اينالايىن، اتامەكەن!

رەداكتسيالىق كىرىسپە

«قىزىلجار شايقاسىنا – 327 جىل» سەرياسى اياسىندا جارىق كورگەن «اينالايىن، اتامەكەن!» جيناعى – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تاريحي وتانىنا ورالعان قانداس اقىن-جازۋشىلاردىڭ جۇرەكجاردى شىعارمالارىن توپتاستىرعان تاعىلىمدى ەڭبەك. بۇل جيناقتا ەل مەن جەرگە دەگەن ساعىنىش، تۋعان توپىراققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك، ازاتتىقتىڭ قادىر-قاسيەتى ولەڭ مەن كوركەمسوز ارقىلى ورنەكتەلگەن.

كىتاپقا ەنگەن تۋىندىلار – الىستا ءجۇرىپ اتاجۇرتتى اڭساعان جۇرەكتەردىڭ شىنايى ءۇنى. الايدا جيناقتىڭ كولەمىنە بايلانىستى ءار قالامگەردىڭ تەك ءۇش شىعارماسى عانا قامتىلعان بولاتىن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا Qandas.kz سايتى «اينالايىن، اتامەكەن!» جيناعىنا ەنگەن اۆتورلاردىڭ شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن تانىستىرۋدى ءجون كوردى.

بۇل جولى وقىرمان نازارىنا قانداس اقىن، قالامگەر جانبولات ماعازۇلى بازارباي تەگىنىڭ ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى ۇسىنىلىپ وتىر. ونىڭ شىعارمالارىنان تابيعاتقا سۇيىسپەنشىلىك، ادام جانىنىڭ يىرىمدەرى، ۇرپاققا ونەگە، عىلىم مەن بىلىمگە ۇندەگەن ويلار ايقىن اڭعارىلادى. اقىننىڭ ءتىلى – قاراپايىم، ويى – تەرەڭ، ايتارى – ومىرشەڭ.

Qandas.kz ۇجىمى قانداس قالامگەرلەردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋدى، ولاردىڭ شىعارماشىلىق الەمىن جان-جاقتى تانىتۋدى الداعى ۋاقىتتا دا جۇيەلى تۇردە جالعاستىرادى.

ادام جانى تالاستا

ەكى دۇنيە ەسىگى،
دارىگەر قانا بىلسەڭىز.
بىرەۋ كەتسە پىر ەتىپ،
ۇشەۋ كەلەر شىر ەتىپ.

مىناۋ ماقتاپ دارىگەرىن،
وڭ بارماعىن شوشايتسا.
اناۋ داتتاپ دارىگەرىن،
قارعاپ، سىلەپ قوش ايتار.

دارىگەرلەردە تىنىم جوق،
كۇندىز-ءتۇنى كەزەكپەن.
اپ قالام دەپ جانىڭدى،
ءتاڭىر مەنەن تالاسقان.
قاي جەڭگەنى الادى،
ادام جانى تالاستا.

جان تالاسقان جان ءۇشىن،
دارىگەرلەردە نە كۇنا؟
بىرەۋ ءۇشىن كۇن كەشكەن،
دارىگەرلەرىم بەيكۇنا.

قاجەتىنە قوعامنىڭ

كوككە بويى ۇمتىلىپ،
ەككەن شىبىق جارادى.
شىعىپتى ءوسىپ قۇلپىرىپ،
قۇشاق جەتپەس الابى.

كەسىپ ەدى كەرەك بوپ،
بۇتاعىن وتقا قالادى.
قايىسپاس جۋان ءمارشا بوپ،
ءزاۋلىم ۇيگە جارادى.

سەن دە سونداي زاماننىڭ،
كوك ءورىمى ورلەگەن،
اسپانىندا باقىتتىڭ،
قاناتتى كەڭ سەرمەگەن.

ءوسىپ-جەتىل، تۇزىق بول،
قاجەتىنە قوعامنىڭ.
قايىسپايتىن قۇرىش بول،
ءمارشاسى بوپ زاماننىڭ.

بالالارعا كەڭەس

بالالار، مال ارتىنان كەتەمىز بە،
عىلىمعا كوز جىبەرمەي وتەمىز بە؟
اتامىز قازاق جۇرگەن جول وسى دەپ،
كوزىڭدى ءبىر اشپاي-اق وتەمىز بە؟

ناداندىق جەتكەن شىعار اتامىزعا،
الدانىپ مالدى ارزانعا ساتامىز با؟
مال باعۋ بۇدان بىلاي عىلىممەنەن،
ەسكەرمەي عىلىمدى ەندى جاتامىز با؟

بۇل زامان قانداي زامان – تولعان زامان،
قولدارىن كىمدە بولسا سوزعان زامان.
وسىنداي زامانىڭدا جاتپا قاراپ،
وقى دا، از دا بولسا ءبىلىم العىن.

اشىق قوي عىلىم جولى – بارام دەسەڭ،
عىلىمنىڭ بۇلاعىنان قانام دەسەڭ.
قوي دەمەس، جولدى بوگەپ الدىڭىزدان،
مەيلىنشە عىلىم گۇلىن الام دەسەڭ.

كوكتەمدە

قارلار ەرىپ، جىلت-جىلت ەتىپ،
سايمەن قۇلداپ سارقىلار.
كىرگە باتقان، توزىعى اسقان
اق كورپەدەن ايىرىلار.

جەر ويانىپ، قولىنا الىپ،
بەس قارۋىن تاعىنار.
بۇرلەپ تالدار، تۇلەپ اڭدار،
جىبەك شاپان جامىلار.

وزەن تاسىپ، ارنادان اسىپ،
وتكەل بەرمەي زار قىلار.
جايناپ دالا، گۇل بوپ قالا،
كوڭىلىڭدى جاي قىلار.

قۇستار قايتىپ، ءانىن ايتىپ،
مەكەنىنە ورالار.
قۇرت-قۇمىرسقا جاتىپ قىستا،
ۇيقىسىنان ويانار.

قوي قوزىلاپ، تۇيە بوزداپ،
قۇلىن ويناپ جورعالار.
جىرتىپ جەرىن، سالىپ ەگىن،
ديقاننان تەر سورعالار.
گۇلدى تەرىپ، كوبەلەك قۋىپ،
بالالار ويناپ ءماز بولار.

دوسقا كەڭەس

جار ۇستاساڭ سىننان وتكىز،
وتكىزبەسەڭ جار بولماس.
وتكىزگەندە بايقاپ وتكىز،
ديدارىنا بولما ماس.

باي ەمەس، مانساپتى ەمەس،
سانقويلىنى جانە كەش.
سۇلۋلىعى وڭىندە ەمەس،
جان سۇلۋىن مىقتاپ شەش.

ىڭكار بولىپ جان سۇيەرىڭ
ۋىلجىعان بەتى ەمەس،
گۇلدەن نازىك، بالدان ءتاتتى
اشىق تا ادال جۇرەگى.

تەڭەۋلەرىم

جانىم دەيمىن قىمباتتى،
توتىدايىن سىمباتتى.
ويلى ءجۇزدى جانارىڭ
بار سىرىمدى قىمتاپتى.

ساۋلەم دەيمىن جالىندى،
جانعا جايلى، جاعىمدى.
بىلسەڭ مىنە جۇرەگىم
ماحابباتقا مالىندى.

گۇلىم دەيمىن جايناعان،
كوبەلەكتەي اينالام.
شىرىنىڭا قۇمارتقان
بال اراداي ايمالايم.

بۇلبۇل دەيمىن سايراعان،
تاڭمەن بىرگە جايناعان.
قۇمارتامىن انىڭە،
كەڭ اسپاندا سامعاعان.

جالعىزدىق

قىلعان ءىسىڭ ونبەگەندە،
ەرىك پەنەن جىگەردى
قۇم قىلاسىڭ، جالعىزدىق.

تۋرالىققا كەلگەندە،
جانىڭا ەرەر جاقىن جوق،
سۇم قىلاسىڭ، جالعىزدىق.

ءىس تۇسكەندە باسىڭا،
ەشكىم كەلمەي قاسىڭا،
ەگىلەسىڭ، جالعىزدىق.

قىزىعىنا بىرەۋدىڭ،
شىجىعىنا بىرەۋدىڭ
جەلپىلدەيسىڭ، جالعىزدىق.

اتتاپ شىقساڭ ۇيىڭنەن،
ارت جاعىڭا قارايلاپ،
الاڭدايسىڭ، جالعىزدىق.

توي-تومالاق، جيىنعا
جاقىنىڭمەن جينالىپ،
مەدەت بولار جانىڭدا
تۋىسىڭ جوق، جالعىزدىق.

قانشا بىلگىش بولساڭ دا،
كوپتەن اسقان ايلالى،
قولداۋشىڭ جوق – جالعىزدىق.

مەكتەبىم

وقىتادى ماپەلەر،
ءبىلىم بەرىپ مەكتەبىم.
ءوز انامداي الپەشتەر،
ۇستازىم دا كوپ مەنىڭ.

الۋان نارسە وقىتادى،
كۇندە ءبىرىن جاڭالاپ.
وي-سانامدى ارتتىرىپ،
اجىراتىپ دارالاپ.

ءداۋىر العا جەتەلەر،
نەتكەن شاتتىق ءومىرىم.
كۇش-قۋاتىم جەتىلەر،
قۇرىش بولىپ ءون بويىم.

كورگەنىڭە كوڭىل سال

(ءبىر مىسال)

قاناي بولعان كورشى،
نۇكەڭ مەنەن جۇت جىلى.
ءبىر وگىز بەن ءتورت سيىر،
قولدا باققان سول جىلى.

ءشوبى تاعى بار ەدى،
جازداي شاپقان ءبىر ءوزى.
كوك اساۋمەن ءشوپ تاسىپ،
انمەن مايا قالقىتقان.

قىس جارىمعا ءشوپ جەتپەي،
مال ايداعان دالاعا.
قارنى تويماي دالادان،
اشتان ابدەن جاراعان.

تامتىق قويماي توبەدەن،
جۇلقىپ ءجۇردى وگىزى.
سويىلداعان نۇكەڭدى،
كوزبەن كوردى ءبىر ءوزى.

ايداپ كەلىپ وگىزىن،
كەبەك قويدى الدىنا.
بىلمەگەن سوڭ وگىزى،
جەسىن بە ول بالدى دا؟

ۇيرەتۋگە وگىزىن،
كەبەك قۇيدى اۋزىنا.
قۇيسا داعى جەمەدى،
ۇستىندە ءتىس كورمەدى.

دىم قالماعان وگىزدە،
ۇستىڭگى ءتىس قاعىلىپ.
قاعىپ العان نۇكەڭ دەپ،
كەتتى ەندى اعىزىپ.

قولىنا سويىل الدى عوي،
باي بالامدى سالدى عوي.
شەپتى بۇزىپ كىرەردەي،
ايبار شەگىپ باردى عوي.

كوردى نۇكەڭ كەلگەنىن،
ايعايىمەن جەلگەنىن.
توقتاتۋعا شارا جوق،
ءتۇرىپ تۇردى ول جەڭىن.

سويىلداسىپ قاعىستى،
ارى-بەرى الىستى.
نە بولعانىن بىلە الماي،
ەل-جۇرت اڭ-تاڭ قالىستى.

اراشاعا كوپ كەلىپ،
اجىراتىپ الىستى.
ءمان-جايىناي ۇقتىرىپ،
كۇلدىرگەن كوپ قالىستى.

بىرەۋ كۇلسە مازاقتاپ،
قۇربىسى تۇر جارماس دەپ.
بار سيىردى ايداپ كەپ،
بىرەۋلەر ءجۇر دالەلدەپ.

سوندا بارىپ ءبىلدى عوي،
شىنىن كورىپ سەندى عوي.
بولمايتىنىن سيىردا،
ۇستىڭگى ءتىس كوردى عوي.

شارۋا مەنەن ەر جەتىپ،
شىقسا داعى قىرماعا،
بىلمەگەن ول ەسكەرىپ،
بولماسىن ءتىس سيىردا.

كورگەنىڭە كوڭىل سال،
كوكىرەگىڭنەن ورىن سال.
بالالارعا ەسكەرتكەن،
بولسىن مىناۋ ءبىر مىسال.

جىل قۇستارى

ەرلان مەن ەربول ەكەۋى مەكتەپتەن قايتىپ كەلە جاتىپ، توبەلەرىنەن قيقۋلاعان داۋىستى ەستىپ، وڭتۇستىكتى بەتكە الىپ ۇشىپ بارا جاتقان كوپ تىرنالارعا قاراپ:

«ارقان تارت، كىلەم جاي!» – دەپ ايعايلاسىپ ەدى، تىرنالار دا مۇنى بىلگەندەي، بىرەسە قاتارلاسىپ ارقان تارتقانداي، بىرەسە توپتالىپ كىلەم جايعانداي بولىپ، كوزدەرىنەن ۇزاپ بارا جاتتى.

تىرنالاردى كوز كورىمگە دەيىن ايعايمەن ۇزاتىپ سالعان ەربول ەرلاننان:
– بۇل قۇستار قايدا بارادى؟ – دەپ سۇرادى.

– كۇز بولدى، ەندى بۇل قۇستار قىس بولمايتىن جىلى جاققا بارادى. ءبىز بۇلاردى «جىل قۇستارى» دەيمىز. بۇدان باسقا قارلىعاش، قاراتورعاي، سارالا، قوڭىرالاقازدار، كوكەك، قارالا تورعاي، كوكمويىن ۇزاق ت.ب. سياقتى كۇزدە كەتىپ، كوكتەمدە قايتا كەلەتىن قۇستاردىڭ بارلىعى دا «جىل قۇستارى» بولادى، – دەپ جاۋاپ بەردى ەرلان.

– ولار نەلىكتەن كەتەدى، وسى جاقتا-اق جۇرە بەرسە بولماي ما؟ – دەدى ەربول تاڭدانا.

– بۇل جاقتا قىس بولعاندا جەردى قار باسىپ، وزەندەر قاتىپ قالادى. قۇرت-قۇمىرسقا، شىبىن-شىركەيلەر جەر استىنا كىرىپ، قىسقى ۇيقىعا كەتەدى. سوندا بۇلار قايتىپ ازىقتانباق؟ ال بۇل جاقتا قىس بولعاندا، ىستىق بەلدەۋدە جايناعان جاز بولىپ تۇرادى، ولار انە، سوندا تىرشىلىك ەتە الادى، – دەدى ەرلان تۇسىندىرە سويلەپ.

– ولاي بولسا، جىل قۇستارىنىڭ بۇل جاققا كوكتەمدە قايتا كەلۋىنىڭ قاجەتى نە، سول ارادا جۇرە بەرسە بولماي ما؟ – دەدى ەربول اسىعا.

– بۇل جاقتا كۇن جىلىنىپ، جاز شىققاندا، ىستىق بەلدەۋدە (وڭتۇستىكتە) شىجىپ تۇرعان اپتاپ ىستىق بولادى. ولار ىستىققا شىداماي، مىنا قوڭىرجاي بەلدەۋگە كەلىپ تىرشىلىك ەتەدى، – دەپ ءتۇسىندىردى ەرلان.

ەربول ەندى تۇسىنگەندەي بولىپ، «راسىندا دا جىل قۇستارى اقىلدى ەكەن» دەپ كۇبىرلەدى. اسپانعا قارادى دا:

– سەندەر شىنىندا دا اقىلدى قۇستار ەكەنسىڭدەر، ساپارلارىڭ ءساتتى بولسىن، كەلەر كوكتەمگە دەيىن قوش بولىڭدار! – دەپ ايعايلاپ، قازدار كەتكەن جاققا ۇزاق قارادى.

“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى