى.

كىتاپتا وتباسى – اۆتوردىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرعان نەگىزگى قۇندىلىق رەتىندە كورسەتىلەدى. باۋىرمالدىق، ۇلكەندى سىيلاۋ، اتا-انا تاربيەسى، جانۇيالىق مەيىرىم – تاراۋلاردىڭ التىن ارقاۋى.

كەڭەستىك كەزەڭدەگى قوعامدىق وزگەرىستەر، شارۋاشىلىق ءومىرىنىڭ تىنىسى، سول ۋاقىتتىڭ قيىندىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى دە ناقتى دەرەكتەرمەن كورىنىس تاپقان. سوڭعى تاراۋلاردا اۆتوردىڭ ومىرلىك قورىتىندىسى، جاس ۇرپاققا قالدىرعان وسيەتى مازمۇندى تۇردە بەرىلەدى.

«ءومىر ورنەكتەرى» – ءبىر ادامنىڭ عۇمىرناماسى ارقىلى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ بولمىسىن اشىپ كورسەتەتىن تاعىلىمدى ەستەلىك. مۇندا ەڭبەككە ادالدىق، اتا-انا ونەگەسى، ۇلتتىق تاربيە، تەكتىلىك، ۇرپاق ساباقتاستىعى كوركەم ءارى شىنايى بەينەلەنگەن. كىتاپ – جاس ۇرپاققا باعىت-باعدار بەرەتىن، رۋحاني قۇندىلىقتى ناسيحاتتايتىن، تاربيە مەن ونەگەگە تولى قاستەرلى مۇرا.

قاجەت انداس،

«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

5 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 17
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz